કથાં કથયતાં તેષાં જયં ચાકાઙ્ક્ષતાં શુભમ્ । વ્યતીતા રજની શીઘ્રં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૬૮.
જ્યારે તેઓ વાર્તાલાપ કરતા અને શુભ વિજયની આશા રાખતા હતા, ત્યારે મહાન આત્મા શત્રુઘ્ન માટે રાત ઝડપથી વીતી ગઈ.
તતઃ પ્રભાતે વિમલે તસ્મિન્કાલે સ રાક્ષસઃ । નિર્ગતસ્તુ પુરાદ્ધીરો ભક્ષ્યાહારપ્રચોદિતઃ ।। ૭.૬૮.
પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, તે સમયે, ધીરજવાળો રાક્ષસ ભૂખ અને ખોરાકની તલપથી શહેરમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
એતસ્મિન્નન્તરે વીરઃ શત્રુઘ્નો યમુનાં નદીમ્ । તીર્ત્વા મધુપુરદ્વારિ ધનુષ્પાણિરતિષ્ઠત ।। ૭.૬૮.
આ દરમિયાન, વીર શત્રુઘ્ન યમુના નદી પાર કરીને મધુપુરના દ્વાર પાસે ધનુષ ધારણ કરીને ઊભો રહ્યો.
તતો ઽર્ધદિવસે પ્રાપ્તે ક્રૂરકર્મા સ રાક્ષસઃ । આગચ્છદ્બહુસાહસ્રં પ્રાણિનાં ભારમુદ્વહન્ ।। ૭.૬૮.
જ્યારે અડધો દિવસ વીતી ગયો, ત્યારે ક્રૂર કર્મો કરતો તે રાક્ષસ હજારો જીવંત પ્રાણીઓનો ભાર ઉઠાવીને ત્યાં આવ્યો.
તતો દદર્શ શત્રુઘ્નં સ્થિતં દ્વારિ ધૃતાયુધમ્ । તમુવાચ તતો રક્ષઃ કિમનેન કરિષ્યસિ ।। ૭.૬૮.
પછી તેણે શત્રુઘ્નને દ્વારે હથિયાર સાથે ઊભેલો જોયો અને એ રાક્ષસે કહ્યું: 'આ હથિયારથી તું શું કરશે?'
ઈદૃશાનાં સહસ્રાણિ સાયુધાનાં નરાધમ । ભક્ષિતાનિ મયા રોષાત્કાલમાકાઙ્ક્ષસે નુ કિમ્ ।। ૭.૬૮.
'એવા હજારો સશસ્ત્ર માણસોને હું ગુસ્સામાં ભક્ષી ગયો છું, હે નીચ માણસ, હવે તું પણ પોતાનો અંત ઇચ્છે છે?'
આહારશ્ચાસ્ય સમ્પૂર્ણો મમાયં પુરુષાધમ । સ્વયં પ્રવિષ્ટો ઽદ્ય મુખં કથમાસાદ્ય દુર્મતે ।। ૭.૬૮.
'હે પુરુષાધમ, આજે તું પોતે મારા મોઢામાં આવી ગયો છે, મારી ભૂખ હવે તારા પર પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, દુર્મતિ, તું કેમ આવી પહોંચ્યો?'
તસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય હસતશ્ચ મુહુર્મુહુઃ । શત્રુઘ્નો વીર્યસમ્પન્નો રોષાદશ્રૂણ્યવાસૃજત્ ।। ૭.૬૮.
તે રાક્ષસ વારંવાર હસતો અને આવા શબ્દો બોલતો રહ્યો, ત્યારે પરાક્રમી શત્રુઘ્ન ગુસ્સાથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવી બેઠો.
તસ્ય રોષાભિભૂતસ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । તેજોમયા મરીચ્યસ્તુ સર્વગાત્રૈર્વિનિષ્પતન્ ।। ૭.૬૮.
કોપથી ભરાયેલા મહાન આત્મા શત્રુઘ્નના આખા શરીરમાંથી તેજસ્વી કિરણો નીકળવા લાગ્યા.
ઉવાચ ચ સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ શત્રુઘ્નસ્તં નિશાચરમ્ । યોદ્ધુમિચ્છામિ દુર્બુદ્ધે દ્વન્દ્વયુદ્ધં ત્વયા સહ ।। ૭.૬૮.
પછી શત્રુઘ્ને ભારે ગુસ્સાથી એ રાત્રિચર રાક્ષસને કહ્યું: 'હે દુષ્ટ, હું તારી સાથે એકલવીર યુદ્ધ કરવા માંગું છું.'
પુત્રો દશરથસ્યાહં ભ્રાતા રામસ્ય ધીમતઃ । શત્રુઘ્નો નિત્યશત્રુઘ્નો વધાકાઙ્ક્ષી તવાગતઃ ।। ૭.૬૮.
'હું દશરથનો પુત્ર અને વિદ્વાન રામનો ભાઈ શત્રુઘ્ન છું, હંમેશા શત્રુઓનો વિનાશ કરનાર, આજે તારો અંત લાવવા અહીં આવ્યો છું.'
તસ્ય મે યુદ્ધકામસ્ય દ્વન્દ્વયુદ્ધં પ્રદીયતામ્ । શત્રુસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં ન મે જીવન્ગમિષ્યસિ ।। ૭.૬૮.
'મારે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા છે, એટલે મને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે તયાર થા; તું સર્વ જીવોનો શત્રુ છે, મારા હાથથી જીવતો છૂટશે નહીં.'
તસ્મિંસ્તથા બ્રુવાણે તુ રાક્ષસઃ પ્રહસન્નિવ । પ્રત્યુવાચ નરશ્રેષ્ઠં દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો ઽસિ દુર્મતે ।। ૭.૬૮.
જ્યારે શત્રુઘ્ને આવું કહ્યું, ત્યારે રાક્ષસે મજાકરૂપે હસીને, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શત્રુઘ્નને ઉત્તર આપ્યો: 'હે દુર્મતિ, નસીબે તું અહીં આવ્યો છે.'
મમ માતૃષ્વસુર્ભ્રાતા રાવણો રાક્ષસાધિપઃ । હતો રામેણ દુર્બુદ્ધે સ્ત્રીહેતોઃ પુરુષાધમ ।। ૭.૬૮.
'મારી માતાની બહેનપુત્ર રાક્ષસાધિપતિ રાવણને રામે સ્ત્રીના કારણે મારી નાખ્યો, હે દુષ્ટ અને નીચ મનુષ્ય.'
તચ્ચ સર્વં મયા ક્ષાન્તં રાવણસ્ય કુલક્ષયમ્ । અવજ્ઞાં પુરતઃ કૃત્વા મયા યૂયં વિશેષતઃ ।। ૭.૬૮.
'રાવણના કુળનો વિનાશ જે થયો તે બધું મેં સહન કર્યું છે; ખાસ કરીને તમે બધા, હું એ અવગણના સહન કરું છું.'
નિહતાશ્ચ હિ મે સર્વે પરિભૂતાસ્તૃણં યથા । ભૂતાશ્ચૈવ ભવિષ્યાશ્ચ યૂયં ચ પુરુષાધમાઃ ।। ૭.૬૮.
'જે બધા મારા હાથથી મર્યા છે, તેમને હું ઘાસ જેટલી અવગણના આપી છે; ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને તું પણ, હે પુરુષાધમ.'
તસ્ય તે યુદ્ધકામસ્ય યુદ્ધં દાસ્યામિ દુર્મતે । તિષ્ઠં ત્વં ચ મુહૂર્તં તુ યાવદાયુધમાનયે । ઈપ્સિતં યાદૃશં તુભ્યં સજ્જયે યાવદાયુધમ્ ।। ૭.૬૮.
'તને યુદ્ધની ઇચ્છા છે, તો હું તને યુદ્ધ આપીશ, દુષ્ટ મનવાળા; થોડી વાર ઊભો રહેજે, હું જે તને ગમતું હથિયાર લાવીને તૈયાર થાઉં.'
તમુવાચાશુ શત્રુઘ્નઃ ક્વ મે જીવન્ગમિષ્યસિ । શત્રુર્યદૃચ્છયા દૃષ્ટો ન મોક્તવ્યઃ કૃતાત્મના ।। ૭.૬૮.
શત્રુઘ્ને તુરંત કહ્યું: 'તુ ક્યાં જીવતો મારી પાસેથી છૂટીશ? જે શત્રુ અચાનક મળે, તેને દૃઢ નિશ્ચયવાળા માણસે છોડવો નહીં.'
યો હિ વિક્લવયા બુદ્ધ્યા પ્રસરં શત્રવે દદૌ । સ હતો મન્દબુદ્ધિત્વાદ્યથા કાપુરુષસ્તથા ।। ૭.૬૮.
જે માણસ ડગમગતા મનથી શત્રુને મોકો આપે છે, તેને પોતાની મૂર્ખાઈથી મૃત્યુ મળે છે, એ બિલકુલ કાયર જેવો છે.
તસ્માત્સુદૃષ્ટં કુરુ જીવલોકં શરૈઃ શિતૈસ્ત્વાં વિવિધૈર્નયામિ । યમસ્ય ગેહાભિમુખં હિ પાપં રિપું ત્રિલોકસ્ય ચ રાઘવસ્ય ।। ૭.૬૮.
એટલે હવે જીવતો જગત જોઈ લે, કેમ કે હું તને અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી યમના ઘર તરફ લઈ જઈશ, હે પાપી, તું ત્રણેય લોક અને રાઘવનો દુશ્મન છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ રામાયણના વાલ્મીકિ રચિત મહાકાવ્યના ઉત્તરકાંડનો અઢીસઠમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । ક્રોધામાહારયત્તીવ્રં તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ।। ૭.૬૯.
શત્રુઘ્નના એ વચન સાંભળી, એ મહાત્માએ ભારે ક્રોધ પોકાર્યો અને 'થેર, થેર!' એમ બોલ્યો.
પાણૌ પાણિં વિનિષ્પિષ્ય દન્તાન્કટકટાય્ય ચ । લવણો રઘુશાર્દૂલમાહ્વયામાસ ચાસકૃત્ ।। ૭.૬૯.
હાથમાં હાથ ભેળવીને અને દાંત કટકટાવીને, લવણએ વારંવાર રઘુવંશના વીરને લલકાર્યો.
તં બ્રુવાણં તથા વાક્યં લવણં ઘોરદર્શનમ્ । શત્રુઘ્નો દેવશત્રુઘ્ન ઇદં વચનમબ્રવીત્ ।। ૭.૬૯.
એ રીતે કહેનારા અને ભયાનક દેખાતા લવણને શત્રુઘ્ન, શત્રુઓના વિનાશક, એ વચન બોલ્યા.
ન શત્રુઘ્નસ્તથા જાતો યથા ઽન્યે નિર્જિતાસ્ત્વયા । તદદ્ય બાણાભિહતો વ્રજ ત્વં યમસાદનમ્ ।। ૭.૬૯.
શત્રુઘ્ન એવાં નથી જેમને તું જીત્યો છે; આજે મારા બાણોથી ઘાયલ થઈ, તું યમના ઘર જા.
ઋષયો ઽપ્યદ્ય પાપાત્મન્મયા ત્વાં નિહતં રણે । પશ્યન્તુ વિપ્રા વિદ્વાંસસ્ત્રિદશા ઇવ રાવણમ્ ।। ૭.૬૯.
આજે, હે પાપી, ઋષિઓ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓ જોઈ લેશે કે હું તને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો, જેમણે રાવણને જોયો હતો.
ત્વયિ મદ્બાણનિર્દગ્ધે પતિતે ઽદ્ય નિશાચર । પુરે જનપદે ચાપિ ક્ષેમમેવ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૬૯.
જ્યારે તું, હે રાત્રિચર, મારા બાણોથી દાઝી ને આજે પડી જશે, ત્યારે શહેર અને દેશમાં શાંતિ છવાઈ જશે.
અદ્ય મદ્બાહુનિષ્ક્રાન્તઃ શરો વજ્રનિભાનનઃ । પ્રવેક્ષ્યતે તે હૃદયં પદ્મમંશુરિવાર્કજઃ ।। ૭.૬૯.
આજે મારા હાથમાંથી નીકળેલો વજ્ર જેવો તીક્ષ્ણ બાણ, કમળમાં સૂર્યકિરણ જાય એમ, તારા હૃદયમાં પ્રવેશશે.
એવમુક્તો મહાવૃક્ષં લવણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ । શત્રુઘ્નોરસિ ચિક્ષેપ સ ચ તં શતધાચ્છિનત્ ।। ૭.૬૯.
આવું સાંભળી લવણ ક્રોધથી ભરાઈ, મોટો વૃક્ષ ઉઠાવીને શત્રુઘ્નના છાતી પર ફેંક્યો, પણ શત્રુઘ્ને એ વૃક્ષને સો ટુકડામાં વિભાજિત કરી દીધું.
તદ્દૃષ્ટ્વા વિફલં કર્મ રાક્ષસઃ પુનરેવ તુ । પાદપાન્સુબહૂન્ગૃહ્ય શત્રુઘ્નાયાસૃજદ્બલી ।। ૭.૬૯.
પોતાનું કામ નિષ્ફળ ગયું જોઈ, એ શક્તિશાળી રાક્ષસે ફરી અનેક વૃક્ષો પકડીને શત્રુઘ્ન પર ફેંક્યા.