તતો દ્વાદશમે વર્ષે શત્રઘ્નો રામપાલિતામ્ । અયોધ્યાં ચકમે ગન્તુમલ્પભૃત્યબલાનુગઃ ।। ૭.૭૧.
પછી બારમું વર્ષ આવતા, શત્રુઘ્ન થોડા સેવકો અને સૈનિકો સાથે રામના શાસન હેઠળની અયોધ્યા તરફ જવા ઇચ્છી.
તતો મન્ત્રિપુરોગાંશ્ચ બલમુખ્યાન્નિવર્ત્ય ચ । જગામ હયમુખ્યૈશ્ચ રથાનાં ચ શતેન સઃ ।। ૭.૭૧.
પછી તેણે મુખ્ય મંત્રીઓ અને સેનાપતિઓને પાછા મોકલી દીધા અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ તથા સો રથ સાથે રવાના થયો.
સ ગત્વા ગણિતાન્વાસાન્સપ્તાષ્ટૌ રઘુનન્દનઃ । વાલ્મીક્યાશ્રમમાગત્ય વાસં ચક્રે મહાયશાઃ ।। ૭.૭૧.
એ રઘુવંશી મહાન યશસ્વી રાજાએ રસ્તામાં સાત-આઠ રાત રોકાઈ, પછી વાલ્મીકીના આશ્રમમાં આવીને ત્યાં નિવાસ કર્યો.
સો ઽભિવાદ્ય તતઃ પાદૌ વાલ્મીકેઃ પુરુષર્ષભઃ । પાદ્યમર્ધ્યં તથાતિથ્યં જગ્રાહ મુનિહસ્તતઃ ।। ૭.૭૧.
પછી એ પુરુષશ્રેષ્ઠે વાલ્મીકીના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને ઋષિના હાથે પાદ્ય તથા આત્થિયાર્થ સ્વીકાર્યું.
બહુરૂપાઃ સુમધુરાઃ કથાસ્તત્ર સહસ્રશઃ । કથયામાસ સ મુનિઃ શત્રુઘ્નાય મહાત્મને ।। ૭.૭૧.
ત્યાં એ ઋષિએ મહાન આત્માવાળા શત્રુઘ્નને અનેક પ્રકારની અને મીઠી વાર્તાઓ હજારોથી પણ વધુ સંભળાવી.
ઉવાચ ચ મુનિર્વાક્યં લવણસ્ય વધાશ્રિતમ્ । સુદુષ્કરં કૃતં કર્મ લવણં નિઘ્નતા ત્વયા ।। ૭.૭૧.
અને ઋષિએ લવણના વધ વિશે કહ્યું: 'લવણને મારવામાં તું અતિ દુષ્કર કાર્ય કર્યું છે.'
બહવઃ પાર્થિવાઃ સૌમ્ય હતાઃ સબલવાહનાઃ । લવણેન મહાબાહો યુધ્યમાના મહાબલાઃ ।। ૭.૭૧.
હે સૌમ્ય, લવણ સાથે યુદ્ધ કરતાં અનેક રાજાઓ, તેમની સેનાઓ અને વાહનો સાથે, તેના હાથેથી માર્યા ગયા હતા.
સ ત્વયા નિહતઃ પાપો લીલયા પુરુષર્ષભ । જગતશ્ચ ભયં તત્ર પ્રશાન્તં તવ તેજસા ।। ૭.૭૧.
પણ એ દુષ્ટને તું સહેલાઈથી મારી નાખ્યો, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ; અને તારી તેજથી જગતમાં ફેલાયેલો ભય શાંત થયો.
રાવણસ્ય વધો ઘોરો યત્નેન મહતા કૃતઃ । ઇદં તુ સુમહત્કર્મ ત્વયા કૃતમયત્નતઃ ।। ૭.૭૧.
રાવણનો ભયાનક વધ તો ભારે મહેનતે થયો હતો, પણ આ મહાન કાર્ય તું સહેલાઈથી કરી બતાવ્યું.
પ્રીતિશ્ચાસ્મિન્પરા જાતા દેવાનાં લવણે હતે । ભૂતાનાં ચૈવ સર્વેષાં જગતશ્ચ પ્રિયં કૃતમ્ ।। ૭.૭૧.
લવણનો નાશ થતાં દેવતાઓમાં અત્યંત આનંદ છવાયો; અને બધા જીવજંતુઓ તથા સમગ્ર જગતમાં પણ તું જે કર્યું તે સૌને ખૂબ જ પ્રિય લાગ્યું.
તચ્ચ યુદ્ધં મયા દૃષ્ટં યથાવત્પુરુષર્ષભ । સભાયાં વાસવસ્યાથ ઉપવિષ્ટેન રાઘવ ।। ૭.૭૧.
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવ, મેં એ યુદ્ધને સાચી રીતે જોયું હતું, જ્યારે હું ઇન્દ્રની સભામાં બેઠો હતો.
મમાપિ પરમા પ્રીતિર્હૃદિ શત્રુઘ્ન વર્તતે । ઉપાઘ્રાસ્યામિ તે મૂર્ધ્નિ સ્નેહસ્યૈષા પરા ગતિઃ ।। ૭.૭૧.
હે શત્રુઘ્ન, મારા હૃદયમાં પણ તારા માટે ખૂબ જ પ્રેમ છે; હું તારા માથાને સુઘીશ—કારણ કે આ પ્રેમ દર્શાવવાનો સર્વોચ્ચ માર્ગ છે.
ઇત્યુક્ત્વા મૂર્ધ્નિ શત્રુઘ્નમુપાઘ્રાય મહામુનિઃ । આતિથ્યમકરોત્તસ્ય યે ચ તસ્ય પદાનુગાઃ ।। ૭.૭૧.
આ રીતે કહીને મહામુનિએ શત્રુઘ્નના માથાને સુઘ્યું અને પછી તેણે અને તેના સાથે આવેલા બધા લોકોને યથાયોગ્ય આદર આપ્યો.
સ ભુક્તવાન્નરશ્રેષ્ઠો ગીતમાધુર્યમુત્તમમ્ । શુશ્રાવ રામચરિતં તસ્મિન્કાલે યથાકૃમમ્ ।। ૭.૭૧.
પછી મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એ શત્રુઘ્ને ભોજન લીધું અને ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ ગીતમાં રામચરિતનું મધુર વર્ણન યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળ્યું.
તન્ત્રીલયસમાયુક્તં ત્રિસ્થાનકરણાન્વિતમ્ । સંસ્કૃતં લક્ષણોપેતં સમતાલસમન્વિતમ્ । શુશ્રાવ રામચરિતં તસ્મિન્કાલે પુરા કૃતમ્ ।। ૭.૭૧.
એ ગીતમાં તારાવાદ્ય અને લયની સુમેળ સાથે, ત્રણ પ્રકારની રીતિથી, સુંદર રીતે ગવાયેલું અને સરસ તાલમેળ ધરાવતું રામચરિત સાંભળ્યું.
તાન્યક્ષરાણિ સત્યાનિ યથાવૃત્તાનિ પૂર્વશઃ । શ્રુત્વા પુરુષશાર્દૂલો વિસઞ્જ્ઞો બાષ્પલોચનઃ ।। ૭.૭૧.
એ સાચા અને પૂર્વે જેવું બન્યું હતું એવા શબ્દો સાંભળીને, પુરુષોમાં વાઘ સમાન એ શત્રુઘ્ન ઘૂઘવાઈ ગયો અને તેની આંખોમાં આંસુ છલકાઈ આવ્યા.
સ મુહૂર્તમિવાસઞ્જ્ઞો વિનિઃશ્વસ્ય મુહુર્મુહુઃ । તસ્મિન્ ગીતે યથાવૃત્તં વર્તમાનમિવાશૃણોત્ ।। ૭.૭૧.
થોડો સમય માટે તે સંમૂઢ થઈ ગયો અને વારંવાર ઊંડી શ્વાસો ભરતો રહ્યો; એ ગીતમાં તે ઘટનાને જાણે હવે જ બની રહી હોય એમ સાંભળતો રહ્યો.
પદાનુગાશ્ચ યે રાજ્ઞસ્તાં શ્રુત્વા ગીતિસમ્પદમ્ । અવાઙ્મુખાશ્ચ દીનાશ્ચ હ્યાશ્ચર્યમિતિ ચાબ્રુવન્ ।। ૭.૭૧.
રાજાના સાથે આવેલા લોકો એ ગીતની સુંદરતા સાંભળીને ઉદાસ અને નિરાશ થઈ ગયા અને આશ્ચર્યથી બોલી ઉઠ્યા: 'આ તો અદ્ભુત છે.'
પરસ્પરં ચ યે તત્ર સૈનિકાઃ સમ્બભાષિરે । કિમિદં ક્વ ચ વર્તામઃ કિમેતત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ।। ૭.૭૧.
ત્યાંના સૈનિકોએ એકબીજાને પૂછ્યું: 'આ શું છે? આપણે ક્યાં છીએ? શું આ બધું સ્વપ્નમાં જોઈ રહ્યા છીએ?'
અર્થો યો નઃ પુરા દૃષ્ટસ્તમાશ્રમપદે પુનઃ । શૃણુમઃ કિમિદં સ્વપ્નો ગીતબન્ધં શ્રિયો ભવેત્ ।। ૭.૭૧.
'પહેલાં જે વાત આપણે જોઈ હતી, એ હવે આ આશ્રમમાં ફરી સાંભળીએ છીએ; શું આ સ્વપ્ન છે? કે ગીતના બંધનથી અમને કાંઈ શુભ ફળ મળશે?'
વિસ્મયં તે પરં ગત્વા શત્રુઘ્નમિદમબ્રુવન્ । સાધુ પૃચ્છ નરશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૭૧.
મોટું આશ્ચર્ય અનુભવીને તેઓ શત્રુઘ્નને કહ્યું: 'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, મહામુનિ વાલ્મીકિજીને પૂછો.'
શત્રુઘ્નસ્ત્વબ્રવીત્સર્વાન્કૌતૂહલસમન્વિતાન્ । સૈનિકા ન ક્ષમો ઽસ્માકં પરિપ્રષ્ટુમિહેદૃશઃ ।। ૭.૭૧.
શત્રુઘ્ને સૌ જિજ્ઞાસુઓને કહ્યું: 'હે સૈનિકો, અહીં આવી રીતે પૂછવું આપણને યોગ્ય નથી.'
આશ્ચર્યાણિ બહૂનીહ ભવન્ત્યસ્યાશ્રમે મુનેઃ । ન તુ કૌતૂહલાદ્યુક્તમન્વેષ્ટું તં મહામુનિમ્ ।। ૭.૭૧.
આ મહામુનિના આશ્રમમાં ઘણી અદ્ભુત ઘટનાઓ બને છે; પણ માત્ર જિજ્ઞાસાથી એ મહાન ઋષિની તપાસ કરવી યોગ્ય નથી.
એવં તદ્વાક્યમુક્ત્વા ચ સૈનિકાન્રઘુનન્દનઃ । અભિવાદ્ય મહર્ષિં તં સ્વં નિવેશં યયૌ તદા ।। ૭.૭૧.
આ રીતે સૈનિકોને કહીને રઘુવંશી શત્રુઘ્ને મહર્ષિનું વંદન કર્યું અને પછી પોતાનાં નિવાસસ્થાને ગયો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકસપ્તતિમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો એકસત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તં શયાનં નરવ્યાઘ્રં નિદ્રા નાભ્યાગમત્તદા । ચિન્તયન્તમનેકાર્થં રામગીતમનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૨.
પછી મનુષ્યોમાં વાઘ સમાન એ શત્રુઘ્ન સુતો હતો, પણ રામના શ્રેષ્ઠ ગીતના અનેક અર્થો વિચારી રહ્યો હતો, તેથી તેને ઊંઘ આવી નહીં.
તસ્ય શબ્દં સુમધુરં તન્ત્રીલયસમન્વિતમ્ । શ્રુત્વા રાત્રિર્જગામાશુ શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૭૨.
તારાવાદ્યના મધુર લય સાથે એ મીઠું ગીત સાંભળતાં મહાત્મા શત્રુઘ્ન માટે રાત ઝડપથી વીતી ગઈ.
તસ્યાં નિશાયાં વ્યુષ્ટાયાં કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકં ક્રમમ્ । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં શત્રુઘ્નો મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૭૨.
તે રાત્રિ વીતી ગયા પછી, સવારે જરૂરી વિધિઓ પૂર્ણ કરીને, શત્રુઘ્ને હાથ જોડીને મહાન ઋષિ પાસે બોલ્યો.
ભગવન્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ રાઘવં રઘુનન્દનમ્ । ત્વયા ઽનુજ્ઞાતુમિચ્છામિ સહૈભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ ।। ૭.૭૨.
હે ભગવન, હું રાઘવ, રઘુકુલના આનંદને જોવા ઈચ્છું છું. આ સઘન વ્રતધારી મુનિઓ સાથે તમારી today મંજૂરી માગું છું.
ઇત્યેવંવાદિનં તં તુ શત્રુઘ્નં શત્રુતાપનમ્ । વાલ્મીકિઃ સમ્પરિષ્વજ્ય વિસસર્જ ચ રાઘવમ્ ।। ૭.૭૨.
આ રીતે બોલનાર શત્રુઘ્નને, દુશ્મનોને દુ:ખ આપનારને, વાલ્મીકીએ હળવેથી વળગી લીધા અને રાઘવ પાસે જવાની પરવાનગી આપી.