સ્વમાશ્રમમિદં સૌમ્ય રાઘવાણાં કુલસ્ય હિ । આસનં પાદ્યમર્ધ્યં ચ નિર્વિશઙ્કઃ પ્રતીચ્છ મે ।। ૭.૬૫.
હે સૌમ્ય, આ મારો આશ્રમ તો રાઘવકુલનો જ છે; નિર્ભય બનીને મારો આ આસન, પાદ્ય અને આદર સ્વીકારો.
પ્રતિગૃહ્ય તદા પૂજાં ફલમૂલં ચ ભોજનમ્ । ભક્ષયામાસ કાકુત્સ્થસ્તૃપ્તિં ચ પરમાં ગતઃ ।। ૭.૬૫.
પછી કાકુત્થ્સે એ પૂજા અને ફળમૂળનું ભોજન સ્વીકારીને તૃપ્તિપૂર્વક ભોજન કર્યું અને પરમ સંતોષ પામ્યો.
સ ભુક્ત્વા ફલમૂલં ચ મહર્ષિં તમુવાચ હ । ઇયં યજ્ઞવિભૂતિસ્તે કસ્યાશ્રમસમીપતઃ ।। ૭.૬૫.
ફળમૂળ ખાઈને, તેણે મહર્ષિજીને પૂછ્યું: 'મહર્ષિ, તમારી આ યજ્ઞવૈભવ કયા આશ્રમની નજીક છે?'
તત્તસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા વાલ્મીકિર્વાક્યમબ્રવીત્ । શત્રુઘ્ન શૃણુ યસ્યેદં બભૂવાયતનં પુરા ।। ૭.૬૫.
એના વચન સાંભળી, વાલ્મીકિએ કહ્યું: 'શત્રુઘ્ન, સાંભળ, આ સ્થાન પહેલાં કોણે વસાવ્યું હતું.'
યુષ્માકં પૂર્વકો રાજા સૌદાસસ્તસ્ય ભૂપતેઃ । પુત્રો વીરસહો નામ વીર્યવાનતિધાર્મિકઃ ।। ૭.૬૫.
તમારા પૂર્વજ રાજા સૌદાસના પુત્રનું નામ વીરસહ હતો; એ અત્યંત પરાક્રમી અને ધર્મનિષ્ઠ હતો.
સ બાલ એવ સૌદાસો મૃગયામુપચક્રમે । ચઞ્ચૂર્યમાણં દદૃશે સ શૂરો રાક્ષસદ્વયમ્ ।। ૭.૬૫.
એ સૌદાસે બાળપણમાં જ શિકાર શરૂ કરી હતી અને એ શૂરવીરે બે રાક્ષસોને જંગલમાં તોફાન મચાવતા જોયા.
શાર્દૂલરૂપિણૌ ઘોરૌ મૃગાન્બહુસહસ્રશઃ । ભક્ષમાણાવસન્તુષ્ટૌ પર્યાપ્તિં નૈવ જગ્મતુઃ ।। ૭.૬૫.
એ બંને ભયાનક અને વાઘ જેવા રૂપવાળા હતા; હજારો પ્રાણીઓ ભક્ષી રહ્યા હતા, છતાં તેમનું પેટ ક્યારેય ભરાતું નહોતું.
સ તુ તૌ રાક્ષસૌ દૃષ્ટ્વા નિર્મૃગં ચ વનં કૃતમ્ । ક્રોધેન મહતા ઽ ઽવિષ્ટો જઘાનૈકં મહેષુણા ।। ૭.૬૫.
તે રાજાએ જ્યારે રાક્ષસોને અને શૂન્ય થયેલું વન જોયું, ત્યારે તેને ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તેણે એકને જોરદાર તીરમાં ઘાયલ કર્યો.
વિનિપાત્ય તમેકં તુ સૌદાસઃ પુરુષર્ષભઃ । વિજ્વરો વિગતામાર્ષો હતં રક્ષો હ્યુદૈક્ષત ।। ૭.૬૫.
પછી સૌદાસે એક રાક્ષસને માર્યા પછી, મનમાં કોઈ દુઃખ કે ગુસ્સો વિના, મરેલા રાક્ષસને નિહાળ્યો.
નિરીક્ષમાણં તં દૃષ્ટ્વા સહાયં તસ્ય રક્ષસઃ । સન્તાપમકરોદ્ઘોરં સૌદાસં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૭.૬૫.
પોતાના સાથીને મરેલો જોઈ, બીજો રાક્ષસ સૌદાસ તરફ જોયો અને ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને તેને કહ્યું:
યસ્માદનપરાધં ત્વં સહાયં મમ જઘ્નિવાન્ । તસ્માત્તવાપિ પાપિષ્ઠ પ્રદાસ્યામિ પ્રતિક્રિયામ્ ।। ૭.૬૫.
"તમે મારા નિર્દોષ સાથીને મારી નાખ્યો છે, એટલે, દુષ્ટ, હવે હું પણ તને યોગ્ય પ્રતિફળ આપીશ."
એવમુક્ત્વા તુ તદ્રાક્ષસ્તત્રૈવાન્તરધીયત । કાલપર્યાયયોગેન રાજા મિત્રસહો ઽભવત્ ।। ૭.૬૫.
આ રીતે કહીને એ રાક્ષસ ત્યાજ ત્યાજ અદૃશ્ય થઈ ગયો; અને સમય જતાં રાજાને મિત્રસહા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો.
રાજાપિ યજતે યજ્ઞમસ્યાશ્રમસમીપતઃ । અશ્વમેધં મહાયજ્ઞં તં વસિષ્ઠો ઽભ્યપાલયત્ ।। ૭.૬૫.
પછી રાજાએ આ આશ્રમની નજીક મહાન અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યો, અને વશિષ્ઠે એ મહાયજ્ઞનું નેતૃત્વ કર્યું.
તત્ર યજ્ઞો મહાનાસીદ્બહુવર્ષગણાયુતઃ । સમૃદ્ધઃ પરયા લક્ષ્મ્યા દેવયજ્ઞસમો ઽભવત્ ।। ૭.૬૫.
ત્યાં ઘણાં વર્ષો સુધી ચાલેલો મહાન યજ્ઞ થયો, જે ખૂબ જ વૈભવી અને દેવતાઓના યજ્ઞ જેટલો મહાન હતો.
અથાવસાને યજ્ઞસ્ય પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ । વસિષ્ઠરૂપી રાજાનમિતિ હોવાચ રાક્ષસઃ ।। ૭.૬૫.
યજ્ઞના અંતે, જૂનું વૈર યાદ કરીને, રાક્ષસે વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરીને રાજાને કહ્યું:
અસ્ય યજ્ઞસ્ય જાતો ઽન્તઃ સામિષં ભોજનં મમ । દીયતામિહ શીઘ્રં વૈ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૭.૬૫.
"આ યજ્ઞના અંતે મારા માટે માંસવાળું ભોજન તૈયાર થયું છે; એ તુરંત અહીં આપો—અહીં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી."
તચ્છ્રુત્વા વ્યાહૃતં વાક્યં રક્ષસા બ્રહ્મરૂપિણા । ભક્ષ્યસંસ્કારકુશલમુવાચ પૃથિવીપતિઃ ।। ૭.૬૫.
બ્રાહ્મણના રૂપમાં રહેલા રાક્ષસના આ શબ્દો સાંભળી, ભોજન તૈયાર કરવામાં કુશળ રાજાએ જવાબ આપ્યો.
હવિષ્યં સામિષં સ્વાદુ યથા ભવતિ ભોજનમ્ । તથા કુરુષ્વ શીઘ્રં વૈ પરિતુષ્યેદ્યથા ગુરુઃ ।। ૭.૬૫.
"માંસવાળું હવિષ્ય એવું સ્વાદિષ્ટ બનાવો કે ગુરુદેવ ખુશ થાય—ઝડપી તૈયાર કરો."
શાસનાત્પાર્થિવેન્દ્રસ્ય સૂદઃ સમ્ભ્રાન્તમાનસઃ । સ રાક્ષસઃ પુનસ્તત્ર સૂદવેષમથાકરોત્ ।। ૭.૬૫.
રાજાના આદેશથી રસોઈયાએ ગભરાયેલી મનથી તૈયારી શરૂ કરી; અને એ રાક્ષસે ત્યાં રસોઈયાનું રૂપ ધારણ કર્યું.
સ માનુષમથો માંસં પાર્થિવાય ન્યવેદયત્ । ઇદં સ્વાદુ હવિષ્યં ચ સામિષં ચાન્નમાહૃતમ્ ।। ૭.૬૫.
પછી તેણે માનવ માંસ રાજાને આપી કહ્યું, "આ સ્વાદિષ્ટ હવિષ્ય અને માંસવાળું ભોજન લાવાયું છે."
સ ભોજનં વસિષ્ઠાય પત્ન્યા સાર્ધમુપાહરત્ । મદયન્ત્યા નરવ્યાઘ્ર સામિષં રક્ષસા હૃતમ્ ।। ૭.૬૫.
એ માનવભક્ષક મદયંતી, પોતાની પત્ની સાથે, રાક્ષસે લાવેલું માંસવાળું ભોજન વશિષ્ઠને પીરસ્યું.
જ્ઞાત્વા તદામિષં વિપ્રો માનુષં ભાજનં ગતમ્ । ક્રોધેન મહતા ઽ ઽવિષ્ટો વ્યાહર્તુમુપચક્રમે ।। ૭.૬૫.
બ્રાહ્મણે જાણ્યું કે વાસણમાં જે માંસ છે એ માનવ માંસ છે, તો તે ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈ બોલવા લાગ્યો.
યસ્માત્ત્વં ભોજનં રાજન્મમૈતદ્દાતુમિચ્છસિ । તસ્માદ્ભોજનમેતત્તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૭.૬૫.
"રાજા, કેમ કે તમે મને આ ભોજન આપવાનું ઈચ્છો છો, એટલે આ જ ભોજન હવે તમારું થશે—આમાં કોઈ શંકા નથી."
તતઃ ક્રુદ્ધસ્તુ સૌદાસસ્તોયં જગ્રાહ પાણિના । વસિષ્ઠં શપ્તુમારેભે ભાર્યા ચૈનમવારયત્ ।। ૭.૬૫.
પછી ગુસ્સે ભરાયેલા સૌદાસે હાથમાં પાણી લઈ વશિષ્ઠને શાપ આપવા ઈચ્છ્યું, પણ તેની પત્નીએ તેને અટકાવ્યો.
રાજન્પ્રભુર્યતો ઽસ્માકં વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ । પ્રતિશપ્તું ન શક્તસ્ત્વં દેવતુલ્યં પુરોધસમ્ ।। ૭.૬૫.
"રાજા, વશિષ્ઠ ભગવાન ઋષિ આપણા સ્વામી છે, તેઓ દેવ સમાન અને મુખ્ય પુરોહિત છે, તેથી તમે તેમને શાપ આપી શકતા નથી."
તતઃ ક્રોધમયં તોયં તેજોબલસમન્વિતમ્ । વ્યસર્જયત ધર્માત્મા તતઃ પાદૌ સિષેચ ચ ।। ૭.૬૫.
પછી ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ ગુસ્સાથી ભરેલું, તેજ અને બળથી યુક્ત પાણી ધરતી પર ઢાળી પોતાનાં પગ ધોઈ નાખ્યા.
તેનાસ્ય રાજ્ઞસ્તૌ પાદૌ તદા કલ્માષતાં ગતૌ । તદાપ્રભૃતિ રાજા ઽસૌ સૌદાસઃ સુમહાયશાઃ । કલ્માષપાદઃ સંવૃત્તઃ ખ્યાતશ્ચૈવ તથા નૃપઃ ।। ૭.૬૫.
આ કારણે એ સમયે રાજાના પગ કાળા દાગવાળા થઈ ગયા; ત્યારથી એ મહાન યશસ્વી રાજા સૌદાસા 'કલ્માષપાદ' તરીકે જાણીતા થયા.
સ રાજા સહ પત્ન્યા વૈ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ । પુનર્વસિષ્ઠં પ્રોવાચ યદુક્તં બ્રહ્મરૂપિણા ।। ૭.૬૫.
એ રાજાએ પોતાની પત્ની સાથે વારંવાર વંદન કરીને, બ્રહ્મા સ્વરૂપ વશિષ્ઠજીને ફરીથી એ જ વાત પુછવી શરૂ કરી.
તચ્છ્રુત્વા પાર્થિવેન્દ્રસ્ય રક્ષસા વિકૃતં ચ તત્ । પુનઃ પ્રોવાચ રાજાનં વસિષ્ઠઃ પુરુષર્ષભમ્ ।। ૭.૬૫.
પાર્થિવેન્દ્રના દુઃખની અને રાક્ષસના કારણે થયેલી દુર્ગતિની વાત સાંભળી, વશિષ્ઠજી એ પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને ફરી બોલ્યા.
મયા રોષપરીતેન યદિદં વ્યાહૃતં વચઃ । નૈતચ્છક્યં વૃથા કર્તું પ્રદાસ્યામિ ચ તે વરમ્ ।। ૭.૬૫.
મારે ગુસ્સામાં જે શબ્દો બોલ્યા છે, એ પાછા ખેંચી શકાતા નથી, પણ હું તને એક વરદાન આપું છું.