પ્રાણૈરપિ પ્રિયં તસ્માદ્ભર્તુઃ કાર્યં વિશેષતઃ । ઇતિ મદ્વચનાદ્રામો વક્તવ્યો મમ સઙ્ગ્રહઃ । નિરીક્ષ્ય મા ઽદ્ય ગચ્છ ત્વમૃતુકાલાતિવર્તિનીમ્ ।। ૭.૪૮.
એથી, સ્ત્રીએ તો પોતાના પ્રાણ આપીને પણ પતિને પ્રસન્ન રાખવું જોઈએ. મારા આ શબ્દો સંક્ષેપમાં રામને કહી દેજે. હવે, હું પવિત્રતાનો સમય પસાર કરી ચૂકી છું, તું જઈ શકે છે.
એવં બ્રુવન્ત્યાં સીતાયાં લક્ષ્મણો દીનચેતનઃ । શિરસા ઽ ઽવન્દ્ય ધરણીં વ્યાહર્તું ન શશાક હ ।। ૭.૪૮.
સીતા એમ બોલી રહી ત્યારે લક્ષ્મણનું મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું. તેણે માથું ઝૂકાવી ધરતીને વંદન કર્યું અને બોલી શક્યો નહીં.
પ્રદક્ષિણં ચ તાં કૃત્વા રુદન્નેવ મહાસ્વનઃ । ધ્યાત્વા મુહૂર્તં તામાહ કિં માં વક્ષ્યસિ શોભને ।। ૭.૪૮.
પછી તેણે સીતા ની પરિક્રમા કરી, ઉંચા અવાજે રડ્યો અને થોડું સમય વિચારીને કહ્યું: 'હે શુભે, તું મને શું કહેશે?'
દૃષ્ટપૂર્વં ન તે રૂપં પાદૌ દૃષ્ટૌ તવાનઘે । કથમત્ર હિ પશ્યામિ રામેણ રહિતાં વને ।। ૭.૪૮.
હે નિર્દોષે, મેં ક્યારેય તારો આ રૂપ જોયું નથી, ન તો તારા પગ જોયા છે; તો પછી રામે તને જંગલમાં એકલી છોડી દીધી છે, એ રીતે હું તને અહીં કેમ જોઈ શકું?
ઇત્યુક્ત્વા તાં નમસ્કૃત્ય પુનર્નાવમુપારુહત્ । આરુહ્ય ચ પુનર્નાવં નાવિકં ચાભ્યચોદયત્ ।। ૭.૪૮.
આ રીતે કહી અને તેને વંદન કરીને, લક્ષ્મણ ફરી નાવમાં ચઢ્યો અને નાવિકને આગળ વધવા કહ્યું.
સ ગત્વા ચોત્તરં તીરં શોકભારસમન્વિતઃ । સમ્મૂઢ ઇવ દુઃખેન રથમધ્યારુહદ્દ્રુતમ્ ।। ૭.૪૮.
દુઃખથી ભરેલો લક્ષ્મણ ઉત્તર કાંઠે ગયો અને દુઃખથી મૂંઝાઈ ગયો હોય તેમ, ઝડપથી રથમાં ચડી ગયો.
મુહુર્મુહુઃ પરાવૃત્ય દૃષ્ટ્વા સીતામનાથવત્ । ચેષ્ટન્તીં પરતીરસ્થાં લક્ષ્મણઃ પ્રયયાવથ ।। ૭.૪૮.
લક્ષ્મણ વારંવાર પાછું ફરીને જોઈ રહ્યો, સીતા પારના કાંઠે એકલી, સહાય વિના ભટકી રહી હતી. પછી લક્ષ્મણ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
દૂરસ્થં રથમાલોક્ય લક્ષ્મણં ચ મુહૂર્મુહુઃ । નિરીક્ષમાણાં તૂદ્વિગ્નાં સીતાં શોકઃ સમાવિશત્ ।। ૭.૪૮.
રથ અને લક્ષ્મણને દૂરથી વારંવાર જોઈ રહી હતી, ચિંતિત અને ઉદાસ સીતા પર દુઃખ છવાઈ ગયું.
સા દુઃખભારાવનતા યશસ્વિની યશોધના નાથમપશ્યતી સતી । રુરોદ સા બર્હિણનાદિતે વને મહાસ્વનં દુઃખપરાયણા સતી ।। ૭.૪૮.
યશસ્વિ અને કીર્તિશાળી, પણ દુઃખના ભારથી વળી પડેલી સીતા, પોતે એકલી અને સહાય વિના જોઈ, વનમાં મોરની જેમ ઉંચા અવાજે રડી, દુઃખમાં પૂરી રીતે ગરકાવ થઈ ગઈ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકીકૃત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો આ અડતાલીસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
સીતાં તુ રુદતીં દૃષ્ટ્વા તે તત્ર મુનિદારકાઃ । પ્રાદ્રવન્યત્ર ભગવાનાસ્તે વાલ્મીકિરુગ્રધીઃ ।। ૭.૪૯.
સીતાને રડતી જોઈને ત્યાંના ઋષિપુત્રો દોડી ગયા, જ્યાં મહાન બુદ્ધિશાળી વાલ્મીકી રહતા હતા.
અભિવાદ્ય મુનેઃ પાદૌ મુનિપુત્રા મહર્ષયે । સર્વં નિવેદયામાસુસ્તસ્યાસ્તુ રુદિતસ્વનમ્ ।। ૭.૪૯.
મહર્ષિના પગે વંદન કરીને, મુનિના પુત્રોએ બધું જ તેમને જણાવ્યું, એ સ્ત્રીના રડવાના અવાજ સહિત.
અદૃષ્ટપૂર્વા ભગવન્કસ્યાપ્યેષા મહાત્મનઃ । પત્ની શ્રીરિવ સમ્મોહાદ્વિરૌતિ વિકૃતાનના ।। ૭.૪૯.
હે ભગવંત, અમે ક્યારેય આવી સ્ત્રી જોયી નથી, કોઈ મહાન આત્માની પત્ની, જે ભટકાઈને રડતી હોય, અને એનું ચહેરું બદલાઈ ગયું હોય, જાણે સ્વયં શ્રીલક્ષ્મી દુઃખમાં હોય.
ભગવન્સાધુ પશ્ય ત્વં દેવતામિવ ખાચ્ચ્યુતામ્ । નદ્યાસ્તુ તીરે ભગવન્વરસ્ત્રી કાપિ દુઃખિતા ।। ૭.૪૯.
હે ભગવંત, આપ આવો અને જુઓ, જાણે સ્વર્ગમાંથી પડી હોય એવી એક સજ્જન સ્ત્રી નદીના કિનારે દુઃખી બેઠી છે.
દૃષ્ટાસ્માભિઃ પ્રરુદિતા દૃઢં શોકપરાયણા । અનર્હા દુઃખશોકાભ્યામેકાં દીનાં હ્યનાથવત્ ।। ૭.૪૯.
અમે તેને જોયી છે, તે જોરથી રડી રહી છે, આખી દુઃખમાં ગરકાવ છે, એ તો આવાં દુઃખને લાયક પણ નથી, એકલી, દયનીય અને જાણે અનાથ જેવી છે.
ન હ્યેનાં માનુષીં વિદ્મઃ સત્ક્રિયા ઽસ્યાઃ પ્રયુજ્યતામ્ । આશ્રમસ્યાવિદૂરે ચ ત્વામિયં શરણં ગતા ।। ૭.૪૯.
અમને તો લાગતું નથી કે એ માનવી છે; તેનો યોગ્ય સન્માન થવો જોઈએ. એ અહીંથી થોડું દૂર આપના આશ્રમ પાસે આશ્રય લેવા આવી છે.
ત્રાતારમિચ્છતે સાધ્વી ભગવંસ્ત્રાતુમર્હસિ । તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા બુદ્ધ્યા નિશ્ચિત્ય ધર્મવિત્ । તપસા લબ્ધચક્ષુષ્માન્ પ્રાદ્રવદ્યત્ર મૈથિલી ।। ૭.૪૯.
હે ભગવંત, એ સતી સ્ત્રી રક્ષણ માંગે છે, આપ તેનો રક્ષક થવો જોઈએ. તેમના વચન સાંભળી, અને મનથી વિચાર કરીને, ધર્મને જાણનારા અને તપથી દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરેલા ઋષિ, જ્યાં વૈદેહી હતી ત્યાં ઝડપથી ગયા.
તં પ્રયાન્તમભિપ્રેત્ય શિષ્યા હ્યેનં મહામતિમ્ । તં તુ દેશમભિ પ્રેત્ય કિઞ્ચિત્પદ્ભ્યાં મહામતિઃ ।। ૭.૪૯.
મુનિ જતા હતા ત્યારે તેમના શિષ્યો એ વાત સમજીને, એ મહાન બુદ્ધિવાનને અનુસરે છે; અને એ મહામતિ ઋષિ, એ સ્થળે પહોંચી, થોડું આગળ પગપાળા ગયા.
અર્ઘ્યમાદાય રુચિરં જાહ્નવીતીરમાગમત્ । દદર્શ રાઘવસ્યેષ્ટાં સીતાં પત્નીમનાથવત્ ।। ૭.૪૯.
પવિત્ર જળ લઈને, તેઓ જાહ્નવીના કિનારે ગયા અને રાઘવના પ્રિય પત્ની, અનાથ જેવી લાગતી સીતાને જોયા.
તાં સીતાં શોકભારાર્તાં વાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવઃ । ઉવાચ મધુરાં વાણીં હ્લાદયન્નિવ તેજસા ।। ૭.૪૯.
મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકીએ, દુઃખથી દબાઈ ગયેલી સીતાને જોઈ, મીઠા અને શાંતવના શબ્દોમાં વાત કરી, જાણે પોતાના તેજથી તેને આનંદ આપ્યો હોય.
સ્નુષા દશરથસ્ય ત્વં રામસ્ય મહિષી પ્રિયા । જનકસ્ય સુતા રાજ્ઞઃ સ્વાગતં તે પતિવ્રતે ।। ૭.૪૯.
તુ દશરથની વહુ, રામની પ્રિય રાણી અને રાજા જનકની દીકરી છે; પતિવ્રતા, તારો આવકાર છે.
આયાન્તી ચાસિ વિજ્ઞાતા મયા ધર્મસમાધિના । કારણં ચૈવ સર્વં મે હૃદયેનોપલક્ષિતમ્ ।। ૭.૪૯.
તુ આવી રહી હતી ત્યારે, હું ધર્મમાં સ્થિર રહીને તને ઓળખી લીધી; અને તું શા માટે આવી છે એ બધું મારા હૃદયે જાણી લીધું છે.
તવ ચૈવ મહાભાગે વિદિતં મમ તત્ત્વતઃ । સર્વં ચ વિદિતં મહ્યં ત્રૈલોક્યે યદ્ધિ વર્તતે ।। ૭.૪૯.
હે મહાભાગ્યવતી, તારી વાત મને સાચી રીતે ખબર છે; અને ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ થાય છે એ બધું મને જાણીતું છે.
અપાપાં વેદ્મિ સીતે ત્વાં તપોલબ્ધેન ચક્ષુષા । વિસ્રબ્ધા ભવ વૈદેહિ સામ્પ્રતં મયિ વર્તસે ।। ૭.૪૯.
હે સીતે, તું નિર્દોષ છે એ હું તપથી પ્રાપ્ત દ્રષ્ટિથી જાણું છું; હે વૈદેહી, હવે તું નિડર અને નિશ્ચિંત થઈ જા, કેમ કે હવે તું મારી પાસે છે.
આશ્રમસ્યાવિદૂરે મે તાપસ્યસ્તપસિ સ્થિતાઃ । તાસ્ત્વાં વત્સે યથા વત્સં પાલયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ ।। ૭.૪૯.
મારા આશ્રમ પાસે તપમાં સ્થિર એવી તપસ્વિ સ્ત્રીઓ રહે છે; એ તને હંમેશા ગાય બચ્ચાંને જેમ સાચવે તેમ સાચવશે, વત્સે.
ઇદમર્ધ્યં પ્રતીચ્છ ત્વં વિસ્રબ્ધા વિગતજ્વરા । યથા સ્વગૃહમભ્યેત્ય વિષાદં ચૈવ મા કૃથાઃ ।। ૭.૪૯.
આ આદરપૂર્વકનું જળ સ્વીકાર, નિડર અને નિરાશા વિના; અને જ્યારે તું તારા ઘરે પાછી જશ, ત્યારે મનમાં કોઈ દુઃખ રાખીશ નહીં.
શ્રુત્વા તુ ભાષિતં સીતા મુનેઃ પરમમદ્ભુતમ્ । શિરસા ઽ ઽવન્દ્ય ચરણૌ તથેત્યાહ કૃતાઞ્જલિઃ ।। ૭.૪૯.
મુનિના અદ્ભુત વચનો સાંભળી, સીતાએ માથું ઝુકાવી તેમના પગે વંદન કર્યા અને હાથ જોડીને કહ્યું: 'જેમ કહ્યું તેમ જ થશે.'
તં પ્રયાન્તં મુનિં સીતા પ્રાઞ્જલિઃ પૃષ્ઠતો ઽન્વગાત્ ।। ૭.૪૯.
મુનિ જતા હતા ત્યારે, સીતાએ હાથ જોડીને તેમના પાછળથી અનુસરણ કર્યું.
તં દૃષ્ટ્વા મુનિમાયાન્તં વૈદેહ્યા મુનિપત્નયઃ । ઉપાજગ્મુર્મુદા યુક્તા વચનં ચેદમબ્રુવન્ ।। ૭.૪૯.
મુનિને વૈદેહી સાથે આવતાં જોઈ, તપસ્વિ સ્ત્રીઓ આનંદથી આગળ આવી અને એમણે આ રીતે વાત કરી.
સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ ચિરસ્યાગમનં ચ તે । અભિવાદયામસ્ત્વાં સર્વા ઉચ્યતાં કિ ચ કુર્મહે ।। ૭.૪૯.
મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારું અહીં આવવું ઘણાં સમય પછી થયું છે. અમે બધા આપનું હાર્દિક સ્વાગત કરીએ છીએ. કૃપા કરીને કહો, અમે તમારા માટે શું કરી શકીએ?