ગતો રામ ઇતિ શ્રુત્વા હૃષ્ટઃ પ્રમુદિતો નૃપઃ। પુનર્જાતં તદા મેને પુત્રમાત્માનમેવ ચ
‘રામ તો ચાલ્યા ગયા’ એવું સાંભળીને રાજા ખૂબ આનંદિત અને પ્રસન્ન થયા; એ સમયે એમને લાગ્યું કે જાણે પોતે અને તેમનો પુત્ર ફરીથી જન્મ્યા હોય.
ચોદયામાસ તાં સેનાં જગામાશુ તતઃ પુરીમ્। પતાકાધ્વજિનીં રમ્યાં તૂર્યોદ્ઘુષ્ટનિનાદિતામ્
તેમણે સેના આગળ વધારવાનો આદેશ આપ્યો અને પછી ઝડપથી ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભાયમાન અને વાદ્ય-ઢોલના ગૂંજી રહેલા સુંદર શહેર તરફ ગયા.
સિક્તરાજપથારમ્યાં પ્રકીર્ણકુસુમોત્કરામ્। રાજપ્રવેશસુમુખૈઃ પૌરૈર્મઙ્ગલપાણિભિઃ
રાજમાર્ગ પર પાણી છાંટવામાં આવ્યું હતું, તે સુંદર લાગતો હતો, ફૂલોની ઢગલીઓથી સજ્જ હતો, અને શહેરવાસીઓ શુભ ચીજવસ્તુઓ લઈને રાજાના પ્રવેશદ્વારે ઉભા રહ્યા.
સમ્પૂર્ણાં પ્રાવિશદ્ રાજા જનૌઘૈઃ સમલંકૃતામ્। પૌરૈઃ પ્રત્યુદ્ગતો દૂરં દ્વિજૈશ્ચ પુરવાસિભિઃ
રાજા એ લોકોની ભીડથી ભરેલી અને શોભાયમાન શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં નાગરિકો, બ્રાહ્મણો અને શહેરવાસીઓએ દૂરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું.
પુત્રૈરનુગતઃ શ્રીમાન્ શ્રીમદ્ભિશ્ચ મહાયશાઃ। પ્રવિવેશ ગૃહં રાજા હિમવત્સદૃશં પ્રિયમ્
પુત્રો અને યશસ્વી સાથીઓ સાથે મહાન યશવંત રાજા પોતાના પ્રિય મહેલમાં પ્રવેશ્યા, જે હિમાલય પર્વત જેવું ભવ્ય હતું.
નનન્દ સ્વજનૈ રાજા ગૃહે કામૈઃ સુપૂજિતઃ। કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી ચ સુમધ્યમા
રાજા પોતાના પરિવારજનો સાથે ઘરમાં આનંદિત થયા, જ્યાં તેમની દરેક ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ હતી; કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને સુંદર કટિવાળી કૈકેયી પણ આનંદિત થઈ.
વધૂપ્રતિગ્રહે યુક્તા યાશ્ચાન્યા રાજયોષિતઃ। તતઃ સીતાં મહાભાગામૂર્મિલાં ચ યશસ્વિનીમ્
વધૂઓના સ્વાગતમાં વ્યસ્ત રાજમહિલાઓ અને અન્ય રાણીઓએ પછી મહાભાગ્યશાળી સીતાજી અને યશસ્વી ઉર્મિલાનું સ્વાગત કર્યું.
કુશધ્વજસુતે ચોભે જગૃહુર્નૃપયોષિતઃ। મંગલાલાપનૈર્હોમૈઃ શોભિતાઃ ક્ષૌમવાસસઃ
કુશધ્વજની બંને પુત્રીઓને રાજમહિલાઓએ શુભ વચનો અને હવન સાથે, સુંદર વસ્ત્રોમાં સ્વીકારી.
દેવતાયતનાન્યાશુ સર્વાસ્તાઃ પ્રત્યપૂજયન્। અભિવાદ્યાભિવાદ્યાંશ્ચ સર્વા રાજસુતાસ્તદા
બધી જ મહિલાઓએ ઝડપથી દેવસ્થાનોમાં પૂજા કરી, અને એ સમયે બધા રાજપુત્રોએ પણ વંદનીયોને વંદન કર્યા.
રેમિરે મુદિતાઃ સર્વા ભર્તૃભિર્મુદિતા રહઃ। કૃતદારાઃ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ સધનાઃ સસુહૃજ્જનાઃ
બધી સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈને પોતાના પતિઓ સાથે એકાંતમાં ખુશ રહી, લગ્નસંસ્કાર પૂર્ણ કર્યા, શસ્ત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી, ધન-સંપત્તિ અને મિત્રોથી યુક્ત રહી.
શુશ્રૂષમાણાઃ પિતરં વર્તયન્તિ નરર્ષભાઃ। કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય રાજા દશરથઃ સુતમ્
શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ પોતાના પિતાની સેવા કરી અને સમય પસાર કર્યો; પછી એક સમયે રાજા દશરથએ પોતાના પુત્રને કહ્યું—
ભરતં કૈકયીપુત્રમબ્રવીદ્ રઘુનન્દનઃ। અયં કેકયરાજસ્ય પુત્રો વસતિ પુત્રક
કૈકેયીપુત્ર ભરતને રઘુકુલના આનંદે કહ્યું: 'પુત્ર, આ કૈકય દેશના રાજાના પુત્ર અહીં રહે છે.'
ત્વાં નેતુમાગતો વીરો યુધાજિન્માતુલસ્તવ। શ્રુત્વા દશરથસ્યૈતદ્ ભરતઃ કૈકયીસુતઃ
'તારો વીર મામા યુધાજિત તને લઈ જવા આવ્યો છે.' દશરથના મોઢેથી આ સાંભળીને કૈકેયીપુત્ર ભરતે—
ગમનાયાભિચક્રામ શત્રુઘ્નસહિતસ્તદા। આપૃચ્છ્ય પિતરં શૂરો રામં ચાક્લિષ્ટકારિણમ્
પછી, શત્રુઘ્ન સાથે, તે વીર પિતા અને અકલેશ કાર્ય કરનાર રામને વિદાય લઈને રવાના થયો.
માતૄશ્ચાપિ નરશ્રેષ્ઠઃ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ। યુધાજિત્ પ્રાપ્ય ભરતં સશત્રુઘ્નં પ્રહર્ષિતઃ
શ્રેષ્ઠ પુરુષ શત્રુઘ્ન સાથે પોતાની માતાઓને મળવા ગયો; યુધાજિતે ભરત અને શત્રુઘ્નને જોઈને ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો.
સ્વપુરં પ્રાવિશદ્ વીરઃ પિતા તસ્ય તુતોષ હ। ગતે ચ ભરતે રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ
વીર પોતાનાં શહેરમાં પ્રવેશ્યો અને તેના પિતા ખુશ થયા; ભરત ચાલ્યા ગયા પછી રામ અને મહાબલવાન લક્ષ્મણ ત્યાં જ રહ્યા.
પિતરં દેવસંકાશં પૂજયામાસતુસ્તદા। પિતુરાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય પૌરકાર્યાણિ સર્વશઃ
ત્યારે તેમણે દેવ સમાન પિતાનું પૂજન કર્યું; પિતાની આજ્ઞા માનીને, શહેરનાં બધા કામો નિભાવ્યા.
ચકાર રામઃ સર્વાણિ પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ। માતૃભ્યો માતૃકાર્યાણિ કૃત્વા પરમયન્ત્રિતઃ
રામે બધું જ પ્રિય અને કલ્યાણકારી કર્યું; માતાઓના કામો પૂરા કરીને, ખૂબ સંયમથી વર્ત્યા.
ગુરૂણાં ગુરુકાર્યાણિ કાલે કાલેઽન્વવૈક્ષત। એવં દશરથઃ પ્રીતો બ્રાહ્મણા નૈગમાસ્તથા
ગુરુઓના કામો યોગ્ય સમયે નિભાવ્યા; આમ દશરથ પ્રસન્ન થયા, અને બ્રાહ્મણો તથા નગરવાસીઓ પણ ખુશ થયા.
રામસ્ય શીલવૃત્તેન સર્વે વિષયવાસિનઃ। તેષામતિયશા લોકે રામઃ સત્યપરાક્રમઃ
રામના સારા સ્વભાવ અને વર્તનથી બધા પ્રજાજનો આનંદિત થયા; સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રામનું નામ બધામાં પ્રસિદ્ધ થયું.
સ્વયંભૂરિવ ભૂતાનાં બભૂવ ગુણવત્તરઃ। રામશ્ચ સીતયા સાર્ધં વિજહાર બહૂનૃતૂન્
રામ સર્વે જીવોમાં ગુણમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા, જેમ કે સ્વયંભૂ; અને સીતાસાથે અનેક ઋતુઓ આનંદપૂર્વક વિતાવ્યા.
મનસ્વી તદ્ગતમનાસ્તસ્યા હૃદિ સમર્પિતઃ। પ્રિયા તુ સીતા રામસ્ય દારાઃ પિતૃકૃતા ઇતિ
તે સમયે રામનું મન સીતામાં સ્થિર હતું અને સીતાએ પણ તેને હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું; પિતાએ પસંદ કરેલી સીતા રામને અત્યંત પ્રિય પત્ની હતી.
ગુણાદ્રૂપગુણાચ્ચાપિ પ્રીતિર્ભૂયોઽભિવર્ધતે। તસ્યાશ્ચ ભર્તા દ્વિગુણં હૃદયે પરિવર્તતે
સીતાના ગુણ અને રૂપથી પ્રેમ સતત વધતો ગયો; અને તેના હૃદયમાં પતિનું સ્થાન બે ગણી વધારે હતું.
અન્તર્ગતમપિ વ્યક્તમાખ્યાતિ હૃદયં હૃદા। તસ્ય ભૂયો વિશેષેણ મૈથિલી જનકાત્મજા। દેવતાભિઃ સમા રૂપે સીતા શ્રીરિવ રૂપિણી
હૃદયની વાત હૃદયથી સ્પષ્ટ થાય છે, છુપાયેલી વાત પણ જણાય છે; ખાસ કરીને જનકનંદિની, દેવતાસમાન રૂપાળી, શ્રી જેવી તેજસ્વી સીતાએ રામના હૃદયમાં વિશેષ સ્થાન મેળવ્યું.
તયા સ રાજર્ષિસુતોઽભિકામયા। સમેયિવાનુત્તમરાજકન્યયા। અતીવ રામઃ શુશુભે મુદાન્વિતો વિભુઃ શ્રિયા વિષ્ણુરિવામરેશ્વરઃ
એવી સીતાસાથે રાજર્ષિપુત્ર રામે પરમ આનંદ અનુભવ્યો; ઉત્તમ રાજકન્યાની સાથે રામ ખૂબ જ તેજસ્વી અને આનંદિત દેખાતા, જેમ કે શ્રીથી યુક્ત અમરેશ્વર વિષ્ણુ.
thumb|પ્રથમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પ્રથમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો પહેલો અધ્યાય સાંભળો.
સ તત્ર ન્યવસદ્ ભ્રાત્રા સહ સત્કારસત્કૃતઃ। માતુલેનાશ્વપતિના પુત્રસ્નેહેન લાલિતઃ
ત્યાં તેણે પોતાના ભાઈ સાથે માનસન્માનથી નિવાસ કર્યો; માતુલ અને ઘોડાઓના સ્વામી એ પુત્રસ્નેહથી તેને લાડ લડાવ્યો.
તત્રાપિ નિવસન્તૌ તૌ તર્પ્યમાણૌ ચ કામતઃ। ભ્રાતરૌ સ્મરતાં વીરૌ વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્
ત્યાં રહેતાં બંને ભાઈઓ મનમુકી આનંદ પામ્યા, છતાં વીર ભાઈઓએ વૃદ્ધ દશરથ રાજાને યાદ કર્યા.
રાજાપિ તૌ મહાતેજાઃ સસ્માર પ્રોષિતૌ સુતૌ। ઉભૌ ભરતશત્રુઘ્નૌ મહેન્દ્રવરુણોપમૌ
મહાતેજસ્વી રાજાએ પણ પોતાના વિદુરસ્ત પુત્રો ભરત અને શત્રુઘ્નને, જે ઇન્દ્ર અને વરુણ સમાન હતા, યાદ કર્યા.
સર્વ એવ તુ તસ્યેષ્ટાશ્ચત્વારઃ પુરુષર્ષભાઃ। સ્વશરીરાદ્ વિનિર્વૃત્તાશ્ચત્વાર ઇવ બાહવઃ
રાજાના ચારેય પુત્રો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તેને ખૂબ જ પ્રિય હતા; જાણે પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ચાર હાથ હોય એમ.