યસ્માત્ત્વમન્યં વૃતવાન્મામવજ્ઞાય પાર્થિવ । ચેતનેન વિનાભૂતો દેહસ્તવ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૫૫.
'રાજા, તું મને અવગણીને બીજાને પસંદ કર્યો છે, તેથી હવે તારો શરીર ચેતના વગરનું થઈ જશે.'
તતઃ પ્રબુદ્ધો રાજર્ષિઃ શ્રુત્વા શાપમુદાહૃતમ્ । બ્રહ્મયોનિમથોવાચ સંરમ્ભાત્ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।। ૭.૫૫.
પછી રાજર્ષિ નિમિ ઊંઘમાંથી જાગ્યા અને શાપ સાંભળીને, ગુસ્સાથી ભરાયેલા મનથી બ્રહ્મા જન્મે ઋષિને ઉગ્ર વાણીમાં કહ્યું.
અજાનતઃ શયાનસ્ય ક્રોધેન કલુષીકૃતઃ । મુક્તવાન્મયિ શાપાગ્નિં યમદણ્ડમિવાપરમ્ ।। ૭.૫૫.
'હું અજાણતો અને સૂતો હતો, છતાં તું ગુસ્સાથી અંધ બનીને મારા પર શાપરૂપ અગ્નિ વરસાવી, જાણે યમરાજનો બીજો દંડ આપ્યો હોય.'
તસ્માત્તવાપિ બ્રહ્મર્ષે ચેતનેન વિના કૃતઃ । દેહઃ સુરુચિરપ્રખ્યો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૭.૫૫.
અત્યારે, બ્રહ્મર્ષિ, તારો પણ શરીર ચેતનાવિહોણું થઇ જશે, ભલે તે સુંદર અને તેજસ્વી કેમ ન હોય—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇતિ રોષવશાદુભૌ તદાનીમન્યોન્યં શપિતૌ નૃપદ્વિજેન્દ્રૌ । સહસૈવ બભૂવતુર્વિદેહૌ તત્તુલ્યાધિગતપ્રભાવવન્તૌ ।। ૭.૫૫.
એ રીતે, ગુસ્સામાં આવીને, રાજા અને મહાન બ્રાહ્મણે એકબીજાને શાપ આપ્યા અને તરત જ બંને શરીરવિહોણા થઇ ગયા, પણ બંનેને સમાન અને વિશાળ શક્તિ પ્રાપ્ત થઈ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો પચપનમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
રામસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા લક્ષ્મણઃ પરવીરહા । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં રાઘવં દીપ્તતેજસમ્ ।। ૭.૫૬.
રામના વચન સાંભળી, દુશ્મન વીરોને હરાવનાર લક્ષ્મણે હાથ જોડીને તેજસ્વી રાઘવને કહ્યું:
નિક્ષિપ્તદેહૌ કાકુત્સ્ય કથં તૌ દ્વિજપાર્થિવૌ । પુનર્દેહેન સંયોગં જગ્મતુર્દેવસમ્મતૌ ।। ૭.૫૬.
હે કકુત્સ વંશજ, એ બ્રાહ્મણ અને રાજાએ પોતાનું શરીર ત્યજી દીધા પછી, દેવતાઓની મંજૂરીથી ફરીથી શરીર કેવી રીતે મેળવ્યું?
લક્ષ્મણેનૈવમુક્તસ્તુ રામશ્ચેક્ષ્વાકુનન્દનઃ । પ્રત્યુવાચ મહાતેજા લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભઃ ।। ૭.૫૬.
લક્ષ્મણે આ રીતે પૂછતાં, ઇક્ષ્વાકુ કુળના આનંદ અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાતેજસ્વી રામે લક્ષ્મણને જવાબ આપ્યો.
તૌ પરસ્પરશાપેન દેહાવુત્સૃજ્ય ધાર્મિકૌ । અભૂતાં નૃપવિપ્રર્ષી વાયુભૂતૌ તપોધનૌ ।। ૭.૫૬.
એ બંને ધર્મનિષ્ઠ રાજા અને બ્રાહ્મણ ઋષિએ એકબીજાના શાપથી શરીર ત્યજી દીધા અને તપશ્ચર્યા દ્વારા પવનરૂપ થઇ ગયા.
અશરીરઃ શરીરસ્ય કૃતે ઽન્યસ્ય મહામુનિઃ । વસિષ્ઠઃ સુમહાતેજા જગામ પિતુરન્તિકમ્ ।। ૭.૫૬.
મહાન તેજ ધરાવતાં વશિષ્ઠ મુનિએ, બીજાના શરીર માટે પોતાનું શરીર છોડીને, પિતાજી પાસે ગયા.
સો ઽભિવાદ્ય તતઃ પાદૌ દેવદેવસ્ય ધર્મવિત્ । પિતામહમથોવાચ વાયુભૂત ઇદં વચઃ ।। ૭.૫૬.
પછી તેમણે ધર્મને જાણનારા દેવોના દેવ પિતામહના પગમાં વંદન કરીને, પવનરૂપે એમને કહ્યું:
ભગવન્નિમિશાપેન વિદેહત્વમુપાગમમ્ । લોકનાથ મહાદેવ અણ્ડજો ઽપિ ત્વમબ્જજઃ ।। ૭.૫૬.
ભગવાન, નિમિના શાપથી હું શરીરવિહોણો થયો છું; હે લોકનાથ, મહાદેવ, તમે પણ અંડમાંથી જન્મેલા, કમળમાં જન્મેલા છો.
સર્વેષાં દેહહીનાનાં મહદ્દુઃખં ભવિષ્યતિ । લુપ્યન્તે સર્વકાર્યણિ હીનદેહસ્ય વૈ પ્રભો । દેહસ્યાન્યસ્ય સદ્ભાવે પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૭.૫૬.
શરીર વિના રહેનાર સૌને મોટું દુઃખ થાય છે; હે પ્રભુ, શરીર વિના બધાં કાર્યો નષ્ટ થઇ જાય છે. જો બીજું શરીર મળે તો કૃપા કરો.
તમુવાચ તતો બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂરમિતપ્રભઃ । મિત્રાવરુણજં તેજ પ્રવિશ ત્વં મહાયશઃ ।। ૭.૫૬.
પછી અમિત તેજવાળા સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે મહાપ્રસિદ્ધ, તું મિત્ર અને વરુણના તેજમાં પ્રવેશ કર.'
અયોનિજસ્ત્વં ભવિતા તત્રાપિ દ્વિજસત્તમ । ધર્મેણ મહતા યુક્તઃ પુનરેષ્યસિ મે વશમ્ ।। ૭.૫૬.
પણ ત્યાં પણ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું ગર્ભથી નહિ, પણ મહાન ધર્મ સાથે જન્મે છે અને ફરીથી મારા વશમાં આવશે.
એવમુક્તસ્તુ દેવેન ચાભિવાદ્ય પ્રદક્ષિણમ્ । કૃત્વા પિતામહં તૂર્ણં પ્રયયૌ વરુણાલયમ્ ।। ૭.૫૬.
દેવતાએ આમ કહ્યું પછી, તેમણે પિતામહને વંદન કરી, પ્રદક્ષિણ કરી અને ઝડપથી વરુણના ઘરે ગયા.
તમેવ કાલં મિત્રો ઽપિ વરુણત્વમકારયત્ । ક્ષીરોદેન સહોપેતઃ પૂજ્યમાનઃ સુરોત્તમૈઃ ।। ૭.૫૬.
એ જ સમયે, મિત્રાએ ક્ષીરોદ સાથે મળીને તેમને વરુણપદ પર સ્થાપિત કર્યા અને દેવોના શ્રેષ્ઠોએ તેમનું સન્માન કર્યું.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ઉર્વશી પરમાપ્સરાઃ । યદૃચ્છયા તમુદ્દેશમાયયૌ સખિભિર્વૃતા ।। ૭.૫૬.
એ જ સમયે, સર્વોત્તમ અપ્સરા ઉર્વશી પોતાની સખીઓ સાથે એ સ્થળે આવી પહોંચી.
તાં દૃષ્ટ્વા રૂપસમ્પન્નાં ક્રીડન્તીં વરુણાલયે । આવિશત્પરમો હર્ષો વરુણં ચોર્વશીકૃતે ।। ૭.૫૬.
વરુણના ગૃહમાં રમતી સુંદર ઉર્વશીને જોઈને, વરુણના હૃદયમાં ઉર્વશીને લઈ અતિ આનંદ થયો.
સ તાં પદ્મપલાશાક્ષીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્ । વરુણો વરયામાસ મૈથુનાયાપ્સરોવરામ્ ।। ૭.૫૬.
પદ્મપત્ર જેવી આંખો અને પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી ઉર્વશી અપ્સરાને વરુણે સહવાસ માટે પસંદ કરી.
પ્રત્યુવાચ તતઃ સા તુ વરુણં પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતા । મિત્રેણાહં વૃતા સાક્ષાત્પૂર્વમેવ સુરેશ્વર ।। ૭.૫૬.
પછી ઉર્વશીએ હાથ જોડીને વરુણને કહ્યું: 'દેવતાઓના સ્વામી, મારે તો પહેલાંથી જ મિત્ર દ્વારા પસંદ કરવામાં આવી ચૂકી છું.'
વરુણસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં કન્દર્પશરપીડિતઃ । ઇદં તેજઃ સમુત્સ્રક્ષ્યે કુમ્ભે ઽસ્મિન્દેવનિર્મિતે ।। ૭.૫૬.
કામદેવના બાણોથી વ્યાકુળ થયેલા વરુણે કહ્યું: 'હું મારું તેજ આ દેવતાઓ દ્વારા બનાવેલા કુંભમાં મૂકી દઈશ.'
એવમુત્સૃજ્ય સુશ્રોણિ ત્વય્યહં વરવર્ણિનિ । કૃતકામો ભવિષ્યામિ યદિ નેચ્છસિ સઙ્ગમમ્ ।। ૭.૫૬.
'હે સુંદર કટિવાળી, શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળી, જો તું સંગમ ઇચ્છતી નથી તો હું મારું કામ તને મૂકીને પૂર્ણ કરી દઈશ.'
તસ્ય તલ્લોકપાલસ્ય વરુણસ્ય સુભાષિતમ્ । ઉર્વશી પરમપ્રીતા શ્રુત્વા વાક્યમુવાચ હ ।। ૭.૫૬.
વરુણના આ સુમધુર વચનો સાંભળીને ઉર્વશી ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈ અને તેણે કહ્યું:
કામમેતદ્ભવત્વેવં હૃદયં મે ત્વયિ સ્થિતમ્ । ભાવશ્ચાપ્યધિકસ્તુભ્યં દેહો મિત્રસ્ય તુ પ્રભો ।। ૭.૫૬.
'જેમ તારી ઈચ્છા, તેમ જ થાઓ. મારું મન તો તારી પર છે અને તારી માટે મારો ભાવ પણ વધારે છે, પણ મારું શરીર તો મિત્રનું છે, હે પ્રભુ.'
ઉર્વશ્યા એવમુક્તસ્તુ રેતસ્તન્મહદદ્ભુતમ્ । જ્વલદગ્નિશિખાપ્રખ્યં તસ્મિન્કુમ્ભે હ્યપાસૃજત્ ।। ૭.૫૬.
ઉર્વશી એ રીતે બોલતાં, વરુણે અગ્નિની જ્યોતિ જેવું અજોડ અને મહાન વીર્ય એ કુંભમાં મૂકી દીધું.
ઉર્વશી ત્વગમત્તત્ર મિત્રો વૈ યત્ર દેવતા । તાં તુ મિત્રઃ સુસઙ્ક્રમ્ય ઉર્વશીમિદમબ્રવીત્ ।। ૭.૫૬.
પછી ઉર્વશી ત્યાંથી ચાલી ગઈ, અને જ્યાં દેવતાઓ હતા ત્યાં મિત્ર આવીને ઉર્વશીના નજીક ગયો અને તેને કહ્યું:
મયા નિમન્ત્રિતા પૂર્વં કસ્માત્ત્વમવસર્જિતા । પતિમન્યં વૃતવતી તસ્માત્ત્વં દુષ્ટચારિણી ।। ૭.૫૬.
'હું તને પહેલાંથી આમંત્રિત કરી હતી, છતાં તું કેમ મને છોડીને બીજાને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો? તેથી તું દુષ્ટ ચાલ ચલાવનારી છે.'
અનેન દુષ્કૃતેન ત્વં મત્ક્રોધકલુષીકૃતા । મનુષ્યલોકમાસ્થાય કઞ્ચિત્કાલં નિવત્સ્યસિ ।। ૭.૫૬.
'આ તારા દુષ્કર્મના કારણે, અને મારા ક્રોધથી કલુષિત થઈ, તારે થોડો સમય મનુષ્યલોકમાં રહેવું પડશે.'