યદિ વા સહનીયં તે મામનુજ્ઞાતુમર્હસિ । ક્ષમ ત્વં ન ક્ષમિષ્યે ઽહં મરિષ્યામિ ન સંશયઃ ।। ૭.૫૮.
અથવા જો તમને સહન કરી શકાય તો મને અનુમતિ આપો; તમે ક્ષમા કરો, હું તો ક્ષમા કરી શકતો નથી—નિષ્ઠાપૂર્વક કહું છું, હું મરી જઇશ.
પુત્રસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા પરમાર્તસ્ય રોદતઃ । દેવયાની તુ સઙ્ક્રુદ્ધા સસ્માર પિતરં તદા ।। ૭.૫૮.
પુત્રના અત્યંત દુઃખ અને રડતાં બોલેલા શબ્દો સાંભળીને દેવયાની ક્રોધથી ભરાઈ પિતાનું સ્મરણ કરી બેઠી.
ઇઙ્ગિતં તદભિજ્ઞાય દુહિતુર્ભાર્ગવસ્તદા । આગતસ્ત્વરિતં તત્ર દેવયાની તુ યત્ર સા ।। ૭.૫૮.
પિતાએ પુત્રીના ઇશારાને ઓળખીને તરત જ ત્યાં દોડીને આવ્યો, જ્યાં દેવયાની હતી.
દૃષ્ટ્વા ચાપ્રકૃતિસ્થાં તામપ્રહૃષ્ટામચેતનામ્ । પિતા દુહિતરં વાક્યં કિમેતદિતિ ચાબ્રવીત્ ।। ૭.૫૮.
પિતાએ પુત્રીને સ્વભાવ વિપરીત, દુઃખી અને અચેતન જોઈને પૂછ્યું: 'આ શું છે?'
પૃચ્છન્તમસકૃત્તં વૈ ભાર્ગવં દીપ્તતેજસમ્ । દેવયાની તુ સઙ્ક્રુદ્ધા પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૭.૫૮.
પ્રભાવશાળી ભાર્ગવ વારંવાર પૂછતા, દેવયાની ક્રોધથી પિતાને કહ્યું.
અહમગ્નિં વિષં તીક્ષ્ણમપો વા મુનિસત્તમ । ભક્ષયિષ્યે પ્રવેક્ષ્યામિ ન તુ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ।। ૭.૫૮.
હે મહાન મુનિ, હવે હું અગ્નિ, ઝેર કે પાણી પી જઉં, પણ હવે જીવવું મારા માટે અસહ્ય છે.
ન માં ત્વમવજાનીષે દુઃખિતામવમાનિતામ્ । વૃક્ષસ્યાવજ્ઞયા બ્રહ્મંશ્છિદ્યન્તે વૃક્ષજીવિનઃ ।। ૭.૫૮.
તમે મને દુઃખી અને અપમાનિત જાણીને પણ અવગણના નથી કરતા; જેમ વૃક્ષની અવગણના કરવાથી વૃક્ષ પર આધાર રાખનારાઓ નાશ પામે છે.
અવજ્ઞયા ચ રાજર્ષિઃ પરિભૂય ચ ભાર્ગવ । મય્યવજ્ઞાં પ્રયુઙ્ક્તે હિ ન ચ માં બહુ મન્યતે ।। ૭.૫૮.
હે ભાર્ગવ, રાજાશ્રીએ મને અવગણના અને અપમાન આપ્યું છે, અને મારી કદર નથી કરી.
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા કોપેનાભિપરિપ્લુતઃ । વ્યાહર્તુમુપચક્રામ ભાર્ગવો નહુષાત્મજમ્ ।। ૭.૫૮.
પિતાએ પુત્રીના એ વચન સાંભળી ગુસ્સાથી ભરાઈને, ભાર્ગવે નેહુષના પુત્રને કહેવાનું શરૂ કર્યું.
યસ્માન્મામવજાનીષે નાહુષ ત્વં દુરાત્મવાન્ । જરયા પરયા જીર્ણઃ શૈથિલ્યમુપયાસ્યસિ ।। ૭.૫૮.
હે દુષ્ટ નેહુષપુત્ર, કારણ કે તું મને અવગણ્યું છે, તને ભારે વૃદ્ધાવસ્થા આવશે અને તું દુર્બળ થઈ જઈશ.
એવમુક્ત્વા દુહિતરં સમાશ્વાસ્ય ચ ભાર્ગવઃ । પુનર્જગામ બ્રહ્મર્ષિર્ભવનં સ્વં મહાયશાઃ ।। ૭.૫૮.
એવું કહીને અને પુત્રીને શાંત કરી, મહાન યશસ્વી બ્રાહ્મણ ઋષિ ભાર્ગવ પોતાના ઘર તરફ પાછા ગયા.
સ એવમુક્ત્વા દ્વિજપુઙ્ગવાગ્ર્યઃ સુતાં સમાશ્વાસ્ય ચ દેવયાનીમ્ । પુનર્યયૌ સૂર્યસમાનતેજા દત્ત્વા ચ શાપં નહુષાત્મજાય ।। ૭.૫૮.
એ રીતે બોલી, સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ઋષિએ દેવયાનીને ધીરજ આપી, નેહુષપુત્રને શાપ આપ્યા પછી પાછા ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો અડપચાસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા તૂશનસં ક્રુદ્ધં તદા ઽ ઽર્તો નહુષાત્મજઃ । જરાં પરમિકાં પ્રાપ્ય યદું વચનમબ્રવીત્ ।। ૭.૫૯.
ઉશનસનો ગુસ્સો સાંભળીને, નેહુષપુત્ર દુઃખી થઈ, ભારે વૃદ્ધાવસ્થા પામી, યદુને કહ્યું.
યદો ત્વમસિ ધર્મજ્ઞો મદર્થં પ્રતિગૃહ્યતામ્ । જરાં પરમિકાં પુત્ર ભોગૈ રંસ્યે મહાયશઃ ।। ૭.૫૯.
હે યદુ, તું ધર્મને જાણે છે; મારા માટે આ ભારે વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકાર, જેથી હું આનંદ માણી શકું.
ન તાવત્કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ વિષયેષુ નરર્ષભ । અનુભૂય તદા કામં તતઃ પ્રાપ્સ્યામ્યહં જરામ્ ।। ૭.૫૯.
હું હજી સુધી ઇચ્છિત સુખ ભોગવી શક્યો નથી, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; જ્યારે મારી ઈચ્છા પૂરી થશે, ત્યારે હું વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારીશ.
યદુસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ નરર્ષભમ્ । પુત્રસ્તે દયિતઃ પૂરુઃ પ્રતિગૃહ્ણાતુ વૈ જરામ્ ।। ૭.૫૯.
યદુએ એ વાત સાંભળી શ્રેષ્ઠ પુરુષને કહ્યું: 'તમારો પ્રિય પુત્ર પૂરું વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી લે.'
બહિષ્કૃતો ઽહમર્થેષુ સન્નિકર્ષાચ્ચ પાર્થિવ । પ્રતિગૃહ્ણાતુ વૈ રાજન્ ક સહાશ્નાતિ ભોજનમ્ ।। ૭.૫૯.
હે રાજા, મને સુખ-સગવડથી અને નજીકના સંબંધોથી દૂર કરી દીધો છે; હવે મારી સાથે કોણ ભોજન કરશે, કોણ મારી પાસે બેઠો રહેશે?
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા પૂરુમથાબ્રવીત્ । ઇયં જરા મહાબાહો મદર્થં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।। ૭.૫૯.
આ સાંભળી રાજાએ પૂરુંને કહ્યું: 'હે મહાબાહુ, મારા માટે આ વૃદ્ધાવસ્થા તું સ્વીકાર.'
નાહુષેણૈવમુક્તસ્તુ પૂરુઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્ । ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ શાસને ઽસ્મિ તવ સ્થિતઃ ।। ૭.૫૯.
નેહુષે એવું કહેતાં, પૂરુંએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હું ધન્ય છું, તમારો ઉપકાર થયો, અને હું તમારા આદેશમાં છું.'
પૂરોર્વચનમાજ્ઞાય નાહુષઃ પરયા મુદા । પ્રહર્ષમતુલં લેભે જરાં સઙ્ક્રામયચ્ચ તામ્ ।। ૭.૫૯.
પૂરુંના વચન સાંભળી, નેહુષ ખૂબ આનંદિત થયો અને એ વૃદ્ધાવસ્થા પૂરને આપી દીધી.
તતઃ સ રાજા તરુણઃ પ્રાપ્ય યજ્ઞાન્સહસ્રશઃ । બહુવર્ષસહસ્રાણિ પાલયામાસ મેદિનીમ્ ।। ૭.૫૯.
પછી એ રાજાએ યુવાની પ્રાપ્ત કરી, હજારો યજ્ઞો કર્યા અને અનેક હજાર વર્ષ સુધી ધરતી પર રાજ કર્યું.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય રાજા પૂરુમથાબ્રવીત્ । આનયસ્વ જરાં પુત્ર ન્યાસં નિર્યાતયસ્વ મે ।। ૭.૫૯.
લાંબા સમય પછી, રાજાએ પૂરુંને કહ્યું: 'પુત્ર, હવે વૃદ્ધાવસ્થા પાછી લાવ અને જે મને સોંપી હતી, એ પાછી આપ.'
ન્યાસભૂતા મયા પુત્ર ત્વયિ સઙ્ક્રામિતા જરા । તસ્માત્પ્રતિગ્રહીષ્યામિ તાં જરાં મા વ્યથાં કૃથાઃ ।। ૭.૫૯.
પુત્ર, વૃદ્ધાવસ્થા મેં તને સોંપી હતી, હવે હું એ પાછી લઈશ; તું ચિંતિત ન થા.
પ્રીતશ્ચાસ્મિ મહાબાહો શાસનસ્ય પ્રતિગ્રહાત્ । ત્વાં ચાહમભિષેક્ષ્યામિ પ્રીતિયુક્તો નરાધિપમ્ ।। ૭.૫૯.
મહાબાહુ, તું મારી આજ્ઞા સ્વીકારી છે એથી હું પ્રસન્ન છું; પ્રેમથી હું તને મનુષ્યોના રાજા તરીકે અભિષેક કરીશ.
એવમુક્ત્વા સુતં પૂરું યયાતિર્નહુષાત્મજઃ । દેવયાનીસુતં ક્રુદ્ધો રાજા વાક્યમુવાચ હ ।। ૭.૫૯.
આ રીતે પુરૂને કહીને, નહુષપુત્ર યયાતિ રાજાએ દેવયાનીના પુત્રને ક્રોધથી સંબોધન કર્યું.
રાક્ષસસ્ત્વં મયા જાતઃ પુત્રરૂપો દુરાસદઃ । પ્રતિહંસિ મમાજ્ઞાં યત્ પ્રજાર્થે વિફલો ભવ ।। ૭.૫૯.
તું મારા પુત્ર રૂપે જન્મેલો, પણ ભયંકર રાક્ષસ છે; તું પ્રજાના હિત માટે મારી આજ્ઞા સામે ગયો છે, તેથી તું નિષ્ફળ થા.
પિતરં ગુરુભૂતં માં યસ્માત્ત્વમવમન્યસે । રાક્ષસાન્યાતુધાનાંસ્ત્વં જનયિષ્યસિ દારુણાન્ ।। ૭.૫૯.
તમે પિતા અને ગુરુરૂપે મને અવમાની છે, તેથી તું ભયંકર રાક્ષસો અને યાતુધાનોને જન્મ આપશે.
ન તુ સોમકુલોત્પન્ને વંશે સ્થાસ્યતિ દુર્મતેઃ । વંશો ઽપિ ભવતસ્તુલ્યો દુર્વિનીતો ભવિષ્યતિ ।। ૭.૫૯.
પરંતુ સોમકુળમાં, તારી દુર્વૃત્તિ ટકી શકશે નહીં; તારો વંશ પણ તારી જેમ અશાંત અને દુશીલ બની જશે.
તમેવમુક્ત્વા રાજર્ષિઃ પૂરું રાજ્યવિવર્ધનમ્ । અભિષેકેણ સમ્પૂજ્ય આશ્રમં પ્રવિવેશ હ ।। ૭.૫૯.
આ રીતે કહીને, રાજર્ષિએ પુરૂને રાજાભિષેકથી સન્માન આપ્યો અને પછી આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો.