તત્રૈનાં વિજને દેશે વિસૃજ્ય રઘુનન્દન । શીઘ્રમાગચ્છ ભદ્રં તે કુરુષ્વ વચનં મમ ।। ૭.૪૫.
હે રઘુનંદન, ત્યાં એ એકાંત જગ્યાએ સીતાને છોડી, તું તરત પાછો આવી જા—મારો આદેશ પાળ અને તારો કલ્યાણ થાઓ.
ન ચાસ્મિન્ પ્રતિવક્તવ્યઃ સીતાં પ્રતિ કથઞ્ચન । તસ્માત્ત્વં ગચ્છ સૌમિત્રે નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૭.૪૫.
આ વિષયમાં, તું સીતા સાથે કંઈ પણ વાત ન કરવી. તેથી, હે સૌમિત્ર, તું જા, અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
અપ્રીતિર્હિ પરા મહ્યં ત્વયેતત્પ્રતિવારિતે । શાપિતા હિ મયા યૂયં ભુજાભ્યાં જીવિતેન ચ ।। ૭.૪૫.
જો તું આમાં વિરોધ કરશે તો મને બહુ દુઃખ થશે; કારણ કે મેં તને મારા હાથ અને પ્રાણની શપથ આપી છે.
યે માં વાક્યાન્તરે બ્રૂયુરનુનેતું કથઞ્ચન । અહિતા નામ તે નિત્યં મદભીષ્ટવિઘાતનાત્ ।। ૭.૪૫.
જે લોકો મને મનાવવાનો પ્રયત્ન કરીને બીજા શબ્દોમાં વાત કરશે, તેઓ હંમેશા મારા ઇચ્છા માટે અડચણરૂપ ગણાય છે.
માનયન્તુ ભવન્તો માં યદિ મચ્છાસને સ્થિતાઃ । ઇતો ઽદ્ય નીયતાં સીતા કુરુષ્વ વચનં મમ ।। ૭.૪૫.
જો તમે મારા આદેશ હેઠળ છો તો મને માન આપો; આજે સીતા અહીંથી લઈ જાવ—મારો આદેશ પાળો.
પૂર્વમુક્તો ઽહમનયા ગઙ્ગાતીરે ઽહમાશ્રમાન્ । પશ્યેયમિતિ તસ્યાશ્ચ કામઃ સંવર્ત્યતામયમ્ ।। ૭.૪૫.
પહેલાં મેં તેને વચન આપ્યું હતું કે હું તેને ગંગાના કાંઠે આશ્રમો બતાવીશ; હવે તેનો એ ઈચ્છા પૂર્ણ થવી જોઈએ.
એવમુક્ત્વા તુ કાકુત્સ્થો બાષ્પેણ પિહિતાનનઃ । પ્રવિવેશ સ ધર્માત્મા ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતઃ ।। ૭.૪૫.
આ રીતે કહીને, કાકુત્સ્થના ચહેરા પર આંસુઓ છવાઈ ગયા અને તે પોતાના ભાઈઓથી ઘેરાઈને અંદર ગયા.
શોકસંલગ્નહૃદયો નિશશ્વાસ યથા દ્વિપઃ ।। ૭.૪૫.
શોકથી ભરાયેલું હૃદય લઈને, તેણે હાથીની જેમ ઊંડો શ્વાસ લીધો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડના પાંસઠમા સર્ગનો અંત થયો.
તતો રજન્યાં વ્યુષ્ટાયાં લક્ષ્મણો દીનચેતનઃ । સુમન્ત્રમબ્રવીદ્વાક્યં મુખેન પરિશુષ્યતા ।। ૭.૪૬.
પછી, રાત્રિ વીતી ગયા પછી, દુઃખી મનવાળો લક્ષ્મણ સુમંત્રને દુઃખથી સુકાઈ ગયેલા ચહેરે કહ્યું.
સારથે તુરગાઞ્છીઘ્રં યોજયસ્વ રથોત્તમે । સ્વાસ્તીર્ણં રાજભવનાત્સીતાયાશ્ચાસનં કુરુ ।। ૭.૪૬.
હે રથચાલક, તું ઝડપથી ઉત્તમ ઘોડાઓને રથ સાથે જોડી દે અને રાજમહેલમાંથી સીતાજી માટે સુંદર બેઠકો તૈયાર કર.
સીતા હિ રાજવચનાદાશ્રમં પુણ્યકર્મણામ્ । મયા નેયા મહર્ષીણાં શ્રીઘ્રમાનીયતાં રથઃ ।। ૭.૪૬.
રાજાના આદેશથી મને સીતાજીને મહર્ષિઓના આશ્રમમાં લઈ જવું છે; રથ ઝડપથી લાવ.
સુમન્ત્રસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા યુક્તં પરમવાજિભિઃ । રથં સુરુચિરપ્રખ્યં સ્વાસ્તીર્ણં સુખશય્યયા ।। ૭.૪૬.
સુમંત્રએ 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડેલો, સુંદર અને આરામદાયક બેઠકોવાળો રથ તૈયાર કર્યો.
આનીયોવાચ સૌમિત્રિં મિત્રાણાં માનવર્ધનમ્ । રથો ઽયં સમનુપ્રાપ્તો યત્કાર્યં ક્રિયતાં પ્રભો ।। ૭.૪૬.
પછી તેણે મિત્રોને આનંદ આપનાર સૌમિત્રને કહ્યું: 'રથ આવી ગયો છે, જે કરવું હોય તે કરો, પ્રભુ.'
એવમુક્તઃ સુમન્ત્રેણ રાજવેશ્મનિ લક્ષ્મણઃ । પ્રવિશ્ય સીતામાસાદ્ય વ્યાજહાર નરર્ષભઃ ।। ૭.૪૬.
સુમંત્રના આ શબ્દો સાંભળી લક્ષ્મણે રાજમહેલમાં જઈને સીતાજી પાસે પહોંચીને વાત કરી.
ત્વયા કિલૈષ નૃપતિર્વરં વૈ યાચિતઃ પ્રભુઃ । નૃપેણ ચ પ્રતિજ્ઞાતમાજ્ઞપ્તશ્ચાશ્રમં પ્રતિ ।। ૭.૪૬.
કહે છે કે, તું રાજાને એક ઈચ્છા માંગી હતી અને રાજાએ પણ તને આશ્રમ જવાની પ્રતિજ્ઞા આપી છે.
ગઙ્ગીતીરે મયા દેવિ ઋષીણામાશ્રમાઞ્છુભાન્ । શીઘ્રં ગત્વા તુ વૈદેહિ શાસનાત્પાર્થિવસ્ય નઃ । અરણ્યે મુનિભિર્જુષ્ટે અપનેયા ભવિષ્યસિ ।। ૭.૪૬.
હે વૈદેહી, હું તને રાજાના આદેશથી ગંગાના કાંઠે મહર્ષિઓના પવિત્ર આશ્રમોમાં ઝડપથી લઈ જઈશ; તું વનમાં મુનિઓ દ્વારા સન્માન પામીને અલગ રહેશે.
એવમુક્તા તુ વૈદેહી લક્ષ્મણેન મહાત્મના । પ્રહર્ષમતુલં લેભે ગમનં ચાપ્યરોચયત્ ।। ૭.૪૬.
મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણના આ શબ્દો સાંભળી વૈદેહી અત્યંત આનંદિત થઈ અને જવાનું સ્વીકારી લીધું.
વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ । ગૃહીત્વા તાનિ વૈદેહી ગમનાયોપચક્રમે ।। ૭.૪૬.
વૈદેહીએ કિંમતી વસ્ત્રો અને વિવિધ રત્નો લઈ, જવાની તૈયારી શરૂ કરી.
ઇમાનિ મુનિપત્નીનાં દાસ્યામ્યાભરણાન્હમ્ । વસ્ત્રાણિ ચ મહાર્હાણિ ધનાનિ વિવિધાનિ ચ ।। ૭.૪૬.
હું આ ઋષિપત્નીઓ માટે આભૂષણો, સુંદર વસ્ત્રો અને વિવિધ પ્રકારના ધન આપીશ.
સૌમિત્રિસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા રથમારોપ્ય મૈથિલીમ્ । પ્રયયૌ શીઘ્રતુરગૈ રામસ્યાજ્ઞામનુસ્મરન્ ।। ૭.૪૬.
સુમિત્રાનંદન લક્ષ્મણે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહી, મૈથિલીને રથમાં બેસાડી, રામની આજ્ઞા યાદ રાખી, ઝડપથી ઘોડાઓ સાથે રવાના થયો.
અબ્રવીચ્ચ તદા સીતા લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્ । અશુભાનિ બહૂન્યેવ પશ્યામિ રઘુનન્દન ।। ૭.૪૬.
એ સમયે સીતાએ લક્ષ્મિવર્ધક લક્ષ્મણને કહ્યું: 'રઘુવંશી, મને ઘણા અશુભ સંકેતો દેખાય છે.'
નયનં મે સ્ફુરત્યદ્ય ગાત્રોત્કમ્પશ્ચ જાયતે । હૃદયં ચૈવ સૌમિત્રે અસ્વસ્થમિવ લક્ષયે ।। ૭.૪૬.
'આજે મારી આંખ ફફડે છે, શરીરમાં કંપન થાય છે અને, સુમિત્રાનંદન, મને હૃદય પણ અસ્વસ્થ લાગે છે.'
ઔત્સુક્યં પરમં ચાપિ અધૃતિશ્ચ પરા મમ । શૂન્યામેવ ચ પશ્યામિ પૃથિવીં પૃથુલોચન ।। ૭.૪૬.
'મને બહુ બેચેની અને અસ્થિરતા લાગે છે, વિશાળ નેત્રવાળી, અને આખી ધરતી ખાલી જેવી દેખાય છે.'
અપિ સ્વસ્તિ ભવેત્તસ્ય ભ્રાતુસ્તે ભ્રાતૃવત્સલ । શ્વશ્રૂણાં ચૈવ મે વીર સર્વાસામવિશેષતઃ ।। ૭.૪૬.
'તારા ભાઈને, ભાઈપ્રેમી, અને મારા બધા સાસુઓને, વીર, સર્વેને કલ્યાણ થાય એવી પ્રાર્થના છે.'
પુરે જનપદે ચૈવ કુશલં પ્રાણિનામપિ । ઇત્યઞ્જલિકૃતા સીતા દેવતા અભ્યયાચત ।। ૭.૪૬.
'નગર અને ગામમાં, અને બધા જીવમાં સુખ-શાંતિ રહે.' એમ કહી સીતાએ હાથ જોડીને દેવતાઓને પ્રાર્થના કરી.
લક્ષ્મણો ઽર્થં તતઃ શ્રુત્વા શિરસા વન્દ્ય મૈથિલીમ્ । શિવમિત્યબ્રવીદ્ધૃષ્ટો હૃદયેન વિશુષ્યતા ।। ૭.૪૬.
લક્ષ્મણે એના શબ્દો સાંભળી માથું ઝુકાવી માઇથિલીને વંદન કર્યું અને, હૃદય દુઃખી હોવા છતાં, ધીરજથી કહ્યું: 'શુભ થાય.'
તતો વાસમુપાગમ્ય ગોમતીતીર આશ્રમે । પ્રભાતે પુનરુત્થાય સૌમિત્રિઃ સૂતમબ્રવીત્ ।। ૭.૪૬.
પછી ગોમતીના કાંઠે આવેલા આશ્રમમાં પહોંચીને, સવાર થતા સુમિત્રાનંદને ફરી ઉઠી રથચાલકને કહ્યું.
યોજયસ્વ રથં શીઘ્રમદ્ય ભાગીરથીજલમ્ । શિરસા ધારયિષ્યામિ ત્ર્યમ્બકઃ પર્વતે યથા ।। ૭.૪૬.
'રથને જલ્દી તૈયાર કર, આજે હું ભાગીરથીની પવિત્ર નદીનું જળ માથે ધારણ કરીશ, જેમ ત્ર્યંબક પર્વત પર કર્યું હતું.'
સો ઽશ્વાન્ રજ્વાથ ચતુરો રથે યુઙ્ક્ત્વા મનોજવાન્ । આરોહસ્વેતિ વૈદેહીં સૂતઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્ ।। ૭.૪૬.
પછી તેણે ચાર ઝડપી ઘોડાઓને રથ સાથે જોડ્યા અને રથચાલકે હાથ જોડીને વૈદેહીને કહ્યું: 'મહેરબાની કરીને રથમાં બેસો.'