બલં ચ સુભૃતં વીર હૃષ્ટપુષ્ટમનુદ્ધતમ્ । સમ્ભાષાસમ્પ્રદાનેન રઞ્જયસ્વ નગેત્તમ ।। ૭.૬૪.
અને, હે વીર, સારી રીતે સંભાળેલી, આનંદિત અને વિનમ્ર સેનાથી, વાતચીત અને ભેટો આપી, શ્રેષ્ઠ શહેરને પ્રસન્ન કરજે.
ન હ્યર્થાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ ન દારા ન ચ બાન્ધવાઃ । સુપ્રીતો ભૃત્યવર્ગશ્ચ યત્ર તિષ્ઠસિ રાઘવ ।। ૭.૬૪.
કારણ કે ત્યાં ધન, પત્ની કે સંબંધીઓ રહેતા નથી; જ્યાં તું, હે રાઘવ, રહે છે, ત્યાં માત્ર પ્રસન્ન સેવકો જ રહે છે.
તતો હૃષ્ટજનાકીર્ણાં પ્રસ્થાપ્ય મહતીં ચમૂમ્ । એક એવ ધનુષ્પાણિર્ગચ્છ ત્વં મધુનો વનમ્ ।। ૭.૬૪.
પછી, આનંદથી ભરેલી મોટી સેના મોકલીને, તું એકલો ધનુષ લઈને મધુના વનમાં જા.
યથા ત્વાં ન પ્રજાનાતિ ગચ્છન્તં યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણમ્ । લવણસ્તુ મધોઃ પુત્રસ્તથા ગચ્છેરશઙ્કિતમ્ ।। ૭.૬૪.
જેમ કોઈને ખબર ન પડે કે તું યુદ્ધની ઇચ્છા રાખી જઈ રહ્યો છે, તેમ મધુનો પુત્ર લવણ પણ શંકા વિના જાય.
ન તસ્ય મૂત્યુરન્યો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ધિ પુરુષર્ષભ । દર્શનં યો ઽભિગચ્છેત સ વધ્યો લવણેન હિ ।। ૭.૬૪.
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તેની માટે બીજું મૃત્યુ નથી; જે કોઈ તેના પાસે જાય છે, એ લવણ દ્વારા મારો જાય છે.
સ હિ ગ્રીષ્મો ઽપયાતે તુ વર્ષારાત્ર ઉપાગતે । હન્યાસ્ત્વં લવણં સૌમ્ય સહિ કાલો ઽસ્ય દુર્મતેઃ ।। ૭.૬૪.
જ્યારે ઉનાળો પૂરો થઈ જાય અને વરસાદી ઋતુ આવે, ત્યારે, હે સૌમ્ય, તું લવણને મારી નાખજે; કારણ કે એ દુષ્ટ માટે એ જ યોગ્ય સમય છે.
મહર્ષીંસ્તુ પુરત્કૃત્ય પ્રયાન્તુ તવ સૌનિકાઃ । યથા ગ્રીષ્માવશેષેણ તરેયુર્જાહ્નવીજલમ્ ।। ૭.૬૪.
મહર્ષિઓને આગળ રાખીને, તારા સૈનિકો એ રીતે આગળ વધે કે ઉનાળાના અંતે તેઓ ગંગાજળ પાર કરી શકે.
તત્ર સ્થાપ્ય બલં સર્વં નદીતીરે સમાહિતઃ । અગ્રતો ધનુષા સાર્ધં ગચ્છ ત્વં લઘુવિક્રમઃ ।। ૭.૬૪.
તમે બધું બળ નદીના કાંઠે ધ્યાનપૂર્વક રાખી દેજે અને તું, ઝડપી પગલાં ભરતો, ધનુષ લઈને આગળ વધજે.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ શત્રુઘ્નસ્તાન્મહાબલાન્ । સેનામુખ્યાન્સમાનીય તતો વાક્યમુવાચ હ ।। ૭.૬૪.
આ રીતે રામ દ્વારા કહેવામાં આવતા, શત્રુઘ્ને એ મહાબળીઓ અને સેનાના મુખ્યોને બોલાવી પછી એમને કહ્યું.
એતે વો ગણિતા વાસા યત્ર તત્ર નિવત્સ્યથ । સ્થાતવ્યં ચાવિરોધેન યથા બાધા ન કસ્યચિત્ ।। ૭.૬૪.
આ રહી તમારી રહેઠાણની જગ્યા; તમે જ્યાં પણ રહો, એ રીતે રહો કે કોઈને પણ કોઈ પ્રકારની તકલીફ ન થાય.
તથા તાંસ્તુ સમાજ્ઞાપ્ય પ્રસ્થાપ્ય ચ મહદ્બલમ્ । કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચાભ્યવાદયત્ ।। ૭.૬૪.
આ રીતે બધાને આજ્ઞા આપી અને મોટી સેના મોકલી, પછી તેમણે કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયીનું આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શિરસા ઽભિપ્રણમ્ય ચ । રામેણ ચાભ્યનુજ્ઞાતઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ ।। ૭.૬૪.
શત્રુઘ્ને રામજીની પરિક્રમા કરી અને માથું નમાવી વંદન કર્યું; પછી રામજીની પરવાનગી લઈને, એ શત્રુઓના વિનાશક શત્રુઘ્ને વિદાય લીધી.
લક્ષ્મણં ભરતં ચૈવ પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ । પુરોહિતં વસિષ્ઠં ચ શત્રુઘ્નઃ પ્રયતાત્મવાન્ । પ્રદક્ષિણમથો કૃત્વા નિર્જગામ મહાબલઃ ।। ૭.૬૪.
પછી શત્રુઘ્ને જોડેલા હાથથી લક્ષ્મણ, ભરત અને પુરૂહિત વસિષ્ઠને વંદન કર્યું; ત્યારબાદ તેમની પણ પરિક્રમા કરીને એ મહાબલી શત્રુઘ્ને પ્રસ્થાન કર્યું.
પ્રસ્થાપ્ય સેનામથ સો ઽગ્રતસ્તદા ગજેન્દ્રવાજિપ્રવરૌઘસઙ્કુલામ્ । ઉપાસ માસં તુ નરેન્દ્રપાર્શ્વતસ્ત્વથ પ્રયાતો રઘુવંશવર્ધનઃ ।। ૭.૬૪.
પછી તેમણે ગજ અને ઘોડાના શ્રેષ્ઠ દળોથી ભરેલી સેના મોકલી, રાજાના પાસેથી એક મહિનો રોકાઈ રહ્યો અને પછી રઘુવંશને વધારનાર શત્રુઘ્ને પ્રસ્થાન કર્યું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ચતુષ્ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
પ્રસ્થાપ્ય ચ બલં સર્વં માસમાત્રોષિતઃ પથિ । એક એવાશુ શત્રુઘ્નો જગામ ત્વરિતં તદા ।। ૭.૬૫.
બધી સેના મોકલીને, શત્રુઘ્ને રસ્તામાં માત્ર એક મહિનો રોકાઈ, પછી એકલાએ જ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
દ્વિરાત્રમન્તરે શૂર ઉષ્ય રાઘવનન્દનઃ । વાલ્મીકેરાશ્રમં પુણ્યમગચ્છદ્વાસમુત્તમમ્ ।। ૭.૬૫.
માર્ગમાં બે રાત રોકાઈ, રઘુવંશના આનંદદાતા એ શૂરવીર વાલ્મીકિના પવિત્ર અને ઉત્તમ આશ્રમમાં પહોંચ્યો.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ । કૃતાઞ્જલિરથો ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૬૫.
પછી તેણે મહાન આત્માવાળા, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલ્મીકિજીને વંદન કર્યું અને જોડેલા હાથથી આ રીતે બોલ્યો.
ભગવન્વસ્તુમિચ્છામિ ગુરોઃ કૃત્યાદિહાગતઃ । શ્વઃ પ્રભાતે ગમિષ્યામિ પ્રતીચીં વારુણીં દિશમ્ ।। ૭.૬૫.
ભગવાન, હું ગુરુના કાર્ય માટે અહીં આવ્યો છું અને અહીં રોકાવાની ઇચ્છા છે; કાલે વહેલી સવારે હું પશ્ચિમ દિશામાં જઈશ.
શત્રુઘ્નસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ । પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં સ્વાગતં તે મહાયશઃ ।। ૭.૬૫.
શત્રુઘ્નના વચન સાંભળી, મહાન ઋષિ સ્મિત સાથે મહાપ્રતિષ્ઠિત શત્રુઘ્નને કહ્યું: 'તમારું સ્વાગત છે, મહાયશસ્વી!'
સ્વમાશ્રમમિદં સૌમ્ય રાઘવાણાં કુલસ્ય હિ । આસનં પાદ્યમર્ધ્યં ચ નિર્વિશઙ્કઃ પ્રતીચ્છ મે ।। ૭.૬૫.
હે સૌમ્ય, આ મારો આશ્રમ તો રાઘવકુલનો જ છે; નિર્ભય બનીને મારો આ આસન, પાદ્ય અને આદર સ્વીકારો.
પ્રતિગૃહ્ય તદા પૂજાં ફલમૂલં ચ ભોજનમ્ । ભક્ષયામાસ કાકુત્સ્થસ્તૃપ્તિં ચ પરમાં ગતઃ ।। ૭.૬૫.
પછી કાકુત્થ્સે એ પૂજા અને ફળમૂળનું ભોજન સ્વીકારીને તૃપ્તિપૂર્વક ભોજન કર્યું અને પરમ સંતોષ પામ્યો.
સ ભુક્ત્વા ફલમૂલં ચ મહર્ષિં તમુવાચ હ । ઇયં યજ્ઞવિભૂતિસ્તે કસ્યાશ્રમસમીપતઃ ।। ૭.૬૫.
ફળમૂળ ખાઈને, તેણે મહર્ષિજીને પૂછ્યું: 'મહર્ષિ, તમારી આ યજ્ઞવૈભવ કયા આશ્રમની નજીક છે?'
તત્તસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા વાલ્મીકિર્વાક્યમબ્રવીત્ । શત્રુઘ્ન શૃણુ યસ્યેદં બભૂવાયતનં પુરા ।। ૭.૬૫.
એના વચન સાંભળી, વાલ્મીકિએ કહ્યું: 'શત્રુઘ્ન, સાંભળ, આ સ્થાન પહેલાં કોણે વસાવ્યું હતું.'
યુષ્માકં પૂર્વકો રાજા સૌદાસસ્તસ્ય ભૂપતેઃ । પુત્રો વીરસહો નામ વીર્યવાનતિધાર્મિકઃ ।। ૭.૬૫.
તમારા પૂર્વજ રાજા સૌદાસના પુત્રનું નામ વીરસહ હતો; એ અત્યંત પરાક્રમી અને ધર્મનિષ્ઠ હતો.
સ બાલ એવ સૌદાસો મૃગયામુપચક્રમે । ચઞ્ચૂર્યમાણં દદૃશે સ શૂરો રાક્ષસદ્વયમ્ ।। ૭.૬૫.
એ સૌદાસે બાળપણમાં જ શિકાર શરૂ કરી હતી અને એ શૂરવીરે બે રાક્ષસોને જંગલમાં તોફાન મચાવતા જોયા.
શાર્દૂલરૂપિણૌ ઘોરૌ મૃગાન્બહુસહસ્રશઃ । ભક્ષમાણાવસન્તુષ્ટૌ પર્યાપ્તિં નૈવ જગ્મતુઃ ।। ૭.૬૫.
એ બંને ભયાનક અને વાઘ જેવા રૂપવાળા હતા; હજારો પ્રાણીઓ ભક્ષી રહ્યા હતા, છતાં તેમનું પેટ ક્યારેય ભરાતું નહોતું.
સ તુ તૌ રાક્ષસૌ દૃષ્ટ્વા નિર્મૃગં ચ વનં કૃતમ્ । ક્રોધેન મહતા ઽ ઽવિષ્ટો જઘાનૈકં મહેષુણા ।। ૭.૬૫.
તે રાજાએ જ્યારે રાક્ષસોને અને શૂન્ય થયેલું વન જોયું, ત્યારે તેને ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તેણે એકને જોરદાર તીરમાં ઘાયલ કર્યો.
વિનિપાત્ય તમેકં તુ સૌદાસઃ પુરુષર્ષભઃ । વિજ્વરો વિગતામાર્ષો હતં રક્ષો હ્યુદૈક્ષત ।। ૭.૬૫.
પછી સૌદાસે એક રાક્ષસને માર્યા પછી, મનમાં કોઈ દુઃખ કે ગુસ્સો વિના, મરેલા રાક્ષસને નિહાળ્યો.
નિરીક્ષમાણં તં દૃષ્ટ્વા સહાયં તસ્ય રક્ષસઃ । સન્તાપમકરોદ્ઘોરં સૌદાસં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૭.૬૫.
પોતાના સાથીને મરેલો જોઈ, બીજો રાક્ષસ સૌદાસ તરફ જોયો અને ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને તેને કહ્યું: