રામસ્ય બાહુવીર્યેણ રક્ષિતા લક્ષ્મણસ્ય ચ । સુખં પારેસમુદ્રસ્ય યુધ્યેમ વિગતજ્વરાઃ ।। ૭.૩૯.
'રામ અને લક્ષ્મણની બાહુબળથી સુરક્ષિત રહીને, અમે સમુદ્ર પાર પણ નિર્ભયતાથી યુદ્ધ કરી શકીએ.'
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ રાજાનઃ કથાસ્તત્ર સહસ્રશઃ । કથયન્તઃ સ્વરાજ્યાનિ જગ્મુર્હર્ષસમન્વિતાઃ ।। ૭.૩૯.
એ રાજાઓ અને બીજા અનેક રાજાઓ ત્યાં હજારો વાર્તાઓ કહેતા ખુશીથી પોતાના રાજ્યમાં પાછા ગયા.
સ્વાનિ રાજ્યાનિ મુખ્યાનિ ઋદ્ધાનિ મુદિતાનિ ચ । સમૃદ્ધધનધાન્યાનિ પૂર્ણાનિ વસુમન્તિ ચ ।। ૭.૩૯.
તેમના મુખ્ય રાજ્ય સમૃદ્ધ, આનંદિત, ધન અને અનાજથી ભરપૂર અને ખજાનાથી ભરેલા હતા.
યથાપુરાણિ તે ગત્વા રત્નાનિ વિવિધાન્યથ । રામસ્ય પ્રિયકામાર્થમુપહારાન્ નૃપા દદુઃ ।। ૭.૩૯.
પાછા પોતાના જૂના રાજ્યમાં જઈને રાજાઓએ રામને પ્રસન્ન કરવા માટે વિવિધ રત્નો ભેટમાં આપ્યા.
અશ્વાન્યાનાનિ રત્નાનિ હસ્તિનશ્ચ મદોત્કટાન્ । ચન્દનાનિ ચ મુખ્યાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ ।। ૭.૩૯.
તેમણે ઘોડા, રથ, રત્નો, ઉન્મત્ત હાથીઓ, ઉત્તમ ચંદન અને દિવ્ય આભૂષણો આપ્યા.
મણિમુક્તાપ્રવાલાંસ્તુ દાસ્યો રૂપસમન્વિતાઃ । અજાવિકાંશ્ચ વિવિધાન્ રથાંસ્તુ વિવિધાન્દદુઃ ।। ૭.૩૯.
તેમણે મણિ, મુક્તા, મોતી, સુંદર દાસીઓ, વિવિધ પશુઓ અને અનેક પ્રકારના રથો ભેટમાં આપ્યા.
ભરતો લક્ષ્મણશ્ચૈવ શત્રુઘ્નશ્ચ મહાબલાઃ । આદાય તાનિ રત્નાનિ સ્વાં પુરીં પુનરાગતાઃ ।। ૭.૩૯.
ભરત, લક્ષ્મણ અને શક્તિશાળી શત્રુઘ્ન એ રત્નો લઈને ફરી પોતાના શહેરમાં પાછા આવ્યા.
આગમ્ય ચ પુરીં રમ્યામયોધ્યાં પુરુષર્ષભાઃ । તાનિ રત્નાનિ ચિત્રાણિ રામાય સમુપાહરન્ ।। ૭.૩૯.
આકર્ષક અયોધ્યા નગરમાં આવીને એ શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ તે સુંદર રત્નો રામને અર્પણ કર્યા.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્સર્વં રામઃ પ્રીતિસમન્વિતઃ । સુગ્રીવાય દદૌ રાજ્ઞે મહાત્મા કૃતકર્મણે ।। ૭.૩૯.
રામે આનંદપૂર્વક એ બધું સ્વીકારીને મહાન આત્મા, કાર્યસિદ્ધ સુગ્રીવને આપ્યું.
બિભીષણાય ચ દદૌ તથાન્યેભ્યો ઽપિ રાઘવઃ । રાક્ષસેભ્યઃ કપિભ્યશ્ચ યૈર્વૃતો જયમાપ્તવાન્ ।। ૭.૩૯.
રાઘવે બીભીષણ અને બીજા રાક્ષસો તથા વાનરોને પણ ભેટ આપી, જેમણે તેને વિજય મેળવવામાં મદદ કરી હતી.
તે સર્વે રામદત્તાનિ રત્નાનિ કપિરાક્ષસાઃ । શિરોભિર્ધારયામાસુર્બાહુભિશ્ચ મહાબલાઃ ।। ૭.૩૯.
બધા વાનર અને રાક્ષસો, જેઓ બળવાન હતા, રામ દ્વારા અપાયેલી રત્નો માથા અને હાથ પર ધારણ કરતા હતા.
હનૂમન્તં ચ નૃપતિરિક્ષ્વાકૂણાં મહારથઃ । અઙ્ગદં ચ મહાબાહુમઙ્કમારોપ્ય વીર્યવાન્ ।। ૭.૩૯.
ઇક્ષ્વાકુ વંશના મહાન રથીઓમાં હનુમાન અને મહાબાહુ અંગદને વીર પુરુષે પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યા.
રામઃ કમલપત્રાક્ષઃ સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્ । અઙ્ગદસ્તે સુપુત્રો ઽયં મન્ત્રી ચાપ્યનિલાત્મજઃ ।। ૭.૩૯.
કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનાર રામે સુગ્રીવને કહ્યું: 'અંગદ તારો ઉત્તમ પુત્ર છે અને પવનપુત્ર હનુમાન તારો મંત્રી છે.'
સુગ્રીવમન્ત્રિતે યુક્તૌ મમ ચાપિ હિતે રતૌ । અર્હતો વિવિધાં પૂજાં ત્વત્કૃતે વૈ હરીશ્વર ।। ૭.૩૯.
સુગ્રીવ, જે મંત્રણા આપવામાં કુશળ અને મારા હિતમાં તત્પર છે, તે તારા માટે સર્વ પ્રકારની પૂજાનો હકદાર છે, હે વાનરરાજ.
ઇત્યુક્ત્વા વ્યવમુચ્યાઙ્ગાદ્ભૂષણાનિ મહાયશાઃ । સ બબન્ધ મહાર્હાણિ તદાઙ્ગદહનૂમતોઃ ।। ૭.૩૯.
આ રીતે બોલ્યા પછી, મહાન યશસ્વી રામે પોતાના શરીર પરથી આભૂષણો ઉતારીને અંગદ અને હનુમાનને મૂલ્યવાન રત્નોથી શોભિત કર્યા.
આભાષ્ય ચ મહાવીર્યાન્રાઘવો યૂથપર્ષભાન્ । નીલં નલં કેસરિણં કુમુદં ગન્ધમાદનમ્ ।। ૭.૩૯.
રાઘવે વાનર સેના ના મહાન નાયકો નિલ, નલ, કેસરી, કુમુદ અને ગંધમાદનને સંબોધ્યા.
સુષેણં પનસં વીરં મૈન્દં દ્વિવિદમેવ ચ । જામ્બવન્તં ગવાક્ષં ચ વિનતં ધૂમ્રમેવ ચ ।। ૭.૩૯.
તેમણે સુષેણ, પરાક્રમી પનસ, મૈંદ અને દ્વિવિદ, જામ્બવાન, ગવાક્ષ, વિનત અને ધૂમ્રને પણ સંબોધ્યા.
વલીમુખં પ્રજઙ્ઘં ચ સન્નાદં ચ મહાબલમ્ । દરીમુખં દધિમુખમિન્દ્રજાનું ચ યૂથપમ્ ।। ૭.૩૯.
તેમણે વલીમુખ, પ્રજંઘ, મહાબળવાન સન્નાદ, દરીમુખ, દધિમુખ અને યુથપતિ ઇન્દ્રજાનુને પણ સંબોધ્યા.
મધુરં શ્લક્ષ્ણયા વાચા નેત્રાભ્યામાપિબન્નિવ । સુહૃદો મે ભવન્તશ્ચ શરીરં ભ્રાતરસ્તથા ।। ૭.૩૯.
મીઠા અને કોમળ શબ્દોમાં, આંખોથી પ્રેમપૂર્વક જોઈને, તેમણે કહ્યું: 'તમે મારા મિત્ર છો અને શરીરે પણ મારા ભાઈઓ છો.'
યુષ્માભિરુદ્ધૃતશ્ચાહં વ્યસનાત્કાનનૌકસઃ । ધન્યો રાજા ચ સુગ્રીવો ભવદ્ભિઃ સુહૃદાં વરૈઃ ।। ૭.૩૯.
હું તો તમારો, જંગલમાં રહેતા મિત્રોનો, ઉપકારથી આ મુશ્કેલીમાંથી બચી ગયો છું. સુગ્રીવ રાજાને પણ બહુ નસીબદાર કહીએ, કેમ કે તેને તમે બધા જેવા સારા મિત્રો મળ્યા છે.
એવમુક્ત્વા દદૌ તેભ્યો ભૂષણાનિ યથાર્હતઃ । વજ્રાણિ ચ મહાર્હાણિ સસ્વજે ચ નરર્ષભઃ ।। ૭.૩૯.
આવી વાત કહીને, તેમણે દરેકને તેમની લાયકાત પ્રમાણે આભૂષણો અને અમૂલ્ય રત્નો આપ્યા અને મનથી તેમને ભેટી પડ્યા.
તે પિબન્તઃ સુગન્ધીનિ મધૂનિ મધુપિઙ્ગલાઃ । માંસાનિ ચ સુમૃષ્ટાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ।। ૭.૩૯.
એ પીળા વાનરો સુગંધિત મધ પીતા, સરસ રીતે તૈયાર કરેલું માંસ, મૂળ અને ફળો આનંદથી ખાતા.
એવં તેષાં નિવસતાં માસઃ સાગ્રો યયૌ તદા । મુહૂર્તમિવ તે સર્વે રામભક્ત્યા ચ મેનિરે ।। ૭.૩૯.
આ રીતે ત્યાં રહેતાં રહેતાં એક મહિનો અને વધુ સમય વીતી ગયો, પણ રામજીની ભક્તિમાં બધાને તો એ સમય એક પળ જેટલો જ લાગ્યો.
રામો ઽપિ રેમે તૈઃ સાર્ધં વાનરૈઃ કામરૂપિભિઃ । રાક્ષસૈશ્ચ મહાવીર્યૈર્ઋક્ષૈશ્ચૈવ મહાબલૈઃ ।। ૭.૩૯.
રામ પણ રૂપ બદલવા સક્ષમ વાનરો, શક્તિશાળી રાક્ષસો અને બળવાન રીછો સાથે આનંદથી સમય વિતાવતો હતો.
એવં તેષાં યયૌ માસો દ્વિતીયઃ શિશિરઃ સુખમ્ । વાનરાણાં પ્રહૃષ્ટાનાં રાક્ષસાનાં ચ સર્વશઃ ।। ૭.૩૯.
આ રીતે ખુશખુશાલ વાનરો અને બધા રાક્ષસો માટે બીજો શીતકાળનો સુખદ મહિનો પણ વીતી ગયો.
ઇક્ષ્વાકુનગરે રમ્યે પરાં પ્રીતિમુપાસતામ્ । રામસ્ય પ્રીતિકરણૈઃ કાલસ્તેષાં સુખં યયૌ ।। ૭.૩૯.
ઇક્ષ્વાકુ વંશની સુંદર અયોધ્યામાં, રામજીના પ્રેમભર્યા વ્યવહારથી તેઓ સર્વે ખૂબ આનંદ અનુભવીને સુખથી સમય વિતાવી રહ્યા હતા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ઓગણચાલીસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
તથા સ્મ તેષાં વસતામૃક્ષવાનરરક્ષસામ્ । રાઘવસ્તુ મહાતેજાઃ સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્ ।। ૭.૪૦.
એ રીતે રીછો, વાનરો અને રાક્ષસો ત્યાં રહેતા હતા ત્યારે તેજસ્વી રાઘવએ સુગ્રીવને કહ્યું.
ગમ્યતાં સૌમ્ય કિષ્કિન્ધાં દુરાધર્ષાં સુરાસુરૈઃ । પાલયસ્વ સહામાત્યો રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।। ૭.૪૦.
હવે, પ્રિય સુગ્રીવ, તું દેવો અને અસુરો માટે પણ અપરાજિત એવી કિષ્કિંધા જઈને, મંત્રીઓ સાથે રાજયનું સુખથી પાલન કર, કેમ કે હવે બધાં દુશ્મનોનો અંત આવી ગયો છે.
અઙ્ગદં ચ મહાબાહો પ્રીત્યા પરમયા યુતઃ । પશ્ય ત્વં હનુમન્તં ચ નલં ચ સુમહાબલમ્ ।। ૭.૪૦.
મોટા પ્રેમથી તું બલવાન અંગદ, હનુમાન અને મહાબલી નલની પણ ખાસ કાળજી રાખજે.