તચ્ચ યુદ્ધં મયા દૃષ્ટં યથાવત્પુરુષર્ષભ । સભાયાં વાસવસ્યાથ ઉપવિષ્ટેન રાઘવ ।। ૭.૭૧.
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવ, મેં એ યુદ્ધને સાચી રીતે જોયું હતું, જ્યારે હું ઇન્દ્રની સભામાં બેઠો હતો.
મમાપિ પરમા પ્રીતિર્હૃદિ શત્રુઘ્ન વર્તતે । ઉપાઘ્રાસ્યામિ તે મૂર્ધ્નિ સ્નેહસ્યૈષા પરા ગતિઃ ।। ૭.૭૧.
હે શત્રુઘ્ન, મારા હૃદયમાં પણ તારા માટે ખૂબ જ પ્રેમ છે; હું તારા માથાને સુઘીશ—કારણ કે આ પ્રેમ દર્શાવવાનો સર્વોચ્ચ માર્ગ છે.
ઇત્યુક્ત્વા મૂર્ધ્નિ શત્રુઘ્નમુપાઘ્રાય મહામુનિઃ । આતિથ્યમકરોત્તસ્ય યે ચ તસ્ય પદાનુગાઃ ।। ૭.૭૧.
આ રીતે કહીને મહામુનિએ શત્રુઘ્નના માથાને સુઘ્યું અને પછી તેણે અને તેના સાથે આવેલા બધા લોકોને યથાયોગ્ય આદર આપ્યો.
સ ભુક્તવાન્નરશ્રેષ્ઠો ગીતમાધુર્યમુત્તમમ્ । શુશ્રાવ રામચરિતં તસ્મિન્કાલે યથાકૃમમ્ ।। ૭.૭૧.
પછી મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એ શત્રુઘ્ને ભોજન લીધું અને ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ ગીતમાં રામચરિતનું મધુર વર્ણન યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળ્યું.
તન્ત્રીલયસમાયુક્તં ત્રિસ્થાનકરણાન્વિતમ્ । સંસ્કૃતં લક્ષણોપેતં સમતાલસમન્વિતમ્ । શુશ્રાવ રામચરિતં તસ્મિન્કાલે પુરા કૃતમ્ ।। ૭.૭૧.
એ ગીતમાં તારાવાદ્ય અને લયની સુમેળ સાથે, ત્રણ પ્રકારની રીતિથી, સુંદર રીતે ગવાયેલું અને સરસ તાલમેળ ધરાવતું રામચરિત સાંભળ્યું.
તાન્યક્ષરાણિ સત્યાનિ યથાવૃત્તાનિ પૂર્વશઃ । શ્રુત્વા પુરુષશાર્દૂલો વિસઞ્જ્ઞો બાષ્પલોચનઃ ।। ૭.૭૧.
એ સાચા અને પૂર્વે જેવું બન્યું હતું એવા શબ્દો સાંભળીને, પુરુષોમાં વાઘ સમાન એ શત્રુઘ્ન ઘૂઘવાઈ ગયો અને તેની આંખોમાં આંસુ છલકાઈ આવ્યા.
સ મુહૂર્તમિવાસઞ્જ્ઞો વિનિઃશ્વસ્ય મુહુર્મુહુઃ । તસ્મિન્ ગીતે યથાવૃત્તં વર્તમાનમિવાશૃણોત્ ।। ૭.૭૧.
થોડો સમય માટે તે સંમૂઢ થઈ ગયો અને વારંવાર ઊંડી શ્વાસો ભરતો રહ્યો; એ ગીતમાં તે ઘટનાને જાણે હવે જ બની રહી હોય એમ સાંભળતો રહ્યો.
પદાનુગાશ્ચ યે રાજ્ઞસ્તાં શ્રુત્વા ગીતિસમ્પદમ્ । અવાઙ્મુખાશ્ચ દીનાશ્ચ હ્યાશ્ચર્યમિતિ ચાબ્રુવન્ ।। ૭.૭૧.
રાજાના સાથે આવેલા લોકો એ ગીતની સુંદરતા સાંભળીને ઉદાસ અને નિરાશ થઈ ગયા અને આશ્ચર્યથી બોલી ઉઠ્યા: 'આ તો અદ્ભુત છે.'
પરસ્પરં ચ યે તત્ર સૈનિકાઃ સમ્બભાષિરે । કિમિદં ક્વ ચ વર્તામઃ કિમેતત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ।। ૭.૭૧.
ત્યાંના સૈનિકોએ એકબીજાને પૂછ્યું: 'આ શું છે? આપણે ક્યાં છીએ? શું આ બધું સ્વપ્નમાં જોઈ રહ્યા છીએ?'
અર્થો યો નઃ પુરા દૃષ્ટસ્તમાશ્રમપદે પુનઃ । શૃણુમઃ કિમિદં સ્વપ્નો ગીતબન્ધં શ્રિયો ભવેત્ ।। ૭.૭૧.
'પહેલાં જે વાત આપણે જોઈ હતી, એ હવે આ આશ્રમમાં ફરી સાંભળીએ છીએ; શું આ સ્વપ્ન છે? કે ગીતના બંધનથી અમને કાંઈ શુભ ફળ મળશે?'
વિસ્મયં તે પરં ગત્વા શત્રુઘ્નમિદમબ્રુવન્ । સાધુ પૃચ્છ નરશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૭૧.
મોટું આશ્ચર્ય અનુભવીને તેઓ શત્રુઘ્નને કહ્યું: 'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, મહામુનિ વાલ્મીકિજીને પૂછો.'
શત્રુઘ્નસ્ત્વબ્રવીત્સર્વાન્કૌતૂહલસમન્વિતાન્ । સૈનિકા ન ક્ષમો ઽસ્માકં પરિપ્રષ્ટુમિહેદૃશઃ ।। ૭.૭૧.
શત્રુઘ્ને સૌ જિજ્ઞાસુઓને કહ્યું: 'હે સૈનિકો, અહીં આવી રીતે પૂછવું આપણને યોગ્ય નથી.'
આશ્ચર્યાણિ બહૂનીહ ભવન્ત્યસ્યાશ્રમે મુનેઃ । ન તુ કૌતૂહલાદ્યુક્તમન્વેષ્ટું તં મહામુનિમ્ ।। ૭.૭૧.
આ મહામુનિના આશ્રમમાં ઘણી અદ્ભુત ઘટનાઓ બને છે; પણ માત્ર જિજ્ઞાસાથી એ મહાન ઋષિની તપાસ કરવી યોગ્ય નથી.
એવં તદ્વાક્યમુક્ત્વા ચ સૈનિકાન્રઘુનન્દનઃ । અભિવાદ્ય મહર્ષિં તં સ્વં નિવેશં યયૌ તદા ।। ૭.૭૧.
આ રીતે સૈનિકોને કહીને રઘુવંશી શત્રુઘ્ને મહર્ષિનું વંદન કર્યું અને પછી પોતાનાં નિવાસસ્થાને ગયો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકસપ્તતિમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો એકસત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તં શયાનં નરવ્યાઘ્રં નિદ્રા નાભ્યાગમત્તદા । ચિન્તયન્તમનેકાર્થં રામગીતમનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૨.
પછી મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન એ શત્રુઘ્ન સુતો હતો, પણ રામના શ્રેષ્ઠ ગીતના અનેક અર્થો વિચારી રહ્યો હતો, તેથી તેને ઊંઘ આવી નહીં.
તસ્ય શબ્દં સુમધુરં તન્ત્રીલયસમન્વિતમ્ । શ્રુત્વા રાત્રિર્જગામાશુ શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૭૨.
તારાવાદ્યના મધુર લય સાથે એ મીઠું ગીત સાંભળતાં મહાત્મા શત્રુઘ્ન માટે રાત ઝડપથી વીતી ગઈ.
તસ્યાં નિશાયાં વ્યુષ્ટાયાં કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકં ક્રમમ્ । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં શત્રુઘ્નો મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૭૨.
તે રાત્રિ વીતી ગયા પછી, સવારે જરૂરી વિધિઓ પૂર્ણ કરીને, શત્રુઘ્ને હાથ જોડીને મહાન ઋષિ પાસે બોલ્યો.
ભગવન્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ રાઘવં રઘુનન્દનમ્ । ત્વયા ઽનુજ્ઞાતુમિચ્છામિ સહૈભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ ।। ૭.૭૨.
હે ભગવન, હું રાઘવ, રઘુકુલના આનંદને જોવા ઈચ્છું છું. આ સઘન વ્રતધારી મુનિઓ સાથે તમારી today મંજૂરી માગું છું.
ઇત્યેવંવાદિનં તં તુ શત્રુઘ્નં શત્રુતાપનમ્ । વાલ્મીકિઃ સમ્પરિષ્વજ્ય વિસસર્જ ચ રાઘવમ્ ।। ૭.૭૨.
આ રીતે બોલનાર શત્રુઘ્નને, દુશ્મનોને દુ:ખ આપનારને, વાલ્મીકીએ હળવેથી વળગી લીધા અને રાઘવ પાસે જવાની પરવાનગી આપી.
સો ઽભિવાદ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં રથમારુહ્ય સુપ્રભમ્ । અયોધ્યામગમત્તૂર્ણં રાઘવોત્સુકદર્શનઃ ।। ૭.૭૨.
પછી તેણે મહાન ઋષિને વંદન કર્યા, તેજસ્વી રથ પર ચઢ્યો અને રાઘવને જોવા આતુરતા સાથે ઝડપથી અયોધ્યામાં પહોંચ્યો.
સ પ્રવિષ્ટઃ પુરીં રમ્યાં શ્રીમાનિક્ષ્વાકુનન્દનઃ । પ્રવિવેશ મહાબાહુર્યત્ર રામો મહાદ્યુતિઃ ।। ૭.૭૨.
ઈક્ષ્વાકુ વંશના તે તેજસ્વી વંશજ સુંદર શહેરમાં પ્રવેશ્યા અને મહાબાહુ ત્યાં ગયા જ્યાં મહાતેજસ્વી રામ હતા.
સ રામં મન્ત્રિમધ્યસ્થં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનમ્ । પશ્યન્નમરમધ્યસ્થં સહસ્રનયનં યથા ।। ૭.૭૨.
તેણે રામને મંત્રીઓની વચ્ચે બેઠેલા, પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવતા, દેવતાઓથી ઘેરાયેલા, સહસ્ત્રનેત્રવાળા ઈન્દ્ર જેવાં જોયા.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં જ્વલન્તમિવ તેજસા । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।। ૭.૭૨.
પછી તેણે મહાત્મા, તેજથી ઝગમગાવતા રામને વંદન કર્યા અને હાથ જોડીને સાચા પરાક્રમ ધરાવતા રામને કહ્યું.
યદાજ્ઞપ્તં મહારાજ સર્વં તત્કૃતવાનહમ્ । હતઃ સ લવણઃ પાપઃ પુરી ચાસ્ય નિવેશિતા ।। ૭.૭૨.
હે મહારાજ, તમે જે આજ્ઞા આપી હતી તે બધું મેં પૂર્ણ કર્યું છે. તે દુષ્ટ લવણનો વિનાશ થયો છે અને તેની નગરની સ્થાપના પણ કરી છે.
દ્વાદશૈતે ગતા વર્ષાસ્ત્વાં વિના રઘુનન્દન । નોત્સહેયમહં વસ્તું ત્વયા વિરહિતો નૃપ ।। ૭.૭૨.
હે રઘુકુલના આનંદ, તમાથી વિયોગમાં હવે બાર વર્ષ વીતી ગયા છે. હે રાજા, તમાથી વિના હું અહીં રહી શકતો નથી.
સ મે પ્રસાદં કાકુત્સ્થ કુરુષ્વામિતવિક્રમ । માતૃહીનો યથા વત્સો ન ચિરં પ્રવસામ્યહમ્ ।। ૭.૭૨.
હે કકુત્સ્થ, અનંત પરાક્રમ ધરાવનાર, કૃપા કરીને મને પ્રસન્ન થાઓ. જેમ વાછરડો માતા વિના રહી શકતો નથી, તેમ હું પણ વધુ સમય દૂર રહી શકતો નથી.
એવં બ્રુવાણં શત્રુઘ્નં પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ । મા વિષાદં કૃથાઃ શૂર નૈતત્ક્ષત્રિયચેષ્ટિતમ્ ।। ૭.૭૨.
આ રીતે બોલતા શત્રુઘ્નને રામે વળગી લઈને કહ્યું: 'હે વીર, દુ:ખી ન થા; આવું વર્તન ક્ષત્રિયને યોગ્ય નથી.'
નાવસીદન્તિ રાજાનો વિપ્રવાસેષુ રાઘવ । પ્રજા નઃ પરિપાલ્યા હિ ક્ષત્રધર્મેણ રાઘવ ।। ૭.૭૨.
હે રાઘવ, રાજાઓ વિદેશમાં પણ મનથી તૂટતા નથી. આપણને તો પ્રજાનું રક્ષણ ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે કરવું જ પડે.
કાલે કાલે તુ માં વીર અયોધ્યામવલોકિતુમ્ । આગચ્છ ત્વં નરશ્રેષ્ઠ ગન્તાસિ ચ પુરં તવ ।। ૭.૭૨.
હે વીર, સમયાંતરે અયોધ્યામાં મને જોવા આવજે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, પછી તું તારી નગરીમાં પાછો જઈશ.