સ્વપુરં પ્રાવિશદ્ વીરઃ પિતા તસ્ય તુતોષ હ। ગતે ચ ભરતે રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ
વીર પોતાનાં શહેરમાં પ્રવેશ્યો અને તેના પિતા ખુશ થયા; ભરત ચાલ્યા ગયા પછી રામ અને મહાબલવાન લક્ષ્મણ ત્યાં જ રહ્યા.
પિતરં દેવસંકાશં પૂજયામાસતુસ્તદા। પિતુરાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય પૌરકાર્યાણિ સર્વશઃ
ત્યારે તેમણે દેવ સમાન પિતાનું પૂજન કર્યું; પિતાની આજ્ઞા માનીને, શહેરનાં બધા કામો નિભાવ્યા.
ચકાર રામઃ સર્વાણિ પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ। માતૃભ્યો માતૃકાર્યાણિ કૃત્વા પરમયન્ત્રિતઃ
રામે બધું જ પ્રિય અને કલ્યાણકારી કર્યું; માતાઓના કામો પૂરા કરીને, ખૂબ સંયમથી વર્ત્યા.
ગુરૂણાં ગુરુકાર્યાણિ કાલે કાલેઽન્વવૈક્ષત। એવં દશરથઃ પ્રીતો બ્રાહ્મણા નૈગમાસ્તથા
ગુરુઓના કામો યોગ્ય સમયે નિભાવ્યા; આમ દશરથ પ્રસન્ન થયા, અને બ્રાહ્મણો તથા નગરવાસીઓ પણ ખુશ થયા.
રામસ્ય શીલવૃત્તેન સર્વે વિષયવાસિનઃ। તેષામતિયશા લોકે રામઃ સત્યપરાક્રમઃ
રામના સારા સ્વભાવ અને વર્તનથી બધા પ્રજાજનો આનંદિત થયા; સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રામનું નામ બધામાં પ્રસિદ્ધ થયું.
સ્વયંભૂરિવ ભૂતાનાં બભૂવ ગુણવત્તરઃ। રામશ્ચ સીતયા સાર્ધં વિજહાર બહૂનૃતૂન્
રામ સર્વે જીવોમાં ગુણમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા, જેમ કે સ્વયંભૂ; અને સીતાસાથે અનેક ઋતુઓ આનંદપૂર્વક વિતાવ્યા.
મનસ્વી તદ્ગતમનાસ્તસ્યા હૃદિ સમર્પિતઃ। પ્રિયા તુ સીતા રામસ્ય દારાઃ પિતૃકૃતા ઇતિ
તે સમયે રામનું મન સીતામાં સ્થિર હતું અને સીતાએ પણ તેને હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું; પિતાએ પસંદ કરેલી સીતા રામને અત્યંત પ્રિય પત્ની હતી.
ગુણાદ્રૂપગુણાચ્ચાપિ પ્રીતિર્ભૂયોઽભિવર્ધતે। તસ્યાશ્ચ ભર્તા દ્વિગુણં હૃદયે પરિવર્તતે
સીતાના ગુણ અને રૂપથી પ્રેમ સતત વધતો ગયો; અને તેના હૃદયમાં પતિનું સ્થાન બે ગણી વધારે હતું.
અન્તર્ગતમપિ વ્યક્તમાખ્યાતિ હૃદયં હૃદા। તસ્ય ભૂયો વિશેષેણ મૈથિલી જનકાત્મજા। દેવતાભિઃ સમા રૂપે સીતા શ્રીરિવ રૂપિણી
હૃદયની વાત હૃદયથી સ્પષ્ટ થાય છે, છુપાયેલી વાત પણ જણાય છે; ખાસ કરીને જનકનંદિની, દેવતાસમાન રૂપાળી, શ્રી જેવી તેજસ્વી સીતાએ રામના હૃદયમાં વિશેષ સ્થાન મેળવ્યું.
તયા સ રાજર્ષિસુતોઽભિકામયા। સમેયિવાનુત્તમરાજકન્યયા। અતીવ રામઃ શુશુભે મુદાન્વિતો વિભુઃ શ્રિયા વિષ્ણુરિવામરેશ્વરઃ
એવી સીતાસાથે રાજર્ષિપુત્ર રામે પરમ આનંદ અનુભવ્યો; ઉત્તમ રાજકન્યાની સાથે રામ ખૂબ જ તેજસ્વી અને આનંદિત દેખાતા, જેમ કે શ્રીથી યુક્ત અમરેશ્વર વિષ્ણુ.
thumb|પ્રથમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પ્રથમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો પહેલો અધ્યાય સાંભળો.
સ તત્ર ન્યવસદ્ ભ્રાત્રા સહ સત્કારસત્કૃતઃ। માતુલેનાશ્વપતિના પુત્રસ્નેહેન લાલિતઃ
ત્યાં તેણે પોતાના ભાઈ સાથે માનસન્માનથી નિવાસ કર્યો; માતુલ અને ઘોડાઓના સ્વામી એ પુત્રસ્નેહથી તેને લાડ લડાવ્યો.
તત્રાપિ નિવસન્તૌ તૌ તર્પ્યમાણૌ ચ કામતઃ। ભ્રાતરૌ સ્મરતાં વીરૌ વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્
ત્યાં રહેતાં બંને ભાઈઓ મનમુકી આનંદ પામ્યા, છતાં વીર ભાઈઓએ વૃદ્ધ દશરથ રાજાને યાદ કર્યા.
રાજાપિ તૌ મહાતેજાઃ સસ્માર પ્રોષિતૌ સુતૌ। ઉભૌ ભરતશત્રુઘ્નૌ મહેન્દ્રવરુણોપમૌ
મહાતેજસ્વી રાજાએ પણ પોતાના વિદુરસ્ત પુત્રો ભરત અને શત્રુઘ્નને, જે ઇન્દ્ર અને વરુણ સમાન હતા, યાદ કર્યા.
સર્વ એવ તુ તસ્યેષ્ટાશ્ચત્વારઃ પુરુષર્ષભાઃ। સ્વશરીરાદ્ વિનિર્વૃત્તાશ્ચત્વાર ઇવ બાહવઃ
રાજાના ચારેય પુત્રો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તેને ખૂબ જ પ્રિય હતા; જાણે પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ચાર હાથ હોય એમ.
તેષામપિ મહાતેજા રામો રતિકરઃ પિતુઃ। સ્વયમ્ભૂરિવ ભૂતાનાં બભૂવ ગુણવત્તરઃ
તેમા પણ મહાતેજસ્વી રામ પિતાને ખૂબ જ પ્રિય હતા; જેમ સ્વયંભૂ સર્વે જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ રામ ગુણમાં સર્વોપરી બન્યા.
સ હિ દેવૈરુદીર્ણસ્ય રાવણસ્ય વધાર્થિભિઃ। અર્થિતો માનુષે લોકે જજ્ઞે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ
દેવતાઓએ રાવણના વિનાશ માટે વિનંતી કરતાં, શાશ્વત વિષ્ણુ માનવ જગતમાં જન્મ્યા હતા.
કૌસલ્યા શુશુભે તેન પુત્રેણામિતતેજસા। યથા વરેણ દેવાનામદિતિર્વજ્રપાણિના
કૌસલ્યા પોતાના અવિમાપ તેજવાળા પુત્રથી ઝળહળતી હતી, જેમ અદિતિ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વજ્રધારી પુત્રથી ઝળહળતી હતી.
સ હિ રૂપોપપન્નશ્ચ વીર્યવાનનસૂયકઃ। ભૂમાવનુપમઃ સૂનુર્ગુણૈર્દશરથોપમઃ
તે સુંદર, શક્તિશાળી અને વિનમ્ર હતા; ધરતી પર અનન્ય, દશરથ જેવા ગુણો ધરાવતા પુત્ર હતા.
સ ચ નિત્યં પ્રશાન્તાત્મા મૃદુપૂર્વં ચ ભાષતે। ઉચ્યમાનોઽપિ પરુષં નોત્તરં પ્રતિપદ્યતે
તે હંમેશા શાંત મનવાળા, સૌમ્ય રીતે બોલતા, અને કોઈએ કઠોર શબ્દો કહ્યા હોય તો પણ ક્યારેય કઠોર જવાબ આપતા નહોતા.
કદાચિદુપકારેણ કૃતેનૈકેન તુષ્યતિ। ન સ્મરત્યપકારાણાં શતમપ્યાત્મવત્તયા
કોઈ એક ઉપકારથી જ સંતોષી રહેતા, અને પોતાને સમજીને—even સો અપકારો થયાં હોય તો પણ—યાદ રાખતા નહોતા.
શીલવૃદ્ધૈર્જ્ઞાનવૃદ્ધૈર્વયોવૃદ્ધૈશ્ચ સજ્જનૈઃ। કથયન્નાસ્ત વૈ નિત્યમસ્ત્રયોગ્યાન્તરેષ્વપિ
શીલ, જ્ઞાન અને ઉંમરમાં વૃદ્ધ સજ્જનો સાથે, શસ્ત્રકૌશલ્ય ધરાવતા વચ્ચે પણ, હંમેશા વાતચીત કરતા રહેતા.
બુદ્ધિમાન્ મધુરાભાષી પૂર્વભાષી પ્રિયંવદઃ। વીર્યવાન્ન ચ વીર્યેણ મહતા સ્વેન વિસ્મિતઃ
બુદ્ધિશાળી, મધુર બોલનાર, પહેલો બોલનાર, મનપસંદ વાત કરનાર, શક્તિશાળી, પણ પોતાની મહાન શક્તિથી ક્યારેય આશ્ચર્યચકિત નહોતા.
ન ચાનૃતકથો વિદ્વાન્ વૃદ્ધાનાં પ્રતિપૂજકઃ। અનુરક્તઃ પ્રજાભિશ્ચ પ્રજાશ્ચાપ્યનુરજ્યતે
તેઓ ક્યારેય અસત્ય બોલતા નહોતા, વિદ્વાન હતા, વૃદ્ધોની સન્માન કરતા, પ્રજાને પ્રિય હતા અને પ્રજા પણ તેમને પ્રેમ કરતી હતી.
સાનુક્રોશો જિતક્રોધો બ્રાહ્મણપ્રતિપૂજકઃ। દીનાનુકમ્પી ધર્મજ્ઞો નિત્યં પ્રગ્રહવાન્ શુચિઃ
કૃપાળુ, ક્રોધ પર જીત મેળવનાર, બ્રાહ્મણોની સન્માન કરતા, દુઃખી પર દયાળુ, ધર્મ જાણનાર, હંમેશા સંયમિત અને શુદ્ધ હતા.
કુલોચિતમતિઃ ક્ષાત્રં સ્વધર્મં બહુ મન્યતે। મન્યતે પરયા પ્રીત્યા મહત્ સ્વર્ગફલં તતઃ
કુલ પ્રમાણે વિચાર ધરાવતા, ક્ષત્રિય ધર્મને બહુ માન આપતા, અને તેના સ્વર્ગફળને ખૂબ પ્રેમથી માનતા.
નાશ્રેયસિ રતો યશ્ચ ન વિરુદ્ધકથારુચિઃ। ઉત્તરોત્તરયુક્તીનાં વક્તા વાચસ્પતિર્યથા
અશ્રેયસમાં રસ ન રાખતા, વિરૂદ્ધ વાતોમાં આનંદ ન લેતા; સતત યોગ્ય અને ક્રમબદ્ધ વાત કરતા, જેમ વાક્પટુ હોય.
અરોગસ્તરુણો વાગ્મી વપુષ્માન્ દેશકાલવિત્। લોકે પુરુષસારજ્ઞઃ સાધુરેકો વિનિર્મિતઃ
સ્વસ્થ, યુવાન, વાક્પટુ, સુંદર, સ્થાન અને સમય જાણનાર, લોકોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવનાર, એકમાત્ર સજ્જન હતા.
સ તુ શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ। બહિશ્ચર ઇવ પ્રાણો બભૂવ ગુણતઃ પ્રિયઃ
શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત, રાજકુમાર પ્રજાને એટલા પ્રિય હતા કે જાણે શરીરની બહાર ફરતો પ્રાણ હોય.
સર્વવિદ્યાવ્રતસ્નાતો યથાવત્ સાઙ્ગવેદવિત્। ઇષ્વસ્ત્રે ચ પિતુઃ શ્રેષ્ઠો બભૂવ ભરતાગ્રજઃ
બધી વિદ્યાઓ અને વ્રતોમાં સ્નાન કર્યા, વેદ અને તેની શાખાઓ યોગ્ય રીતે જાણતા, ભરૂતના મોટા ભાઈ ધનુર્વિદ્યા માં પિતાથી પણ શ્રેષ્ઠ હતા.