સુષેણં શ્વશુરં વીરં તારં ચ બલિનાં વરમ્ । કુમુદં ચૈવ દુર્ધર્ષં નીલં ચૈવ મહાબલમ્ ।। ૭.૪૦.
તારો વીર શ્વશુર સુષેણ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ તાર, દુર્જય કુમુદ અને મહાબલી નીલ—આ બધાની પણ તું કાળજી લે.
વીરં શતવલિં ચૈવ મૈન્દં દ્વિવિદમેવ ચ । ગજં ગવાક્ષં ગવયં શરભં ચ મહાબલમ્ । પશ્ય પ્રીતિસમાયુક્તો ગન્ધમાદનમેવ ચ ।। ૭.૪૦.
વીર શતવલિ, માઇંદ અને દ્વિવિદ, ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, મહાબલી શરભ અને આનંદથી ભરપૂર ગંધમાદન—આ બધાને પણ તું પ્રેમથી જો.
ઋષભં ચ સુવિક્રાન્તં જામ્બવન્તં મહાબલમ્ । યે ચેમે સુમહાત્માનો મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ ।। ૭.૪૦.
સુવિક્રમી ઋષભ, મહાબલી જાંબવંત અને જે બધા મહાન આત્માઓએ મારા માટે પોતાનું જીવન પણ ત્યાગ્યું છે, તેમની પણ તું કાળજી રાખ.
પશ્ય ત્વં પ્રીતિસંયુક્તો મા ચૈષાં વિપ્રિયં કૃથાઃ ।। ૭.૪૦.
તુ એમને પ્રેમથી જો અને કદી પણ એમના મનને દુ:ખ પહોંચે એવી કોઈ વાત ન કર.
એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવમાશ્લિષ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । વિભીષણમુવાચાથ રામો મધુરયા ગિરા ।। ૭.૪૦.
આવી રીતે સુગ્રીવને વારંવાર ભેટી પડ્યા પછી, રામે મધુર વાણીથી વિભીષણને પણ સંબોધ્યા.
લઙ્કાં પ્રશાધિ ધર્મેણ ધર્મજ્ઞસ્ત્વં મતો મમ । પુરસ્ય રાક્ષસાનાં ચ સ્વભ્રાતુસ્સમ્મતો હ્યસિ ।। ૭.૪૦.
તુ ધર્મથી લંકાનું શાસન કર, કેમ કે હું તને ધર્મજ્ઞ માનું છું. તું શહેરના રાક્ષસો અને તારા ભાઈ બંનેને પ્રિય છે.
મા ચ બુદ્ધિમધર્મે ત્વં કુર્યા રાજન્કથઞ્ચન । બુદ્ધિમન્તો હિ રાજાનો ધ્રુવમશ્નન્તિ મેદિનીમ્ ।। ૭.૪૦.
રાજા, ક્યારેય પણ તારો મન અધર્મ તરફ ન વળે. કારણ કે, જેઓ રાજાઓ બુદ્ધિશાળી હોય છે, તેઓ જ સાચે પૃથ્વી પર રાજ ભોગવે છે.
અહં ચ નિત્યશો રાજન્સુગ્રીવસહિતસ્ત્વયા । સ્મર્તવ્યઃ પરયા પ્રીત્યા ગચ્છ ત્વં વિગતજ્વરઃ ।। ૭.૪૦.
હે રાજા, તું સુગ્રીવ સાથે મને હંમેશાં ખૂબ પ્રેમથી યાદ કરજે. હવે નિર્ભય થઈને જા.
રામસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા ઋક્ષવાનરરાક્ષસાઃ । સાધુસાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં પ્રશશંસુઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૭.૪૦.
રામના વચન સાંભળી, રીચ્છ, વાનર અને રાક્ષસોએ કકુત્સ્થની વારંવાર પ્રશંસા કરી, 'શાબાશ! શાબાશ!' કહીને.
તવ બુદ્ધિર્મહાબાહો વીર્યમદ્ભુતમેવ ચ । માધુર્યં પરમં રામ સ્વયમ્ભોરિવ નિત્યદા ।। ૭.૪૦.
હે મહાબાહુ રામ, તારી બુદ્ધિ, અદ્ભુત પરાક્રમ અને સર્વોચ્ચ મીઠાશ હંમેશાં સ્વયંભૂ ભગવાન જેવી જ છે.
તેષામેવં બ્રુવાણાનાં વાનરાણાં ચ રાક્ષસામ્ । હનૂમાન્પ્રવણઃ ભૂત્વા રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૭.૪૦.
જ્યારે વાનરો અને રાક્ષસો આમ બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે હનુમાન નમ્ર થઈને રાઘવને કહ્યું:
સ્નેહો મે પરમો રાજંસ્ત્વયિ તિષ્ઠતુ નિત્યદા । ભક્તિશ્ચ નિયતા વીર ભાવો નાન્યત્ર ગચ્છતુ ।। ૭.૪૦.
હે રાજા, મારું તારા પરનું શ્રેષ્ઠ પ્રેમ હંમેશાં રહે. હે વીર, મારી અડગ ભક્તિ અને લાગણી ક્યારેય બીજે ન જાય.
વાયદ્રામકથા વીર ચરિષ્યતિ મહીતલે । તાવચ્છરીરે વત્સ્યન્તિ પ્રાણા મમ ન સંશયઃ ।। ૭.૪૦.
હે વીર, જયાં સુધી પૃથ્વી પર રામકથાઓ ફેલાય છે, ત્યાં સુધી મારા પ્રાણ શરીરમાં રહેશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યચ્ચૈતચ્ચરિતં દિવ્યં કથા તે રઘુનન્દન । તન્મયાપ્સરસો નામ શ્રાવયેયુર્નરર્ષભ ।। ૭.૪૦.
હે રઘુનંદન, તારા આ દિવ્ય ચરિત્રની કથા અપ્સરાઓ લોકોમાં સંભળાવે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.
તચ્છ્રુત્વાહં તતો વીર તવ ચર્યામૃતં પ્રભો । ઉત્કણ્ઠાં તાં હરિષ્યામિ મેઘલેખામિવાનિલઃ ।। ૭.૪૦.
હે પ્રભુ, પછી હું તારા ચરિત્રરૂપ અમૃત સાંભળી, એ ઉલ્લાસને પવન જેવું વાદળ હાંકી દે તેવી રીતે દૂર કરી દઈશ.
એવં બ્રુવાણં રામસ્તુ હનૂમન્તં વરાસનાત્ । ઉત્થાય સસ્વજે સ્નેહાદ્વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૪૦.
હનુમાન આમ બોલતો હતો ત્યારે રામ ઉત્તમ આસન પરથી ઊભા રહ્યા, પ્રેમથી તેને વળગી પડ્યા અને આ શબ્દો કહ્યા:
એવમેતત્કપિશ્રેષ્ઠ ભવિતા નાત્ર સંશયઃ । ચરિષ્યતિ કથા યાવદેષા લોકે ચ મામિકા । તાવત્તે ભવિતા કીર્તિઃ શરીરે ઽપ્યસવસ્તથા ।। ૭.૪૦.
હા, વાનરશ્રેષ્ઠ, એમ જ થશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. જયાં સુધી જગતમાં મારી કથા ચાલશે, ત્યાં સુધી તારી કીર્તિ અને તારો જીવન પણ રહેશે.
લોકા હિ યાવત્સ્થાસ્યન્તિ તાવત્સ્થાસ્યતિ મે કથા ।। ૭.૪૦.
જગત જેટલું સમય ટકશે, એટલું સમય મારી કથા પણ ટકશે.
લોકે ચ મામિકા । એકૈકસ્યોપકારસ્ય પ્રાણાન્દાસ્યામિ તે કપે । નરઃ પ્રત્યુપકારાણામાપસ્ત્વાયાતિ પાત્રતામ્ ।। ૭.૪૦.
અને, હે વાનર, જગતમાં દરેક ઉપકાર માટે હું તને મારા પ્રાણ આપીશ; જે મનુષ્ય ઉપકારનું પ્રતિફળ આપે છે, તે જ તેને પામવાનો અધિકારી બને છે.
તતો ઽસ્ય હારં ચન્દ્રાભં મુચ્ય કણ્ઠાત્સ રાઘવઃ । વૈડૂર્યતરલં કણ્ઠે બબન્ધ ચ હનૂમતઃ ।। ૭.૪૦.
પછી રાઘવે પોતાના ગળામાંથી ચાંદની જેવો હાર કાઢી, વૈડૂર્યમણિથી શોભતો હાર હનુમાનના ગળામાં પહેરાવ્યો.
તેનોરસિ નિબદ્ધેન હારેણ મહતા કપિઃ । રરાજ હેમશૈલેન્દ્રશ્ચન્દ્રેણાક્રાન્તમસ્તકઃ ।। ૭.૪૦.
એ મહાન હાર છાતી પર ધારણ કરીને વાનર એવા દેખાતા હતા જેમ સોનાના પર્વત પર ચાંદ્રમા પ્રકાશે છે.
શ્રુત્વા તુ રાઘવસ્યૈતદુત્થાયોત્થાય વાનરાઃ । પ્રણમ્ય શિરસા પાદૌ નિર્જગ્મુસ્તે મહાબલાઃ ।। ૭.૪૦.
રાઘવના આ વચન સાંભળી, મહાબલવાન વાનરો ઊભા થયા, માથું ઝુકાવી પગે વંદન કર્યું અને ત્યાંથી નીકળી ગયા.
સુગ્રીવઃ સ ચ રામેણ નિરન્તરમુરોગતઃ । વિભીષણશ્ચ ધર્માત્મા સર્વે તે બાષ્પવિક્લવાઃ ।। ૭.૪૦.
સુગ્રીવ, જે રામ સાથે હંમેશાં જોડાયેલો હતો, અને ધર્મનિષ્ઠ વિભીષણ—બધા જ ભાવુક થઈને રડવા લાગ્યા.
સર્વે ચ તે બાષ્પકલાઃ સાશ્રુનેત્રા વિચેતસઃ । સમ્મૂઢા ઇવ દુઃખેન ત્યજન્તો રાઘવં તદા ।। ૭.૪૦.
બધાના નેત્રોમાં આંસુ હતા, મન દુઃખથી ભમાયું હતું, અને તેઓ રાઘવને વિદાય લેતા ખોવાઈ ગયા હતા.
કૃતપ્રસાદાસ્તેનૈવં રાઘવેણ મહાત્મના । જગ્મુઃ સ્વં સ્વં ગૃહં સર્વે દેહી દેહમિવ ત્યજન્ ।। ૭.૪૦.
મહાન આત્માવાળા રાઘવ પાસેથી કૃપા પામી, બધા પોતાના ઘરે ગયા, જાણે શરીર છોડતી આત્માઓ જાય છે એમ.
તતસ્તુ તે રાક્ષસઋક્ષવાનરાઃ પ્રણમ્ય રામં રઘુવંશવર્ધનમ્ । વિયોગજાશ્રુપ્રતિપૂર્ણલોચનાઃ પ્રતિપ્રયાતાસ્તુ યથા નિવાસિનઃ ।। ૭.૪૦.
પછી રાક્ષસો, રીંછો અને વાનરો સૌએ રઘુવંશને મહાન બનાવનાર શ્રીરામને વંદન કર્યું અને વિયોગના આંસુઓથી આંખો ભરીને, પોતપોતાના નિવાસસ્થાને પાછા ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના ઉત્તરકાંડના ચાળીસમા સર્ગનો અંત આવે છે.
વિસૃજ્ય ચ મહાબાહુર્ઋક્ષવાનરરાક્ષસાન્ । ભ્રાતૃભિઃ સહિતો રામઃ પ્રમુમોદ સુખં સુખી ।। ૭.૪૧.
પછી શ્રીરામે રીંછો, વાનરો અને રાક્ષસોને વિદાય આપી, પોતાના ભાઈઓ સાથે આનંદપૂર્વક સુખ માણ્યું.
અથાપરાહ્ણસમયે ભ્રાતૃભિઃ સહ રાઘવઃ । શુશ્રાવ મધુરાં વાણીમન્તરિક્ષાત્ પ્રભાષિતામ્ ।। ૭.૪૧.
પછી બપોર પછી, રાઘવ પોતાના ભાઈઓ સાથે બેઠા હતા ત્યારે, તેમને આકાશમાંથી મધુર વાણી સંભળાઈ.
સૌમ્ય રામ નિરીક્ષસ્વ સૌમ્યેન વદનેન મામ્ । કુબેરભવનાત્પ્રાપ્તં વિદ્ધિ માં પુષ્પકં પ્રભો ।। ૭.૪૧.
હે સૌમ્ય રામ, કૃપા કરીને તમારું પ્રસન્ન ચહેરું મારી તરફ ફેરવો; હું પુષ્પક છું, કુબેરના મહેલમાંથી આવ્યો છું, એ જાણો.