માણિક્યકૃતસોપાનાઃ સ્ફાટિકાન્તરકુટ્ટિમાઃ । ફુલ્લપદ્મોત્પલવનાશ્ચક્રવાકોપશોભિતાઃ ।। ૭.૪૨.
માણિક્યના પગથિયા, સ્ફટિકથી બનેલા ફરસાણ, ફૂલેલા કમળ અને નીલોત્પલના વન તથા ચક્રવાક પક્ષીઓથી આ તળાવો શોભાયમાન હતા.
દાત્યૂહશુકસઙ્ઘુષ્ટા હંસસારસનાદિતાઃ । તરુભિઃ પુષ્પવદ્ભિશ્ચ તીરજૈરુપશોભિતાઃ ।। ૭.૪૨.
દાત્યૂહ અને પોપટના અવાજોથી ગૂંજતી, હંસ અને સારસના રણકારથી ભરપૂર, અને કાંઠે ફૂલોથી લદાયેલા વૃક્ષોથી શોભાયમાન એવી નદીઓ હતી.
પ્રાકારૈર્વિવિધાકારૈઃ શોભિતાશ્ચ શિલાતલૈઃ । તત્રૈવ ચ વનોદ્દેશે વૈડૂર્યમણિસન્નિભૈઃ ।। ૭.૪૨.
વિવિધ આકારના કોટ અને પથ્થરના ચબુતરાઓથી શોભાયમાન, અને એ જ વનપ્રદેશમાં વૈડૂર્યમણિ જેવી ઝળહળતી પથ્થરપટ્ટીઓથી સજ્જ હતી.
શાદ્વલૈઃ પરમોપેતાં પુષ્પિતદ્રુમકાનનામ્ । તત્ર સઙ્ઘર્ષજાતાનાં વૃક્ષાણાં પુષ્પશાલિનામ્ ।। ૭.૪૨.
અતિ સુંદર લીલાછમ ઘાસ અને ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષોના વનથી ભરપૂર, જ્યાં વૃક્ષો પરથી પડેલા ફૂલો જમીનને ઢાંકી લેતા હતા.
પ્રસ્તરાઃ પુષ્પશબલા નભસ્તારાગણૈરિવ । નન્દનં હિ યથેન્દ્રસ્ય બ્રાહ્મં ચૈત્રરથં યથા । તથાભૂતં હિ રામસ્ય કાનનં સન્નિવેશનમ્ ।। ૭.૪૨.
પથ્થરના ચબુતરાઓ ફૂલોની છાંટથી એવા દેખાતા કે જાણે આકાશમાં તારાઓની ટોળકી હોય; એ રામનું વન નિવાસ તો ઈન્દ્રના નંદનવન કે બ્રહ્માના ચૈત્રરથ જેવું જ મનોહર હતું.
બહ્વાસનગૃહોપેતાં લતાગૃહસમાવૃતામ્ । અશોકવનિકાં સ્ફીતાં પ્રવિશ્ય રઘુનન્દનઃ ।। ૭.૪૨.
ઘણા બેઠકા અને લતાવાળી કુંજોથી ઘેરાયેલી, સમૃદ્ધ અશોકવટિકામાં રઘુકુલના આનંદ રૂપ રામ પ્રવેશ્યા.
આસને ચ શુભાકારે પુષ્પપ્રકરભૂષિતે । કુશાસ્તરણસંસ્તીર્ણે રામઃ સન્નિષસાદ હ ।। ૭.૪૨.
ફૂલોની ઢગલીઓથી શોભાયમાન અને કુશ ઘાસથી વિછાયેલું સુંદર આસન જોઈ રામ ત્યાં બેસી ગયા.
સીતામાદાયં હસ્તેન મધુમૈરેયકં શુચિ । પાયયામાસ કાકુત્સ્થઃ શચીમિવ પુરન્દરઃ ।। ૭.૪૨.
રામે સીતાનો હાથ પકડી, શુદ્ધ મધમિશ્રિત મદ પીવડાવ્યું, જેમ ઈન્દ્રે શચીને પીવડાવતું હોય એમ.
માંસાનિ ચ સમૃષ્ટાનિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ । રામસ્યાભ્યવહારાર્થં કિઙ્કરાસ્તૂર્ણમાહરન્ ।। ૭.૪૨.
રામના ભોજન માટે સેવકો ઝડપથી સારી રીતે શેકેલું માંસ અને વિવિધ ફળો લઈ આવ્યા.
ઉપાનૃત્યંશ્ચ રાજાનં નૃત્યગીતવિશારદાઃ । બાલાશ્ચ રૂપવત્યશ્ચ સ્ત્રિયઃ પાનવશાનુગાઃ ।। ૭.૪૨.
નૃત્ય અને ગીતમાં નિપુણ, સુંદર યુવાન સ્ત્રીઓ, પાનના આનંદમાં મગ્ન, રાજા સામે નૃત્ય કરવા લાગી.
મનોભિરામા રામાસ્તા રામો રમયતાં વરઃ । રમયામાસ ધર્માત્મા નિત્યં પરમભૂષિતઃ ।। ૭.૪૨.
મનને આનંદ આપતી એવી સ્ત્રીઓ હંમેશા શોભાયમાન રહેતી અને ધર્મનિષ્ઠ, આનંદ આપનારા રામે તેમને આનંદિત કર્યા.
સ તયા સીતયા સાર્ધમાસીનો વિરરાજ હ । અરુન્ધત્યા સહાસીનો વસિષ્ઠ ઇવ તેજસા ।। ૭.૪૨.
સીતાજી સાથે બેસેલા રામ તેજમાં એવા ઝગમગ્યા, જેમ અરુંધતી સાથે બેઠેલા વસિષ્ઠ ઝગમગતા હોય.
એવં રામો મુદા યુક્તઃ સીતાં સુરસુતોપમામ્ । રમયામાસ વૈદેહીમહન્યહનિ દેવવત્ ।। ૭.૪૨.
આ રીતે આનંદથી ભરાયેલા રામે, દેવકન્યાને સમાન સીતાને, રોજે રોજ દેવ જેવો આનંદ આપ્યો.
તથા તયોર્વિહરતોઃ સીતારાઘવયોશ્ચિરમ્ । અત્યક્રામચ્છુભઃ કાલઃ શૈશિરો ભોગદઃ સદા ।। ૭.૪૨.
આ રીતે સીતા અને રાઘવ ઘણા સમય સુધી સાથે વિહાર કરતા રહ્યા અને સુખદાયક, શુભ શિયાળો પસાર થયો.
દશવર્ષસહસ્રાણિ ગતાનિ સુમહાત્મનોઃ । પ્રાપ્તયોર્વિવિધાન્ભોગાનતીતઃ શિશિરાગમઃ ।। ૭.૪૨.
એ બંને મહાત્માઓ માટે દસ હજાર વર્ષ વીતી ગયા, અનેક પ્રકારના આનંદ માણતા અને શિયાળુ ઋતુ પૂર્ણ થઈ.
પૂર્વાહ્ણે ધર્મકાર્યાણિ કૃત્વા ધર્મેણ ધર્મવિત્ । શેષં દિવસભાગાર્ધમન્તઃપુરગતો ઽભવત્ ।। ૭.૪૨.
પ્રભાતે ધર્મના કાર્યો પૂર્ણ કરીને, ધર્મને જાણનારા રામ, બાકીનો અર્ધો દિવસ અંતઃપુરમાં વિતાવતા.
સીતાપિ દેવકાર્યાણિ કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકાનિ વૈ । શ્વશ્રૂણામકરોત્પૂજાં સર્વાસામવિશેષતઃ ।। ૭.૪૨.
સીતા પણ સવારે દેવતાઓની સેવા કરીને, પોતાના બધાં સાસુઓની વિશેષતા વિના પૂજા કરતી.
અભ્યગચ્છત્તતો રામં વિચિત્રાભરણામ્બરા । ત્રિવિષ્ટપે સહસ્રાક્ષમુપવિષ્ટં યથા શચી ।। ૭.૪૨.
પછી, વિભિન્ન આભૂષણો અને સુંદર વસ્ત્રોથી સજ્જ, સીતાજી રામ પાસે આવતી, જેમ શચી સ્વર્ગમાં સહસ્રનેત્ર ઈન્દ્ર પાસે જાય.
દૃષ્ટ્વા તુ રાઘવઃ પત્નીં કલ્યાણેન સમન્વિતામ્ । પ્રહર્ષમતુલં લેભે સાધુ સાધ્વિતિ ચાબ્રવીત્ ।। ૭.૪૨.
પત્નીનું સૌભાગ્યથી ભરપૂર રૂપ જોઈને રાઘવને અતુલ્ય આનંદ થયો અને તેમણે કહ્યું, 'શાબાશ, શાબાશ!'.
અબ્રવીચ્ચ વરારોહાં સીતાં સુરસુતોપમામ્ । અપત્યલાભો વૈદેહિ ત્વયિ મે સમુપસ્થિતઃ ।। ૭.૪૨.
ત્યારે રામે સુંદર સીતાજીને, જે દેવકન્યાને સમાન હતી, કહ્યું: 'હે વૈદેહી, હવે આપણા સંતાન પ્રાપ્ત કરવાનો સમય આવ્યો છે.'
કિમિચ્છસિ વરારોહે કામઃ કિં ક્રિયતાં તવ ।। ૭.૪૨.
'હે રૂપવતી, તને શું ઈચ્છા છે? તારી કઈ ઈચ્છા પૂરી કરું?'
સ્મિતં કૃત્વા તુ વૈદેહી રામં વાક્યમથાબ્રવીત્ । તપોવનાનિ પુણ્યાનિ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ રાઘવ ।। ૭.૪૨.
વૈદેહીએ હળવા સ્મિત સાથે રામને કહ્યું: 'હે રાઘવ, મને પવિત્ર તપોવનો જોવા જવું છે.'
ગઙ્ગાતીરોપવિષ્ટાનામૃષીણામુગ્રતેજસામ્ । ફલમૂલાશિનાં દેવ પાદમૂલેષુ વર્તિતુમ્ ।। ૭.૪૨.
'હે પ્રભુ, ગંગાના કાંઠે રહેતા, કઠોર તપસ્યા કરતા, ફળ-મૂળ ખાતા ઋષિઓના ચરણોમાં થોડો સમય વિતાવાની મારી ઈચ્છા છે.'
એષ મે પરમઃ કામો યન્મૂલફલભોજિનામ્ । અપ્યેકરાત્રં કાકુત્સ્થ નિવસેયં તપોવને ।। ૭.૪૨.
'હે કકુત્સ્થ, મારી સૌથી મોટી ઈચ્છા તો એ છે કે હું એ તપોવનમાં, ફળ-મૂળ ખાતા તપસ્વીઓ સાથે—even એક રાત માટે—રહી શકું.'
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાતં રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા । વિસ્રબ્ધા ભવ વૈદેહિ શ્વો ગમિષ્યસ્યસંશયમ્ ।। ૭.૪૨.
રામે સહજતાથી વચન આપ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ જ થશે.' અને કહ્યું: 'હે વૈદેહી, નિર્ભય રહે, આવતીકાલે તું ચોક્કસ જશ.'
એવમુક્ત્વા તુ કાકુત્સ્થો મૈથિલીં જનકાત્મજામ્ । મધ્યકક્ષાન્તરં રામો નિર્જગામ સુહૃદ્વૃતઃ ।। ૭.૪૨.
આ રીતે મૈથિલી, જનકનંદિનીને કહીને, કકુત્સ્થ રામ પોતાના મિત્રોની વચ્ચે મધ્યકક્ષામાં ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે ઋષિ વાલ્મીકી રચિત મહાન અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તર્કાંડનો બેચાલીસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
તત્રોપવિષ્ટં રાજાનમુપાસન્તે વિચક્ષણાઃ । કથાનાં બહુરૂપાણાં હાસ્યકારાઃ સમન્તતઃ ।। ૭.૪૩.
ત્યાં રાજા બેઠા હતા અને બુદ્ધિશાળી લોકો તેમની સેવા કરતા હતા. ચારે બાજુ અનેક પ્રકારની વાતો કરનારા અને હાસ્ય કરાવનારા વિદૂષકો હાજર હતા.
વિજયો મધુમત્તશ્ચ કાશ્યપો મઙ્ગલઃ કુટઃ । સુરાજઃ કાલિયો ભદ્રો દન્તવક્રઃ સુમાગધઃ ।। ૭.૪૩.
વિજય, મધુમત્ત, કાશ્યપ, મંગળ, કુટ, સુરાજ, કાળિય, ભદ્ર, દંતવક્ર અને સુમાગધ—
એતે કથા બહુવિધાઃ પરિહાસસમન્વિતાઃ । કથયન્તિ સ્મ સંહૃષ્ટા રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૪૩.
આ બધા આનંદપૂર્વક અનેક પ્રકારની રમૂજી વાતો મહાન આત્મા રાઘવને સંભળાવતા.