યદા તુ યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષન્ કશ્ચિદેનં સમાહ્વયેત્ । તદા શૂલં ગહીત્વા તં ભસ્મ રક્ષઃ કરોતિ હિ ।। ૭.૬૩.
પણ જ્યારે કોઈ યુદ્ધની ઇચ્છા રાખીને તેને લલકારે છે, ત્યારે તે દેવતા એ શૂળ લઈને રાક્ષસને ભસ્મ કરી નાખે છે.
સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ તમાયુધવિનાકૃતમ્ । અપ્રવિષ્ટં પુરં પૂર્વં દ્વારિ તિષ્ઠ ધૃતાયુધઃ ।। ૭.૬૩.
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, શસ્ત્ર ઉઠાવ્યા વિના, શહેરમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં, તું દરવાજા પર શસ્ત્ર ધારણ કરીને ઊભો રહેજે.
અપ્રવિષ્ટં ચ ભવનં યુદ્ધાય પુરુષર્ષભ । આહ્વયેથા મહાબાહો તતો હન્તાસિ રાક્ષસમ્ ।। ૭.૬૩.
અને, હે મહાબાહુ, ઘરનાં અંદર જતાં પહેલાં, તેને યુદ્ધ માટે બોલાવજે; ત્યારબાદ તું રાક્ષસને મારે છે.
અન્યથા ક્રિયમાણે તુ અવધ્યઃ સ ભવિષ્યતિ । યદિ ત્વેવં કૃતે વીર વિનાશમુપયાસ્યતિ ।। ૭.૬૩.
જો તું આ રીતે નહિ કરે તો, એ અજેય બની જશે; પણ, હે વીર, જો તું આ પ્રમાણે કરશે તો, એનો વિનાશ થશે.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં શૂલસ્ય ચ વિપર્યયઃ । શ્રીમતઃ શિતિકણ્ઠસ્ય કૃત્યં હિ દુરતિક્રમમ્ ।। ૭.૬૩.
આ બધું તને કહી દીધું છે અને શૂળનું વિપરીત પરિણામ પણ સમજાવ્યું છે; કારણ કે શ્રીમંત શિતિકંઠનું આદેશ ક્યારેય ટાળી શકાય તેમ નથી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકીકૃત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ત્રેસઠમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
એવમુક્ત્વા ચ કાકુત્સ્થં પ્રશસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । પુનરેવાપરં વાક્યમુવાચ રઘુનન્દનઃ ।। ૭.૬૪.
આ રીતે કાકુત્સ્થને કહી અને વારંવાર તેની પ્રશંસા કરીને, રઘુવંશી એ ફરી એક નવું વચન કહ્યું.
ઇમાન્યશ્વસહસ્રાણિ ચત્વારિ પુરુષર્ષભ । રથાનાં દ્વે સહસ્રે ચ ગજાનાં શતમુત્તમમ્ ।। ૭.૬૪.
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, આ ચાર હજાર ઘોડા, બે હજાર રથ અને સો ઉત્તમ હાથી તારા માટે છે.
અન્તરા પણવીથ્યશ્ચ નાનાપણ્યોપશોભિતાઃ । અનુગચ્છન્તુ કાકુત્સ્થં તથૈવ નટનર્તકાઃ ।। ૭.૬૪.
મધ્યમાં આવેલી બજારો, જે વિવિધ વસ્તુઓથી શોભાયમાન છે, અને નટ-નર્તકોની ટોળીઓ પણ કાકુત્સ્થને એ જ રીતે અનુસરે.
હિરણ્યસ્ય સુવર્ણસ્ય નિયુતં પુરુષર્ષભ । આદાય ગચ્છ શત્રુઘ્ન પર્યાપ્તધનવાહનઃ ।। ૭.૬૪.
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એક લાખ સોનુ લઈ અને, હે શત્રુઘ્ન, પૂરતું ધન અને વાહનો લઈને જા.
બલં ચ સુભૃતં વીર હૃષ્ટપુષ્ટમનુદ્ધતમ્ । સમ્ભાષાસમ્પ્રદાનેન રઞ્જયસ્વ નગેત્તમ ।। ૭.૬૪.
અને, હે વીર, સારી રીતે સંભાળેલી, આનંદિત અને વિનમ્ર સેનાથી, વાતચીત અને ભેટો આપી, શ્રેષ્ઠ શહેરને પ્રસન્ન કરજે.
ન હ્યર્થાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ ન દારા ન ચ બાન્ધવાઃ । સુપ્રીતો ભૃત્યવર્ગશ્ચ યત્ર તિષ્ઠસિ રાઘવ ।। ૭.૬૪.
કારણ કે ત્યાં ધન, પત્ની કે સંબંધીઓ રહેતા નથી; જ્યાં તું, હે રાઘવ, રહે છે, ત્યાં માત્ર પ્રસન્ન સેવકો જ રહે છે.
તતો હૃષ્ટજનાકીર્ણાં પ્રસ્થાપ્ય મહતીં ચમૂમ્ । એક એવ ધનુષ્પાણિર્ગચ્છ ત્વં મધુનો વનમ્ ।। ૭.૬૪.
પછી, આનંદથી ભરેલી મોટી સેના મોકલીને, તું એકલો ધનુષ લઈને મધુના વનમાં જા.
યથા ત્વાં ન પ્રજાનાતિ ગચ્છન્તં યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણમ્ । લવણસ્તુ મધોઃ પુત્રસ્તથા ગચ્છેરશઙ્કિતમ્ ।। ૭.૬૪.
જેમ કોઈને ખબર ન પડે કે તું યુદ્ધની ઇચ્છા રાખી જઈ રહ્યો છે, તેમ મધુનો પુત્ર લવણ પણ શંકા વિના જાય.
ન તસ્ય મૂત્યુરન્યો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ધિ પુરુષર્ષભ । દર્શનં યો ઽભિગચ્છેત સ વધ્યો લવણેન હિ ।। ૭.૬૪.
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તેની માટે બીજું મૃત્યુ નથી; જે કોઈ તેના પાસે જાય છે, એ લવણ દ્વારા મારો જાય છે.
સ હિ ગ્રીષ્મો ઽપયાતે તુ વર્ષારાત્ર ઉપાગતે । હન્યાસ્ત્વં લવણં સૌમ્ય સહિ કાલો ઽસ્ય દુર્મતેઃ ।। ૭.૬૪.
જ્યારે ઉનાળો પૂરો થઈ જાય અને વરસાદી ઋતુ આવે, ત્યારે, હે સૌમ્ય, તું લવણને મારી નાખજે; કારણ કે એ દુષ્ટ માટે એ જ યોગ્ય સમય છે.
મહર્ષીંસ્તુ પુરત્કૃત્ય પ્રયાન્તુ તવ સૌનિકાઃ । યથા ગ્રીષ્માવશેષેણ તરેયુર્જાહ્નવીજલમ્ ।। ૭.૬૪.
મહર્ષિઓને આગળ રાખીને, તારા સૈનિકો એ રીતે આગળ વધે કે ઉનાળાના અંતે તેઓ ગંગાજળ પાર કરી શકે.
તત્ર સ્થાપ્ય બલં સર્વં નદીતીરે સમાહિતઃ । અગ્રતો ધનુષા સાર્ધં ગચ્છ ત્વં લઘુવિક્રમઃ ।। ૭.૬૪.
તમે બધું બળ નદીના કાંઠે ધ્યાનપૂર્વક રાખી દેજે અને તું, ઝડપી પગલાં ભરતો, ધનુષ લઈને આગળ વધજે.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ શત્રુઘ્નસ્તાન્મહાબલાન્ । સેનામુખ્યાન્સમાનીય તતો વાક્યમુવાચ હ ।। ૭.૬૪.
આ રીતે રામ દ્વારા કહેવામાં આવતા, શત્રુઘ્ને એ મહાબળીઓ અને સેનાના મુખ્યોને બોલાવી પછી એમને કહ્યું.
એતે વો ગણિતા વાસા યત્ર તત્ર નિવત્સ્યથ । સ્થાતવ્યં ચાવિરોધેન યથા બાધા ન કસ્યચિત્ ।। ૭.૬૪.
આ રહી તમારી રહેઠાણની જગ્યા; તમે જ્યાં પણ રહો, એ રીતે રહો કે કોઈને પણ કોઈ પ્રકારની તકલીફ ન થાય.
તથા તાંસ્તુ સમાજ્ઞાપ્ય પ્રસ્થાપ્ય ચ મહદ્બલમ્ । કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચાભ્યવાદયત્ ।। ૭.૬૪.
આ રીતે બધાને આજ્ઞા આપી અને મોટી સેના મોકલી, પછી તેમણે કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયીનું આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શિરસા ઽભિપ્રણમ્ય ચ । રામેણ ચાભ્યનુજ્ઞાતઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ ।। ૭.૬૪.
શત્રુઘ્ને રામજીની પરિક્રમા કરી અને માથું નમાવી વંદન કર્યું; પછી રામજીની પરવાનગી લઈને, એ શત્રુઓના વિનાશક શત્રુઘ્ને વિદાય લીધી.
લક્ષ્મણં ભરતં ચૈવ પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ । પુરોહિતં વસિષ્ઠં ચ શત્રુઘ્નઃ પ્રયતાત્મવાન્ । પ્રદક્ષિણમથો કૃત્વા નિર્જગામ મહાબલઃ ।। ૭.૬૪.
પછી શત્રુઘ્ને જોડેલા હાથથી લક્ષ્મણ, ભરત અને પુરૂહિત વસિષ્ઠને વંદન કર્યું; ત્યારબાદ તેમની પણ પરિક્રમા કરીને એ મહાબલી શત્રુઘ્ને પ્રસ્થાન કર્યું.
પ્રસ્થાપ્ય સેનામથ સો ઽગ્રતસ્તદા ગજેન્દ્રવાજિપ્રવરૌઘસઙ્કુલામ્ । ઉપાસ માસં તુ નરેન્દ્રપાર્શ્વતસ્ત્વથ પ્રયાતો રઘુવંશવર્ધનઃ ।। ૭.૬૪.
પછી તેમણે ગજ અને ઘોડાના શ્રેષ્ઠ દળોથી ભરેલી સેના મોકલી, રાજાના પાસેથી એક મહિનો રોકાઈ રહ્યો અને પછી રઘુવંશને વધારનાર શત્રુઘ્ને પ્રસ્થાન કર્યું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ચતુષ્ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
પ્રસ્થાપ્ય ચ બલં સર્વં માસમાત્રોષિતઃ પથિ । એક એવાશુ શત્રુઘ્નો જગામ ત્વરિતં તદા ।। ૭.૬૫.
બધી સેના મોકલીને, શત્રુઘ્ને રસ્તામાં માત્ર એક મહિનો રોકાઈ, પછી એકલાએ જ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
દ્વિરાત્રમન્તરે શૂર ઉષ્ય રાઘવનન્દનઃ । વાલ્મીકેરાશ્રમં પુણ્યમગચ્છદ્વાસમુત્તમમ્ ।। ૭.૬૫.
માર્ગમાં બે રાત રોકાઈ, રઘુવંશના આનંદદાતા એ શૂરવીર વાલ્મીકિના પવિત્ર અને ઉત્તમ આશ્રમમાં પહોંચ્યો.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ । કૃતાઞ્જલિરથો ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૬૫.
પછી તેણે મહાન આત્માવાળા, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલ્મીકિજીને વંદન કર્યું અને જોડેલા હાથથી આ રીતે બોલ્યો.
ભગવન્વસ્તુમિચ્છામિ ગુરોઃ કૃત્યાદિહાગતઃ । શ્વઃ પ્રભાતે ગમિષ્યામિ પ્રતીચીં વારુણીં દિશમ્ ।। ૭.૬૫.
ભગવાન, હું ગુરુના કાર્ય માટે અહીં આવ્યો છું અને અહીં રોકાવાની ઇચ્છા છે; કાલે વહેલી સવારે હું પશ્ચિમ દિશામાં જઈશ.
શત્રુઘ્નસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ । પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં સ્વાગતં તે મહાયશઃ ।। ૭.૬૫.
શત્રુઘ્નના વચન સાંભળી, મહાન ઋષિ સ્મિત સાથે મહાપ્રતિષ્ઠિત શત્રુઘ્નને કહ્યું: 'તમારું સ્વાગત છે, મહાયશસ્વી!'