ન હ્યેનાં માનુષીં વિદ્મઃ સત્ક્રિયા ઽસ્યાઃ પ્રયુજ્યતામ્ । આશ્રમસ્યાવિદૂરે ચ ત્વામિયં શરણં ગતા ।। ૭.૪૯.
અમને તો લાગતું નથી કે એ માનવી છે; તેનો યોગ્ય સન્માન થવો જોઈએ. એ અહીંથી થોડું દૂર આપના આશ્રમ પાસે આશ્રય લેવા આવી છે.
ત્રાતારમિચ્છતે સાધ્વી ભગવંસ્ત્રાતુમર્હસિ । તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા બુદ્ધ્યા નિશ્ચિત્ય ધર્મવિત્ । તપસા લબ્ધચક્ષુષ્માન્ પ્રાદ્રવદ્યત્ર મૈથિલી ।। ૭.૪૯.
હે ભગવંત, એ સતી સ્ત્રી રક્ષણ માંગે છે, આપ તેનો રક્ષક થવો જોઈએ. તેમના વચન સાંભળી, અને મનથી વિચાર કરીને, ધર્મને જાણનારા અને તપથી દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરેલા ઋષિ, જ્યાં વૈદેહી હતી ત્યાં ઝડપથી ગયા.
તં પ્રયાન્તમભિપ્રેત્ય શિષ્યા હ્યેનં મહામતિમ્ । તં તુ દેશમભિ પ્રેત્ય કિઞ્ચિત્પદ્ભ્યાં મહામતિઃ ।। ૭.૪૯.
મુનિ જતા હતા ત્યારે તેમના શિષ્યો એ વાત સમજીને, એ મહાન બુદ્ધિવાનને અનુસરે છે; અને એ મહામતિ ઋષિ, એ સ્થળે પહોંચી, થોડું આગળ પગપાળા ગયા.
અર્ઘ્યમાદાય રુચિરં જાહ્નવીતીરમાગમત્ । દદર્શ રાઘવસ્યેષ્ટાં સીતાં પત્નીમનાથવત્ ।। ૭.૪૯.
પવિત્ર જળ લઈને, તેઓ જાહ્નવીના કિનારે ગયા અને રાઘવના પ્રિય પત્ની, અનાથ જેવી લાગતી સીતાને જોયા.
તાં સીતાં શોકભારાર્તાં વાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવઃ । ઉવાચ મધુરાં વાણીં હ્લાદયન્નિવ તેજસા ।। ૭.૪૯.
મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકીએ, દુઃખથી દબાઈ ગયેલી સીતાને જોઈ, મીઠા અને શાંતવના શબ્દોમાં વાત કરી, જાણે પોતાના તેજથી તેને આનંદ આપ્યો હોય.
સ્નુષા દશરથસ્ય ત્વં રામસ્ય મહિષી પ્રિયા । જનકસ્ય સુતા રાજ્ઞઃ સ્વાગતં તે પતિવ્રતે ।। ૭.૪૯.
તુ દશરથની વહુ, રામની પ્રિય રાણી અને રાજા જનકની દીકરી છે; પતિવ્રતા, તારો આવકાર છે.
આયાન્તી ચાસિ વિજ્ઞાતા મયા ધર્મસમાધિના । કારણં ચૈવ સર્વં મે હૃદયેનોપલક્ષિતમ્ ।। ૭.૪૯.
તુ આવી રહી હતી ત્યારે, હું ધર્મમાં સ્થિર રહીને તને ઓળખી લીધી; અને તું શા માટે આવી છે એ બધું મારા હૃદયે જાણી લીધું છે.
તવ ચૈવ મહાભાગે વિદિતં મમ તત્ત્વતઃ । સર્વં ચ વિદિતં મહ્યં ત્રૈલોક્યે યદ્ધિ વર્તતે ।। ૭.૪૯.
હે મહાભાગ્યવતી, તારી વાત મને સાચી રીતે ખબર છે; અને ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ થાય છે એ બધું મને જાણીતું છે.
અપાપાં વેદ્મિ સીતે ત્વાં તપોલબ્ધેન ચક્ષુષા । વિસ્રબ્ધા ભવ વૈદેહિ સામ્પ્રતં મયિ વર્તસે ।। ૭.૪૯.
હે સીતે, તું નિર્દોષ છે એ હું તપથી પ્રાપ્ત દ્રષ્ટિથી જાણું છું; હે વૈદેહી, હવે તું નિડર અને નિશ્ચિંત થઈ જા, કેમ કે હવે તું મારી પાસે છે.
આશ્રમસ્યાવિદૂરે મે તાપસ્યસ્તપસિ સ્થિતાઃ । તાસ્ત્વાં વત્સે યથા વત્સં પાલયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ ।। ૭.૪૯.
મારા આશ્રમ પાસે તપમાં સ્થિર એવી તપસ્વિ સ્ત્રીઓ રહે છે; એ તને હંમેશા ગાય બચ્ચાંને જેમ સાચવે તેમ સાચવશે, વત્સે.
ઇદમર્ધ્યં પ્રતીચ્છ ત્વં વિસ્રબ્ધા વિગતજ્વરા । યથા સ્વગૃહમભ્યેત્ય વિષાદં ચૈવ મા કૃથાઃ ।। ૭.૪૯.
આ આદરપૂર્વકનું જળ સ્વીકાર, નિડર અને નિરાશા વિના; અને જ્યારે તું તારા ઘરે પાછી જશ, ત્યારે મનમાં કોઈ દુઃખ રાખીશ નહીં.
શ્રુત્વા તુ ભાષિતં સીતા મુનેઃ પરમમદ્ભુતમ્ । શિરસા ઽ ઽવન્દ્ય ચરણૌ તથેત્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ ।। ૭.૪૯.
મુનિના અદ્ભુત વચનો સાંભળી, સીતાએ માથું ઝુકાવી તેમના પગે વંદન કર્યા અને હાથ જોડીને કહ્યું: 'જેમ કહ્યું તેમ જ થશે.'
તં પ્રયાન્તં મુનિં સીતા પ્રાઞ્જલિઃ પૃષ્ઠતો ઽન્વગાત્ ।। ૭.૪૯.
મુનિ જતા હતા ત્યારે, સીતાએ હાથ જોડીને તેમના પાછળથી અનુસરણ કર્યું.
તં દૃષ્ટ્વા મુનિમાયાન્તં વૈદેહ્યા મુનિપત્નયઃ । ઉપાજગ્મુર્મુદા યુક્તા વચનં ચેદમબ્રુવન્ ।। ૭.૪૯.
મુનિને વૈદેહી સાથે આવતાં જોઈ, તપસ્વિ સ્ત્રીઓ આનંદથી આગળ આવી અને એમણે આ રીતે વાત કરી.
સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ ચિરસ્યાગમનં ચ તે । અભિવાદયામસ્ત્વાં સર્વા ઉચ્યતાં કિ ચ કુર્મહે ।। ૭.૪૯.
મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારું અહીં આવવું ઘણાં સમય પછી થયું છે. અમે બધા આપનું હાર્દિક સ્વાગત કરીએ છીએ. કૃપા કરીને કહો, અમે તમારા માટે શું કરી શકીએ?
તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વાલ્મીકિરિદમબ્રવીત્ । સીતેયં સમનુપ્રાપ્તા પત્ની રામસ્ય ધીમતઃ ।। ૭.૪૯.
તેમના શબ્દો સાંભળી વાલ્મીકિએ કહ્યું: 'આ છે સીતાજી, વિદ્વાન રામચંદ્રજીની પત્ની, જે અહીં આવી છે.'
સ્નુષા દશરથસ્યૈષા જનકસ્ય સુતા સતી । અપાપા પતિના ત્યક્તા પરિપાલ્યા મયા સદા ।। ૭.૪૯.
આ દશરથજીની વહુ અને જનકરાજાની પુત્રી છે, નિર્દોષ છે, પતિએ છોડી દીધી છે અને હું હંમેશાં તેનું રક્ષણ કરીશ.
ઇમાં ભવન્ત્યઃ(?) પશ્યન્તુ સ્નેહેન પરમેણ હિ । ગૌરવાન્મમ વાક્યાચ્ચ પૂજ્યા વો ઽસ્તુ વિશેષતઃ ।। ૭.૪૯.
તમારે સૌએ તેને ખૂબ પ્રેમથી જોવી જોઈએ અને મારા માન માટે ખાસ કરીને તેને સન્માન આપવો જોઈએ.
મુહુર્મુહુશ્ચ વૈદેહીં પ્રણિધાય મહાયશાઃ । સ્વમાશ્રમં શિષ્યવૃતઃ પુનરાયાન્મહાતપાઃ ।। ૭.૪૯.
મહાન યશસ્વી વાલ્મીકિ વારંવાર વૈદેહી તરફ જોયા પછી પોતાના શિષ્યો સાથે પોતાના આશ્રમમાં પાછા ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ઓગણપચાસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
દૃષ્ટ્વા તુ મૈથિલીં સીતામાશ્રમે સમ્પ્રવેશિતામ્ । સન્તાપમગમદ્ઘોરં લક્ષ્મણો દીનચેતનઃ ।। ૭.૫૦.
મૈથિલી સીતાજીને આશ્રમમાં લાવવામાં આવી તે જોઈને, લક્ષ્મણનું મન ખૂબ દુઃખી થયું અને તે ભારે વેદનામાં ગરકાવ થઈ ગયો.
અબ્રવીચ્ચ મહાતેજાઃ સુમન્ત્રં મન્ત્રસારથિમ્ । સીતાસન્તાપજં દુઃખં પશ્ય રામસ્ય સારથે ।। ૭.૫૦.
પછી તેજસ્વી લક્ષ્મણે બુદ્ધિશાળી રથચાલક સુમંત્રને કહ્યું: 'રથચાલક, સીતાજીના દુઃખથી રામચંદ્રજીને જે દુઃખ મળ્યું છે, તે જો.'
તતો દુઃખતરં કિં નુ રાઘવસ્ય ભવિષ્યતિ । પત્નીં શુદ્ધસમાચારાં વિસૃજ્ય જનકાત્મજામ્ ।। ૭.૫૦.
રાઘવ માટે આથી વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે—પવિત્ર ચાલવાળી જનકનંદિની પત્નીને છોડી દેવી?
વ્યક્તં દૈવાદહં મન્યે રાઘવસ્ય વિના ભવમ્ । વૈદેહ્યા સારથે નિત્યં દૈવં હિ દુરતિક્રમમ્ ।। ૭.૫૦.
મને સ્પષ્ટ લાગે છે કે રાઘવ માટે વૈદેહી વિના રહેવું એ ભાગ્યનું જ ફળ છે; કારણ કે, રથચાલક, ભાગ્યને કોઈ પાર પાડી શકતો નથી.
યો હિ દેવાન્સગન્ધર્વાનસુરાન્સહ રાક્ષસૈઃ । નિહન્યાદ્રાઘવઃ ક્રુદ્ધઃ સ દૈવમનુવર્તતે ।। ૭.૫૦.
જે રાઘવ ગુસ્સામાં દેવતાઓ, ગંધર્વો, અસુરો અને રાક્ષસોને પણ હરાવી શકે છે, તે પણ ભાગ્યની જ દિશા પાળે છે.
પુરા રામઃ પિતુર્વાક્યાદ્દણ્ડકે વિજને વને । ઉષિત્વા નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચૈવ મહાવને ।। ૭.૫૦.
પહેલાં રામચંદ્રજી પિતાજીના આદેશે દંડકવનમાં, એકાંત જંગલમાં ચૌદ વર્ષ વિતાવી ચૂક્યા છે.
તતો દુઃખતરં ભૂયઃ સીતાયા વિપ્રવાસનમ્ । પૌરાણાં વચનં શ્રુત્વા નૃશંસં પ્રતિભાતિ મે ।। ૭.૫૦.
પછી, સીતાજીનું વિસર્જન તો એથી પણ વધુ દુઃખદ છે; નાગરિકોના શબ્દો સાંભળી મને એ અત્યંત ક્રૂર લાગે છે.
કો નુ ધર્માશ્રયઃ સૂત કર્મણ્યસ્મિન્યશોહરે । મૈથિલીં પ્રતિસમ્પ્રાપ્તઃ પૌરૈર્હીનાર્થવાદિભિઃ ।। ૭.૫૦.
રથચાલક, નાગરિકો દ્વારા યોગ્ય કારણ વિના જે માઇથિલી પર આવી પડ્યું છે, એ દુઃખદ કાર્યમાં શું ધર્મ છે?
એતા વાચો બહુવિધાઃ શ્રુત્વા લક્ષ્મણભાષિતાઃ । સુમન્ત્રઃ શ્રદ્ધયા પ્રાજ્ઞો વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૫૦.
લક્ષ્મણ દ્વારા બોલાયેલા અનેક પ્રકારના શબ્દો સાંભળી, બુદ્ધિશાળી અને શ્રદ્ધાળુ સુમંત્રએ આ જવાબ આપ્યો.
ન સન્તાપસ્ત્વયા કાર્યઃ સૌમિત્રે મૈથિલીં પ્રતિ । દૃષ્ટમેતત્પુરા વિપ્રૈઃ પિતુસ્તે લક્ષ્મણાગ્રતઃ ।। ૭.૫૦.
સૌમિત્ર, માઇથિલી અંગે તું દુઃખ ન કર; આ તો તારા પિતાજીના સમક્ષ ઋષિઓએ પહેલેથી જ જોઈ લીધું હતું.