સ ભોજનં વસિષ્ઠાય પત્ન્યા સાર્ધમુપાહરત્ । મદયન્ત્યા નરવ્યાઘ્ર સામિષં રક્ષસા હૃતમ્ ।। ૭.૬૫.
એ માનવભક્ષક મદયંતી, પોતાની પત્ની સાથે, રાક્ષસે લાવેલું માંસવાળું ભોજન વશિષ્ઠને પીરસ્યું.
જ્ઞાત્વા તદામિષં વિપ્રો માનુષં ભાજનં ગતમ્ । ક્રોધેન મહતા ઽ ઽવિષ્ટો વ્યાહર્તુમુપચક્રમે ।। ૭.૬૫.
બ્રાહ્મણે જાણ્યું કે વાસણમાં જે માંસ છે એ માનવ માંસ છે, તો તે ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈ બોલવા લાગ્યો.
યસ્માત્ત્વં ભોજનં રાજન્મમૈતદ્દાતુમિચ્છસિ । તસ્માદ્ભોજનમેતત્તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૭.૬૫.
"રાજા, કેમ કે તમે મને આ ભોજન આપવાનું ઈચ્છો છો, એટલે આ જ ભોજન હવે તમારું થશે—આમાં કોઈ શંકા નથી."
તતઃ ક્રુદ્ધસ્તુ સૌદાસસ્તોયં જગ્રાહ પાણિના । વસિષ્ઠં શપ્તુમારેભે ભાર્યા ચૈનમવારયત્ ।। ૭.૬૫.
પછી ગુસ્સે ભરાયેલા સૌદાસે હાથમાં પાણી લઈ વશિષ્ઠને શાપ આપવા ઈચ્છ્યું, પણ તેની પત્નીએ તેને અટકાવ્યો.
રાજન્પ્રભુર્યતો ઽસ્માકં વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ । પ્રતિશપ્તું ન શક્તસ્ત્વં દેવતુલ્યં પુરોધસમ્ ।। ૭.૬૫.
"રાજા, વશિષ્ઠ ભગવાન ઋષિ આપણા સ્વામી છે, તેઓ દેવ સમાન અને મુખ્ય પુરોહિત છે, તેથી તમે તેમને શાપ આપી શકતા નથી."
તતઃ ક્રોધમયં તોયં તેજોબલસમન્વિતમ્ । વ્યસર્જયત ધર્માત્મા તતઃ પાદૌ સિષેચ ચ ।। ૭.૬૫.
પછી ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ ગુસ્સાથી ભરેલું, તેજ અને બળથી યુક્ત પાણી ધરતી પર ઢાળી પોતાનાં પગ ધોઈ નાખ્યા.
તેનાસ્ય રાજ્ઞસ્તૌ પાદૌ તદા કલ્માષતાં ગતૌ । તદાપ્રભૃતિ રાજા ઽસૌ સૌદાસઃ સુમહાયશાઃ । કલ્માષપાદઃ સંવૃત્તઃ ખ્યાતશ્ચૈવ તથા નૃપઃ ।। ૭.૬૫.
આ કારણે એ સમયે રાજાના પગ કાળા દાગવાળા થઈ ગયા; ત્યારથી એ મહાન યશસ્વી રાજા સૌદાસા 'કલ્માષપાદ' તરીકે જાણીતા થયા.
સ રાજા સહ પત્ન્યા વૈ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ । પુનર્વસિષ્ઠં પ્રોવાચ યદુક્તં બ્રહ્મરૂપિણા ।। ૭.૬૫.
એ રાજાએ પોતાની પત્ની સાથે વારંવાર વંદન કરીને, બ્રહ્મા સ્વરૂપ વશિષ્ઠજીને ફરીથી એ જ વાત પુછવી શરૂ કરી.
તચ્છ્રુત્વા પાર્થિવેન્દ્રસ્ય રક્ષસા વિકૃતં ચ તત્ । પુનઃ પ્રોવાચ રાજાનં વસિષ્ઠઃ પુરુષર્ષભમ્ ।। ૭.૬૫.
પાર્થિવેન્દ્રના દુઃખની અને રાક્ષસના કારણે થયેલી દુર્ગતિની વાત સાંભળી, વશિષ્ઠજી એ પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને ફરી બોલ્યા.
મયા રોષપરીતેન યદિદં વ્યાહૃતં વચઃ । નૈતચ્છક્યં વૃથા કર્તું પ્રદાસ્યામિ ચ તે વરમ્ ।। ૭.૬૫.
મારે ગુસ્સામાં જે શબ્દો બોલ્યા છે, એ પાછા ખેંચી શકાતા નથી, પણ હું તને એક વરદાન આપું છું.
કાલો દ્વાદશ વર્ષાણિ શાપસ્યાન્તો ભવિષ્યતિ । મત્પ્રાસાદાચ્ચ રાજેન્દ્ર વ્યતીતં ન સ્મરિષ્યસિ ।। ૭.૬૫.
આ શાપ બાર વર્ષ સુધી રહેશે, રાજન; અને મારી કૃપાથી તને જે બન્યું છે એની યાદ પણ નહીં આવે.
એવં સ રાજા તં શાપમુપભુજ્યારિસૂદનઃ । પ્રતિલેભે પુના રાજ્યં પ્રજાશ્ચૈવાન્વપાલયત્ ।। ૭.૬૫.
એ રીતે એ રાજાએ એ શાપ સહન કર્યો અને પછી ફરીથી પોતાનું રાજ્ય મેળવ્યું અને પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું.
તસ્ય કલ્માષપાદસ્ય યજ્ઞસ્યાયતનં શુભમ્ । આશ્રમસ્ય સમીપે ઽસ્ય યન્માં પૃચ્છસિ રાઘવ ।। ૭.૬૫.
કલ્માષપાદનું જે શુભ યજ્ઞમંડપ છે, રાઘવ, જે વિશે તું મને પૂછે છે, એ એના આશ્રમની નજીક છે.
તસ્ય તાં પાર્થિવેન્દ્રસ્ય કથાં શ્રુત્વા સુદારુણામ્ । વિવેશ પર્ણશાલાયાં મહર્ષિમભિવાદ્ય ચ ।। ૭.૬૫.
એ ભયાનક કથા સાંભળી, તેણે પર્ણશાળામાં પ્રવેશ કર્યો અને મહર્ષિનું આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે પઞ્ચષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના ઉત્તરકાંડમાં પંચષષ્ટિતમો (પાંસઠમો) સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
યામેવ રાત્રિં શત્રુઘ્નઃ પર્ણશાલામુપાવિશત્ । તામેવ રાત્રિં સીતાપિ પ્રસૂતા દારકદ્વયમ્ ।। ૭.૬૬.
જે રાત્રે શત્રુઘ્ન પર્ણશાળામાં આવ્યા, એ જ રાત્રે સીતાજીએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
તતો ઽર્ધરાત્રસમયે બાલકા મુનિદારકાઃ । વાલ્મીકેઃ પ્રિયમાચખ્યુઃ સીતાયાઃ પ્રસવં શુભમ્ ।। ૭.૬૬.
પછી અડધી રાત્રે મહર્ષિના નાના પુત્રોએ આનંદપૂર્વક વાલ્મીકિજીને સીતાજીના શુભ પ્રસવની વાત કહી.
ભગવન્રામપત્ની સા પ્રસૂતા દારકદ્વયમ્ । તતો રક્ષાં મહાતેજઃ કુરુ ભૂતવિનાશિનીમ્ ।। ૭.૬૬.
ભગવાન રામની પત્નીએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો છે; તેથી, મહાતેજસ્વી, દુષ્ટ શક્તિઓનો નાશ કરે એવી રક્ષા વિધિ કરો.
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા મહર્ષિઃ સમુપાગમત્ । બાલચન્દ્રપ્રતીકાશૌ દેવપુત્રૌ મહૌજસૌ ।। ૭.૬૬.
એ વાત સાંભળી મહર્ષિ ત્યાં આવ્યા; એ બે પુત્રો નવચંદ્ર જેવા તેજસ્વી અને દેવપુત્રો સમાન મહાબળવાન હતા.
જગામ તત્ર હૃષ્ટાત્મા દદર્શ ચ કુમારકૌ । ભૂતઘ્નીં ચાકરોત્તાભ્યાં રક્ષાં રક્ષોવિનાશિનીમ્ ।। ૭.૬૬.
હર્ષિત હૃદયથી ત્યાં પહોંચી, મહર્ષિએ બંને બાળકોને જોયા અને દુષ્ટ શક્તિઓનો નાશ કરે એવી રક્ષા વિધિ કરી.
કુશમુષ્ટિમુપાદાય લવં ચૈવ તુ સ દ્વિજઃ । વાલ્મીકિઃ પ્રદદૌ તાભ્યાં રક્ષાં ભૂતવિનાશિનીમ્ ।। ૭.૬૬.
કુશ ઘાસની મુઠ્ઠી અને થોડું લવ લઇને, વાલ્મીકિજીએ બંને પુત્રોને દુષ્ટ શક્તિઓનો નાશ કરે એવી રક્ષા વિધિ આપી.
યસ્તયોઃ પૂર્વજો જાતઃ સ કુશૈર્મન્ત્રસત્કૃતૈઃ । નિર્માર્જનીયસ્તુ તદા કુશ ઇત્યસ્ય નામ તત્ ।। ૭.૬૬.
બન્નેમાં જે મોટો હતો, તેને મંત્રોચ્ચાર સાથે કુશ ઘાસ વડે શુદ્ધ કરીને 'કુશ' નામ આપવામાં આવ્યું.
યશ્ચાવરો ભવેત્તાભ્યાં લવેન સ સમાહિતઃ । નિર્માર્જનીયો વૃદ્ધાભિર્લવ ઇત્યેવ નામતઃ ।। ૭.૬૬.
અને જે નાનો હતો, તેને લવ વડે અને વડીલ સ્ત્રીઓ દ્વારા શુદ્ધ કરીને 'લવ' નામ આપવામાં આવ્યું.
એવં કુશલવૌ નામ્ના તાવુભૌ યમજાતકૌ । મત્કૃતાભ્યાં ચ નામભ્યાં ખ્યાતિયુક્તૌ ભવિષ્યતઃ ।। ૭.૬૬.
આ રીતે, સીતા માતાના બે પુત્રોનું નામ કુશ અને લવ રાખવામાં આવ્યું; મારા રાખેલા નામથી બંનેનો યશ ફેલાશે.
તાં રક્ષાં જગૃહુસ્તાશ્ચ મુનિહસ્તાત્સમાહિતાઃ । અકુર્વંશ્ચ તતો રક્ષાં તયોર્વિગતકલ્મષાઃ ।। ૭.૬૬.
મુનિએ જે રક્ષા વિધિ કરી, તે બંનેએ ભક્તિપૂર્વક સ્વીકારી; પછી પવિત્ર મનથી એ રક્ષા વિધિ તેમણે પોતે પણ કરી.
તથા તાં ક્રિયમાણાં ચ વૃદ્ધાભિર્જન્મ નામ ચ । સઙ્કીર્તનં ચ રામસ્ય સીતાયાઃ પ્રસવૌ શુભૌ ।। ૭.૬૬.
જ્યારે વડીલ સ્ત્રીઓ એ વિધિ કરી રહી હતી, ત્યારે જન્મ, નામકરણ અને સીતા માતાના પુત્રોના શુભ જન્મની વાતો અને રામનું નામ સંભળાતું હતું.
અર્ધરાત્રે તુ શત્રુઘ્નઃ શુશ્રાવ સુમહત્પ્રિયમ્ । પર્ણશાલાં તતો ગત્વા માતર્દિષ્ટ્યેતિ ચાબ્રવીત્ ।। ૭.૬૬.
મધ્યરાત્રે શત્રુઘ્નને ખુબ આનંદદાયક સમાચાર મળ્યા; પછી પર્ણશાળામાં જઈને તેણે પોતાની માતાને કહ્યું: 'માતા, શુભ સંજોગ છે!'
તથા તસ્ય પ્રહૃષ્ટસ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । વ્યતીતા વાર્ષિકી રાત્રિઃ શ્રાવણી લઘુવિક્રમઃ ।। ૭.૬૬.
એ રીતે આનંદિત અને મહાન શત્રુઘ્ન માટે શ્રાવણ મહિનાની વાર્ષિક રાત્રિ ઝડપથી વીતી ગઈ.
પ્રભાતે સુમહાવીર્યઃ કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકીં ક્રિયામ્ । મુનિં પ્રાઞ્જલિરામન્ત્ર્ય યયૌ પશ્ચાન્મુખઃ પુનઃ ।। ૭.૬૬.
સવાર પડતાં, મહાવીર્યવાને સવારે સંધ્યાવંદન કરી, મુનિને હાથ જોડીને વિદાય લીધી અને પછી પશ્ચિમ તરફ મોઢું કરીને ચાલ્યો.
સ ગત્વા યમુનાતીરં સપ્તરાત્રોષિતઃ પથિ । ઋષીણાં પુણ્યકીર્તીનામાશ્રમે વાસમભ્યયાત્ ।। ૭.૬૬.
યમુનાના કાંઠે પહોંચીને અને રસ્તામાં સાત રાતો વિતાવી, તેણે પવિત્ર કીર્તિવાળા ઋષિઓના આશ્રમમાં વાસ મેળવ્યો.