તથા તાંસ્તુ સમાજ્ઞાપ્ય પ્રસ્થાપ્ય ચ મહદ્બલમ્ । કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચાભ્યવાદયત્ ।। ૭.૬૪.
આ રીતે બધાને આજ્ઞા આપી અને મોટી સેના મોકલી, પછી તેમણે કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયીનું આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શિરસા ઽભિપ્રણમ્ય ચ । રામેણ ચાભ્યનુજ્ઞાતઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ ।। ૭.૬૪.
શત્રુઘ્ને રામજીની પરિક્રમા કરી અને માથું નમાવી વંદન કર્યું; પછી રામજીની પરવાનગી લઈને, એ શત્રુઓના વિનાશક શત્રુઘ્ને વિદાય લીધી.
લક્ષ્મણં ભરતં ચૈવ પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ । પુરોહિતં વસિષ્ઠં ચ શત્રુઘ્નઃ પ્રયતાત્મવાન્ । પ્રદક્ષિણમથો કૃત્વા નિર્જગામ મહાબલઃ ।। ૭.૬૪.
પછી શત્રુઘ્ને જોડેલા હાથથી લક્ષ્મણ, ભરત અને પુરૂહિત વસિષ્ઠને વંદન કર્યું; ત્યારબાદ તેમની પણ પરિક્રમા કરીને એ મહાબલી શત્રુઘ્ને પ્રસ્થાન કર્યું.
પ્રસ્થાપ્ય સેનામથ સો ઽગ્રતસ્તદા ગજેન્દ્રવાજિપ્રવરૌઘસઙ્કુલામ્ । ઉપાસ માસં તુ નરેન્દ્રપાર્શ્વતસ્ત્વથ પ્રયાતો રઘુવંશવર્ધનઃ ।। ૭.૬૪.
પછી તેમણે ગજ અને ઘોડાના શ્રેષ્ઠ દળોથી ભરેલી સેના મોકલી, રાજાના પાસેથી એક મહિનો રોકાઈ રહ્યો અને પછી રઘુવંશને વધારનાર શત્રુઘ્ને પ્રસ્થાન કર્યું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ચતુષ્ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
પ્રસ્થાપ્ય ચ બલં સર્વં માસમાત્રોષિતઃ પથિ । એક એવાશુ શત્રુઘ્નો જગામ ત્વરિતં તદા ।। ૭.૬૫.
બધી સેના મોકલીને, શત્રુઘ્ને રસ્તામાં માત્ર એક મહિનો રોકાઈ, પછી એકલાએ જ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
દ્વિરાત્રમન્તરે શૂર ઉષ્ય રાઘવનન્દનઃ । વાલ્મીકેરાશ્રમં પુણ્યમગચ્છદ્વાસમુત્તમમ્ ।। ૭.૬૫.
માર્ગમાં બે રાત રોકાઈ, રઘુવંશના આનંદદાતા એ શૂરવીર વાલ્મીકિના પવિત્ર અને ઉત્તમ આશ્રમમાં પહોંચ્યો.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ । કૃતાઞ્જલિરથો ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૬૫.
પછી તેણે મહાન આત્માવાળા, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલ્મીકિજીને વંદન કર્યું અને જોડેલા હાથથી આ રીતે બોલ્યો.
ભગવન્વસ્તુમિચ્છામિ ગુરોઃ કૃત્યાદિહાગતઃ । શ્વઃ પ્રભાતે ગમિષ્યામિ પ્રતીચીં વારુણીં દિશમ્ ।। ૭.૬૫.
ભગવાન, હું ગુરુના કાર્ય માટે અહીં આવ્યો છું અને અહીં રોકાવાની ઇચ્છા છે; કાલે વહેલી સવારે હું પશ્ચિમ દિશામાં જઈશ.
શત્રુઘ્નસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ । પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં સ્વાગતં તે મહાયશઃ ।। ૭.૬૫.
શત્રુઘ્નના વચન સાંભળી, મહાન ઋષિ સ્મિત સાથે મહાપ્રતિષ્ઠિત શત્રુઘ્નને કહ્યું: 'તમારું સ્વાગત છે, મહાયશસ્વી!'
સ્વમાશ્રમમિદં સૌમ્ય રાઘવાણાં કુલસ્ય હિ । આસનં પાદ્યમર્ધ્યં ચ નિર્વિશઙ્કઃ પ્રતીચ્છ મે ।। ૭.૬૫.
હે સૌમ્ય, આ મારો આશ્રમ તો રાઘવકુલનો જ છે; નિર્ભય બનીને મારો આ આસન, પાદ્ય અને આદર સ્વીકારો.
પ્રતિગૃહ્ય તદા પૂજાં ફલમૂલં ચ ભોજનમ્ । ભક્ષયામાસ કાકુત્સ્થસ્તૃપ્તિં ચ પરમાં ગતઃ ।। ૭.૬૫.
પછી કાકુત્થ્સે એ પૂજા અને ફળમૂળનું ભોજન સ્વીકારીને તૃપ્તિપૂર્વક ભોજન કર્યું અને પરમ સંતોષ પામ્યો.
સ ભુક્ત્વા ફલમૂલં ચ મહર્ષિં તમુવાચ હ । ઇયં યજ્ઞવિભૂતિસ્તે કસ્યાશ્રમસમીપતઃ ।। ૭.૬૫.
ફળમૂળ ખાઈને, તેણે મહર્ષિજીને પૂછ્યું: 'મહર્ષિ, તમારી આ યજ્ઞવૈભવ કયા આશ્રમની નજીક છે?'
તત્તસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા વાલ્મીકિર્વાક્યમબ્રવીત્ । શત્રુઘ્ન શૃણુ યસ્યેદં બભૂવાયતનં પુરા ।। ૭.૬૫.
એના વચન સાંભળી, વાલ્મીકિએ કહ્યું: 'શત્રુઘ્ન, સાંભળ, આ સ્થાન પહેલાં કોણે વસાવ્યું હતું.'
યુષ્માકં પૂર્વકો રાજા સૌદાસસ્તસ્ય ભૂપતેઃ । પુત્રો વીરસહો નામ વીર્યવાનતિધાર્મિકઃ ।। ૭.૬૫.
તમારા પૂર્વજ રાજા સૌદાસના પુત્રનું નામ વીરસહ હતો; એ અત્યંત પરાક્રમી અને ધર્મનિષ્ઠ હતો.
સ બાલ એવ સૌદાસો મૃગયામુપચક્રમે । ચઞ્ચૂર્યમાણં દદૃશે સ શૂરો રાક્ષસદ્વયમ્ ।। ૭.૬૫.
એ સૌદાસે બાળપણમાં જ શિકાર શરૂ કરી હતી અને એ શૂરવીરે બે રાક્ષસોને જંગલમાં તોફાન મચાવતા જોયા.
શાર્દૂલરૂપિણૌ ઘોરૌ મૃગાન્બહુસહસ્રશઃ । ભક્ષમાણાવસન્તુષ્ટૌ પર્યાપ્તિં નૈવ જગ્મતુઃ ।। ૭.૬૫.
એ બંને ભયાનક અને વાઘ જેવા રૂપવાળા હતા; હજારો પ્રાણીઓ ભક્ષી રહ્યા હતા, છતાં તેમનું પેટ ક્યારેય ભરાતું નહોતું.
સ તુ તૌ રાક્ષસૌ દૃષ્ટ્વા નિર્મૃગં ચ વનં કૃતમ્ । ક્રોધેન મહતા ઽ ઽવિષ્ટો જઘાનૈકં મહેષુણા ।। ૭.૬૫.
તે રાજાએ જ્યારે રાક્ષસોને અને શૂન્ય થયેલું વન જોયું, ત્યારે તેને ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તેણે એકને જોરદાર તીરમાં ઘાયલ કર્યો.
વિનિપાત્ય તમેકં તુ સૌદાસઃ પુરુષર્ષભઃ । વિજ્વરો વિગતામાર્ષો હતં રક્ષો હ્યુદૈક્ષત ।। ૭.૬૫.
પછી સૌદાસે એક રાક્ષસને માર્યા પછી, મનમાં કોઈ દુઃખ કે ગુસ્સો વિના, મરેલા રાક્ષસને નિહાળ્યો.
નિરીક્ષમાણં તં દૃષ્ટ્વા સહાયં તસ્ય રક્ષસઃ । સન્તાપમકરોદ્ઘોરં સૌદાસં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૭.૬૫.
પોતાના સાથીને મરેલો જોઈ, બીજો રાક્ષસ સૌદાસ તરફ જોયો અને ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને તેને કહ્યું:
યસ્માદનપરાધં ત્વં સહાયં મમ જઘ્નિવાન્ । તસ્માત્તવાપિ પાપિષ્ઠ પ્રદાસ્યામિ પ્રતિક્રિયામ્ ।। ૭.૬૫.
"તમે મારા નિર્દોષ સાથીને મારી નાખ્યો છે, એટલે, દુષ્ટ, હવે હું પણ તને યોગ્ય પ્રતિફળ આપીશ."
એવમુક્ત્વા તુ તદ્રાક્ષસ્તત્રૈવાન્તરધીયત । કાલપર્યાયયોગેન રાજા મિત્રસહો ઽભવત્ ।। ૭.૬૫.
આ રીતે કહીને એ રાક્ષસ ત્યાજ ત્યાજ અદૃશ્ય થઈ ગયો; અને સમય જતાં રાજાને મિત્રસહા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો.
રાજાપિ યજતે યજ્ઞમસ્યાશ્રમસમીપતઃ । અશ્વમેધં મહાયજ્ઞં તં વસિષ્ઠો ઽભ્યપાલયત્ ।। ૭.૬૫.
પછી રાજાએ આ આશ્રમની નજીક મહાન અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યો, અને વશિષ્ઠે એ મહાયજ્ઞનું નેતૃત્વ કર્યું.
તત્ર યજ્ઞો મહાનાસીદ્બહુવર્ષગણાયુતઃ । સમૃદ્ધઃ પરયા લક્ષ્મ્યા દેવયજ્ઞસમો ઽભવત્ ।। ૭.૬૫.
ત્યાં ઘણાં વર્ષો સુધી ચાલેલો મહાન યજ્ઞ થયો, જે ખૂબ જ વૈભવી અને દેવતાઓના યજ્ઞ જેટલો મહાન હતો.
અથાવસાને યજ્ઞસ્ય પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ । વસિષ્ઠરૂપી રાજાનમિતિ હોવાચ રાક્ષસઃ ।। ૭.૬૫.
યજ્ઞના અંતે, જૂનું વૈર યાદ કરીને, રાક્ષસે વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરીને રાજાને કહ્યું:
અસ્ય યજ્ઞસ્ય જાતો ઽન્તઃ સામિષં ભોજનં મમ । દીયતામિહ શીઘ્રં વૈ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૭.૬૫.
"આ યજ્ઞના અંતે મારા માટે માંસવાળું ભોજન તૈયાર થયું છે; એ તુરંત અહીં આપો—અહીં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી."
તચ્છ્રુત્વા વ્યાહૃતં વાક્યં રક્ષસા બ્રહ્મરૂપિણા । ભક્ષ્યસંસ્કારકુશલમુવાચ પૃથિવીપતિઃ ।। ૭.૬૫.
બ્રાહ્મણના રૂપમાં રહેલા રાક્ષસના આ શબ્દો સાંભળી, ભોજન તૈયાર કરવામાં કુશળ રાજાએ જવાબ આપ્યો.
હવિષ્યં સામિષં સ્વાદુ યથા ભવતિ ભોજનમ્ । તથા કુરુષ્વ શીઘ્રં વૈ પરિતુષ્યેદ્યથા ગુરુઃ ।। ૭.૬૫.
"માંસવાળું હવિષ્ય એવું સ્વાદિષ્ટ બનાવો કે ગુરુદેવ ખુશ થાય—ઝડપી તૈયાર કરો."
શાસનાત્પાર્થિવેન્દ્રસ્ય સૂદઃ સમ્ભ્રાન્તમાનસઃ । સ રાક્ષસઃ પુનસ્તત્ર સૂદવેષમથાકરોત્ ।। ૭.૬૫.
રાજાના આદેશથી રસોઈયાએ ગભરાયેલી મનથી તૈયારી શરૂ કરી; અને એ રાક્ષસે ત્યાં રસોઈયાનું રૂપ ધારણ કર્યું.
સ માનુષમથો માંસં પાર્થિવાય ન્યવેદયત્ । ઇદં સ્વાદુ હવિષ્યં ચ સામિષં ચાન્નમાહૃતમ્ ।। ૭.૬૫.
પછી તેણે માનવ માંસ રાજાને આપી કહ્યું, "આ સ્વાદિષ્ટ હવિષ્ય અને માંસવાળું ભોજન લાવાયું છે."