સ ગત્વા વિપ્રિયાણ્યાહ બહૂનિ મધુનઃ સુતમ્ । વદન્તમેવં તં દૂતં ભક્ષયામાસ રાક્ષસઃ ।। ૭.૬૭.
દૂત ગયો અને મધુના પુત્રને અનેક અપ્રિય વાતો કહી; એ બોલતો હતો ત્યારે રાક્ષસે એ દૂતને ભક્ષી લીધો.
ચિરાયમાણે દૂતે તુ રાજા ક્રોધસમન્વિતઃ । અર્દયામાસ તદ્રક્ષઃ શરવૃષ્ટ્યા સમન્તતઃ ।। ૭.૬૭.
જ્યારે દૂત પાછો ફરવામાં મોડું કરતો હતો, ત્યારે ગુસ્સે ભરાયેલા રાજાએ ચારેય બાજુથી તીરવર્ષાથી એ રાક્ષસને ઘેરી લીધો.
તતઃ પ્રહસ્ય તદ્રક્ષઃ શૂલં જગ્રાહ પાણિના । વધાય સાનુબન્ધસ્ય મુમોચાયુધમુત્તમમ્ ।। ૭.૬૭.
પછી એ રાક્ષસ હસતો હસતો હાથમાં શૂળ લઈને, રાજા અને તેના સહયોગીઓને મારવા માટે શ્રેષ્ઠ શસ્ત્ર ફેંક્યું.
તચ્છૂલં દીપ્યમાનં તુ સભૃત્યબલવાહનમ્ । ભસ્મીકૃત્વા નૃપં ભૂયો લવણસ્યાગમત્કરમ્ ।। ૭.૬૭.
એ ધધકતું શૂળ, સેવકો, સેના અને રથ સહિત રાજાને ભસ્મ કરી નાખ્યું અને પછી ફરીથી લવણ પાસે પાછું ગયું.
એવં સ રાજા સુમહાન્હતઃ સબલવાહનઃ । શૂલસ્ય તુ બલં સૌમ્ય અપ્રમેયમનુત્તમમ્ ।। ૭.૬૭.
આ રીતે એ મહાન રાજા પોતાની સેના અને રથ સાથે મારાયો; હે સૌમ્ય, એ શૂળની શક્તિ અપરંપાર અને અદ્વિતીય છે.
શ્વઃ પ્રભાતે તુ લવણં વધિષ્યસિ ન સંશયઃ । અગૃહીતાયુધં ક્ષિપ્રં ધ્રુવો હિ વિજયસ્તવ ।। ૭.૬૭.
કાલે સવારના સમયે તું લવણને નિશ્ચિતપણે મારશે; જો એ શસ્ત્ર વિના હોય તો તારી વિજય ચોક્કસ અને ઝડપી થશે.
લોકાનાં સ્વસ્તિ ચૈવ સ્યાત્કૃતે કર્મણિ ચ ત્વયા । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં લવણસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૭.૬૭.
તારા કાર્યથી આખા લોકનું કલ્યાણ થશે; લવણ નામના દુષ્ટ વિશે બધું તને કહી દીધું છે.
શૂલસ્ય ચ બલં ઘોરમપ્રમેયં નરર્ષભ । વિનાશશ્ચૈવ માન્ધાતુર્યત્તેનાભૂચ્ચ પાર્થિવ ।। ૭.૬૭.
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, એ ભયાનક અને અપરંપાર શૂળની શક્તિ અને એથી માંધાતૃનો વિનાશ કેવી રીતે થયો તે તને કહી દીધું છે.
ત્વં શ્વઃ પ્રભાતે લવણં મહાત્મન્વધિષ્યસે નાત્ર તુ સંશયો મે । શૂલં વિના નિર્ગતમામિષાર્થે ધ્રુવો જયસ્તે ભવિતા નરેન્દ્ર ।। ૭.૬૭.
કાલે સવારના સમયે, હે મહાત્મા, તું લવણને નિશ્ચિતપણે મારશે—મને એમાં કોઈ શંકા નથી; જ્યારે એ માંસ માટે શૂળ વિના બહાર જશે, ત્યારે, હે રાજા, તારી વિજય ચોક્કસ થશે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકીકૃત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો સડસઠમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
કથાં કથયતાં તેષાં જયં ચાકાઙ્ક્ષતાં શુભમ્ । વ્યતીતા રજની શીઘ્રં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૬૮.
જ્યારે તેઓ વાર્તાલાપ કરતા અને શુભ વિજયની આશા રાખતા હતા, ત્યારે મહાન આત્મા શત્રુઘ્ન માટે રાત ઝડપથી વીતી ગઈ.
તતઃ પ્રભાતે વિમલે તસ્મિન્કાલે સ રાક્ષસઃ । નિર્ગતસ્તુ પુરાદ્ધીરો ભક્ષ્યાહારપ્રચોદિતઃ ।। ૭.૬૮.
પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, તે સમયે, ધીરજવાળો રાક્ષસ ભૂખ અને ખોરાકની તલપથી શહેરમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
એતસ્મિન્નન્તરે વીરઃ શત્રુઘ્નો યમુનાં નદીમ્ । તીર્ત્વા મધુપુરદ્વારિ ધનુષ્પાણિરતિષ્ઠત ।। ૭.૬૮.
આ દરમિયાન, વીર શત્રુઘ્ન યમુના નદી પાર કરીને મધુપુરના દ્વાર પાસે ધનુષ ધારણ કરીને ઊભો રહ્યો.
તતો ઽર્ધદિવસે પ્રાપ્તે ક્રૂરકર્મા સ રાક્ષસઃ । આગચ્છદ્બહુસાહસ્રં પ્રાણિનાં ભારમુદ્વહન્ ।। ૭.૬૮.
જ્યારે અડધો દિવસ વીતી ગયો, ત્યારે ક્રૂર કર્મો કરતો તે રાક્ષસ હજારો જીવંત પ્રાણીઓનો ભાર ઉઠાવીને ત્યાં આવ્યો.
તતો દદર્શ શત્રુઘ્નં સ્થિતં દ્વારિ ધૃતાયુધમ્ । તમુવાચ તતો રક્ષઃ કિમનેન કરિષ્યસિ ।। ૭.૬૮.
પછી તેણે શત્રુઘ્નને દ્વારે હથિયાર સાથે ઊભેલો જોયો અને એ રાક્ષસે કહ્યું: 'આ હથિયારથી તું શું કરશે?'
ઈદૃશાનાં સહસ્રાણિ સાયુધાનાં નરાધમ । ભક્ષિતાનિ મયા રોષાત્કાલમાકાઙ્ક્ષસે નુ કિમ્ ।। ૭.૬૮.
'એવા હજારો સશસ્ત્ર માણસોને હું ગુસ્સામાં ભક્ષી ગયો છું, હે નીચ માણસ, હવે તું પણ પોતાનો અંત ઇચ્છે છે?'
આહારશ્ચાસ્ય સમ્પૂર્ણો મમાયં પુરુષાધમ । સ્વયં પ્રવિષ્ટો ઽદ્ય મુખં કથમાસાદ્ય દુર્મતે ।। ૭.૬૮.
'હે પુરુષાધમ, આજે તું પોતે મારા મોઢામાં આવી ગયો છે, મારી ભૂખ હવે તારા પર પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, દુર્મતિ, તું કેમ આવી પહોંચ્યો?'
તસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય હસતશ્ચ મુહુર્મુહુઃ । શત્રુઘ્નો વીર્યસમ્પન્નો રોષાદશ્રૂણ્યવાસૃજત્ ।। ૭.૬૮.
તે રાક્ષસ વારંવાર હસતો અને આવા શબ્દો બોલતો રહ્યો, ત્યારે પરાક્રમી શત્રુઘ્ન ગુસ્સાથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવી બેઠો.
તસ્ય રોષાભિભૂતસ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । તેજોમયા મરીચ્યસ્તુ સર્વગાત્રૈર્વિનિષ્પતન્ ।। ૭.૬૮.
કોપથી ભરાયેલા મહાન આત્મા શત્રુઘ્નના આખા શરીરમાંથી તેજસ્વી કિરણો નીકળવા લાગ્યા.
ઉવાચ ચ સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ શત્રુઘ્નસ્તં નિશાચરમ્ । યોદ્ધુમિચ્છામિ દુર્બુદ્ધે દ્વન્દ્વયુદ્ધં ત્વયા સહ ।। ૭.૬૮.
પછી શત્રુઘ્ને ભારે ગુસ્સાથી એ રાત્રિચર રાક્ષસને કહ્યું: 'હે દુષ્ટ, હું તારી સાથે એકલવીર યુદ્ધ કરવા માંગું છું.'
પુત્રો દશરથસ્યાહં ભ્રાતા રામસ્ય ધીમતઃ । શત્રુઘ્નો નિત્યશત્રુઘ્નો વધાકાઙ્ક્ષી તવાગતઃ ।। ૭.૬૮.
'હું દશરથનો પુત્ર અને વિદ્વાન રામનો ભાઈ શત્રુઘ્ન છું, હંમેશા શત્રુઓનો વિનાશ કરનાર, આજે તારો અંત લાવવા અહીં આવ્યો છું.'
તસ્ય મે યુદ્ધકામસ્ય દ્વન્દ્વયુદ્ધં પ્રદીયતામ્ । શત્રુસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં ન મે જીવન્ગમિષ્યસિ ।। ૭.૬૮.
'મારે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા છે, એટલે મને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે તયાર થા; તું સર્વ જીવોનો શત્રુ છે, મારા હાથથી જીવતો છૂટશે નહીં.'
તસ્મિંસ્તથા બ્રુવાણે તુ રાક્ષસઃ પ્રહસન્નિવ । પ્રત્યુવાચ નરશ્રેષ્ઠં દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો ઽસિ દુર્મતે ।। ૭.૬૮.
જ્યારે શત્રુઘ્ને આવું કહ્યું, ત્યારે રાક્ષસે મજાકરૂપે હસીને, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શત્રુઘ્નને ઉત્તર આપ્યો: 'હે દુર્મતિ, નસીબે તું અહીં આવ્યો છે.'
મમ માતૃષ્વસુર્ભ્રાતા રાવણો રાક્ષસાધિપઃ । હતો રામેણ દુર્બુદ્ધે સ્ત્રીહેતોઃ પુરુષાધમ ।। ૭.૬૮.
'મારી માતાની બહેનપુત્ર રાક્ષસાધિપતિ રાવણને રામે સ્ત્રીના કારણે મારી નાખ્યો, હે દુષ્ટ અને નીચ મનુષ્ય.'
તચ્ચ સર્વં મયા ક્ષાન્તં રાવણસ્ય કુલક્ષયમ્ । અવજ્ઞાં પુરતઃ કૃત્વા મયા યૂયં વિશેષતઃ ।। ૭.૬૮.
'રાવણના કુળનો વિનાશ જે થયો તે બધું મેં સહન કર્યું છે; ખાસ કરીને તમે બધા, હું એ અવગણના સહન કરું છું.'
નિહતાશ્ચ હિ મે સર્વે પરિભૂતાસ્તૃણં યથા । ભૂતાશ્ચૈવ ભવિષ્યાશ્ચ યૂયં ચ પુરુષાધમાઃ ।। ૭.૬૮.
'જે બધા મારા હાથથી મર્યા છે, તેમને હું ઘાસ જેટલી અવગણના આપી છે; ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને તું પણ, હે પુરુષાધમ.'
તસ્ય તે યુદ્ધકામસ્ય યુદ્ધં દાસ્યામિ દુર્મતે । તિષ્ઠં ત્વં ચ મુહૂર્તં તુ યાવદાયુધમાનયે । ઈપ્સિતં યાદૃશં તુભ્યં સજ્જયે યાવદાયુધમ્ ।। ૭.૬૮.
'તને યુદ્ધની ઇચ્છા છે, તો હું તને યુદ્ધ આપીશ, દુષ્ટ મનવાળા; થોડી વાર ઊભો રહેજે, હું જે તને ગમતું હથિયાર લાવીને તૈયાર થાઉં.'
તમુવાચાશુ શત્રુઘ્નઃ ક્વ મે જીવન્ગમિષ્યસિ । શત્રુર્યદૃચ્છયા દૃષ્ટો ન મોક્તવ્યઃ કૃતાત્મના ।। ૭.૬૮.
શત્રુઘ્ને તુરંત કહ્યું: 'તુ ક્યાં જીવતો મારી પાસેથી છૂટીશ? જે શત્રુ અચાનક મળે, તેને દૃઢ નિશ્ચયવાળા માણસે છોડવો નહીં.'
યો હિ વિક્લવયા બુદ્ધ્યા પ્રસરં શત્રવે દદૌ । સ હતો મન્દબુદ્ધિત્વાદ્યથા કાપુરુષસ્તથા ।। ૭.૬૮.
જે માણસ ડગમગતા મનથી શત્રુને મોકો આપે છે, તેને પોતાની મૂર્ખાઈથી મૃત્યુ મળે છે, એ બિલકુલ કાયર જેવો છે.
તસ્માત્સુદૃષ્ટં કુરુ જીવલોકં શરૈઃ શિતૈસ્ત્વાં વિવિધૈર્નયામિ । યમસ્ય ગેહાભિમુખં હિ પાપં રિપું ત્રિલોકસ્ય ચ રાઘવસ્ય ।। ૭.૬૮.
એટલે હવે જીવતો જગત જોઈ લે, કેમ કે હું તને અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી યમના ઘર તરફ લઈ જઈશ, હે પાપી, તું ત્રણેય લોક અને રાઘવનો દુશ્મન છે.