યત્ત્વાં વિજયિનં રામ પશ્યામો હતશાત્રવમ્ ।। ૭.૩૮.
'અમે તને વિજયી અને દુશ્મન વિનાશ પામેલો જોઈ શકીએ છીએ, એ જ અમારો આનંદ છે.'
એતત્ત્વય્યુપપન્નં ચ યદસ્માંસ્ત્વં પ્રશંસસે । પ્રશંસાર્હ ન જાનીમઃ પ્રશંસાં વક્તુમીદૃશીમ્ ।। ૭.૩૮.
'તમે અમને જે રીતે વખાણો છો, એ યોગ્ય છે, પણ અમને તો આવું વખાણવું આવડતું નથી, કેમ કે ખરેખર વખાણવા લાયક તો તમે જ છો.'
આપૃચ્છામો ગમિષ્યામો હૃદિસ્થો નઃ સદા ભવાન્ । વર્તામહે મહાબાહો પ્રીત્યાત્ર મહતા વૃતાઃ । ભવેચ્ચ તે મહારાજ પ્રીતિરસ્માસુ નિત્યદા ।। ૭.૩૮.
'હવે અમે વિદાય લઈએ છીએ અને જઈશું; તમે હંમેશા અમારા હૃદયમાં રહેશો. હે મહાબાહુ, અહીં અમે ખૂબ પ્રેમથી વાત કરી છે; મહારાજ, તમારો પણ અમારો પર હંમેશા પ્રેમ રહે.'
બાઢમિત્યેવ રાજાનો હર્ષેણ પરમાન્વિતાઃ । ઉચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે રાઘવં ગમનોત્સુકાઃ ।। ૭.૩૮.
રાજાઓ પરમ આનંદથી બોલ્યા: 'જેમ કહ્યું તેમ જ.' બધા હાથ જોડીને રાઘવને કહ્યું અને વિદાય માટે ઉત્સુક થયા.
પૂજિતાશ્ચૈવ રામેણ જગ્મુર્દેશાન્સ્વકાન્સ્વકાન્ ।। ૭.૩૮.
રામે સૌને સન્માન આપ્યા પછી, દરેક પોતપોતાના દેશમાં પરત ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટાત્રિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડના આઠત્રીસમા સર્ગનો અંત થાય છે.
તે પ્રયાતા મહાત્માનઃ પાર્થિવાસ્તે પ્રહૃષ્ટવત્ । ગજવાજિસહસ્રૌઘૈઃ કમ્પયન્તો વસુન્ધરામ્ ।। ૭.૩૯.
એ મહાન આત્મા રાજાઓ આનંદથી ભરપૂર થઈ, હજારો હાથી અને ઘોડાની સેના સાથે ધરતીને ધ્રુજાવતાં પોતાના દેશમાં ચાલ્યા ગયા.
અક્ષૌહિણ્યો હિ તત્રાસન્રાઘવાર્થે સમુદ્યતાઃ । ભરતસ્યાજ્ઞયા ઽનેકાઃ પ્રહૃષ્ટા બલવાહનાઃ ।। ૭.૩૯.
ત્યાં અનેક વિશાળ સેનાઓ રાઘવના કાર્ય માટે ભરતના આદેશે આનંદપૂર્વક એકત્ર થઈ હતી.
ઊચુસ્તે ચ મહીપાલા બલદર્પસમન્વિતાઃ । ન રામરાવણં યુદ્ધે પશ્યામઃ પુરતઃ સ્થિતમ્ ।। ૭.૩૯.
પૃથ્વીના રાજાઓએ, પોતાની શક્તિ પર ગર્વથી, કહ્યું: 'અમે યુદ્ધમાં રામ અને રાવણને સામે ઊભેલા જોઈ શક્યા નથી.'
ભરતેન વયં પશ્ચાત્સમાનીતા નિરર્થકમ્ । હતા હિ રાક્ષસાઃ ક્ષિપ્રં પાર્થિવૈઃ સ્યુર્ન સંશયઃ ।। ૭.૩૯.
'ભરતે અમને અહીં નિષ્ફળ લાવ્યા છે; રાજાઓ તો રાક્ષસોને તરત જ સંહારતા, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
રામસ્ય બાહુવીર્યેણ રક્ષિતા લક્ષ્મણસ્ય ચ । સુખં પારેસમુદ્રસ્ય યુધ્યેમ વિગતજ્વરાઃ ।। ૭.૩૯.
'રામ અને લક્ષ્મણની બાહુબળથી સુરક્ષિત રહીને, અમે સમુદ્ર પાર પણ નિર્ભયતાથી યુદ્ધ કરી શકીએ.'
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ રાજાનઃ કથાસ્તત્ર સહસ્રશઃ । કથયન્તઃ સ્વરાજ્યાનિ જગ્મુર્હર્ષસમન્વિતાઃ ।। ૭.૩૯.
એ રાજાઓ અને બીજા અનેક રાજાઓ ત્યાં હજારો વાર્તાઓ કહેતા ખુશીથી પોતાના રાજ્યમાં પાછા ગયા.
સ્વાનિ રાજ્યાનિ મુખ્યાનિ ઋદ્ધાનિ મુદિતાનિ ચ । સમૃદ્ધધનધાન્યાનિ પૂર્ણાનિ વસુમન્તિ ચ ।। ૭.૩૯.
તેમના મુખ્ય રાજ્ય સમૃદ્ધ, આનંદિત, ધન અને અનાજથી ભરપૂર અને ખજાનાથી ભરેલા હતા.
યથાપુરાણિ તે ગત્વા રત્નાનિ વિવિધાન્યથ । રામસ્ય પ્રિયકામાર્થમુપહારાન્ નૃપા દદુઃ ।। ૭.૩૯.
પાછા પોતાના જૂના રાજ્યમાં જઈને રાજાઓએ રામને પ્રસન્ન કરવા માટે વિવિધ રત્નો ભેટમાં આપ્યા.
અશ્વાન્યાનાનિ રત્નાનિ હસ્તિનશ્ચ મદોત્કટાન્ । ચન્દનાનિ ચ મુખ્યાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ ।। ૭.૩૯.
તેમણે ઘોડા, રથ, રત્નો, ઉન્મત્ત હાથીઓ, ઉત્તમ ચંદન અને દિવ્ય આભૂષણો આપ્યા.
મણિમુક્તાપ્રવાલાંસ્તુ દાસ્યો રૂપસમન્વિતાઃ । અજાવિકાંશ્ચ વિવિધાન્ રથાંસ્તુ વિવિધાન્દદુઃ ।। ૭.૩૯.
તેમણે મણિ, મુક્તા, મોતી, સુંદર દાસીઓ, વિવિધ પશુઓ અને અનેક પ્રકારના રથો ભેટમાં આપ્યા.
ભરતો લક્ષ્મણશ્ચૈવ શત્રુઘ્નશ્ચ મહાબલાઃ । આદાય તાનિ રત્નાનિ સ્વાં પુરીં પુનરાગતાઃ ।। ૭.૩૯.
ભરત, લક્ષ્મણ અને શક્તિશાળી શત્રુઘ્ન એ રત્નો લઈને ફરી પોતાના શહેરમાં પાછા આવ્યા.
આગમ્ય ચ પુરીં રમ્યામયોધ્યાં પુરુષર્ષભાઃ । તાનિ રત્નાનિ ચિત્રાણિ રામાય સમુપાહરન્ ।। ૭.૩૯.
આકર્ષક અયોધ્યા નગરમાં આવીને એ શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ તે સુંદર રત્નો રામને અર્પણ કર્યા.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્સર્વં રામઃ પ્રીતિસમન્વિતઃ । સુગ્રીવાય દદૌ રાજ્ઞે મહાત્મા કૃતકર્મણે ।। ૭.૩૯.
રામે આનંદપૂર્વક એ બધું સ્વીકારીને મહાન આત્મા, કાર્યસિદ્ધ સુગ્રીવને આપ્યું.
બિભીષણાય ચ દદૌ તથાન્યેભ્યો ઽપિ રાઘવઃ । રાક્ષસેભ્યઃ કપિભ્યશ્ચ યૈર્વૃતો જયમાપ્તવાન્ ।। ૭.૩૯.
રાઘવે બીભીષણ અને બીજા રાક્ષસો તથા વાનરોને પણ ભેટ આપી, જેમણે તેને વિજય મેળવવામાં મદદ કરી હતી.
તે સર્વે રામદત્તાનિ રત્નાનિ કપિરાક્ષસાઃ । શિરોભિર્ધારયામાસુર્બાહુભિશ્ચ મહાબલાઃ ।। ૭.૩૯.
બધા વાનર અને રાક્ષસો, જેઓ બળવાન હતા, રામ દ્વારા અપાયેલી રત્નો માથા અને હાથ પર ધારણ કરતા હતા.
હનૂમન્તં ચ નૃપતિરિક્ષ્વાકૂણાં મહારથઃ । અઙ્ગદં ચ મહાબાહુમઙ્કમારોપ્ય વીર્યવાન્ ।। ૭.૩૯.
ઇક્ષ્વાકુ વંશના મહાન રથીઓમાં હનુમાન અને મહાબાહુ અંગદને વીર પુરુષે પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યા.
રામઃ કમલપત્રાક્ષઃ સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્ । અઙ્ગદસ્તે સુપુત્રો ઽયં મન્ત્રી ચાપ્યનિલાત્મજઃ ।। ૭.૩૯.
કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનાર રામે સુગ્રીવને કહ્યું: 'અંગદ તારો ઉત્તમ પુત્ર છે અને પવનપુત્ર હનુમાન તારો મંત્રી છે.'
સુગ્રીવમન્ત્રિતે યુક્તૌ મમ ચાપિ હિતે રતૌ । અર્હતો વિવિધાં પૂજાં ત્વત્કૃતે વૈ હરીશ્વર ।। ૭.૩૯.
સુગ્રીવ, જે મંત્રણા આપવામાં કુશળ અને મારા હિતમાં તત્પર છે, તે તારા માટે સર્વ પ્રકારની પૂજાનો હકદાર છે, હે વાનરરાજ.
ઇત્યુક્ત્વા વ્યવમુચ્યાઙ્ગાદ્ભૂષણાનિ મહાયશાઃ । સ બબન્ધ મહાર્હાણિ તદાઙ્ગદહનૂમતોઃ ।। ૭.૩૯.
આ રીતે બોલ્યા પછી, મહાન યશસ્વી રામે પોતાના શરીર પરથી આભૂષણો ઉતારીને અંગદ અને હનુમાનને મૂલ્યવાન રત્નોથી શોભિત કર્યા.
આભાષ્ય ચ મહાવીર્યાન્રાઘવો યૂથપર્ષભાન્ । નીલં નલં કેસરિણં કુમુદં ગન્ધમાદનમ્ ।। ૭.૩૯.
રાઘવે વાનર સેના ના મહાન નાયકો નિલ, નલ, કેસરી, કુમુદ અને ગંધમાદનને સંબોધ્યા.
સુષેણં પનસં વીરં મૈન્દં દ્વિવિદમેવ ચ । જામ્બવન્તં ગવાક્ષં ચ વિનતં ધૂમ્રમેવ ચ ।। ૭.૩૯.
તેમણે સુષેણ, પરાક્રમી પનસ, મૈંદ અને દ્વિવિદ, જામ્બવાન, ગવાક્ષ, વિનત અને ધૂમ્રને પણ સંબોધ્યા.
વલીમુખં પ્રજઙ્ઘં ચ સન્નાદં ચ મહાબલમ્ । દરીમુખં દધિમુખમિન્દ્રજાનું ચ યૂથપમ્ ।। ૭.૩૯.
તેમણે વલીમુખ, પ્રજંઘ, મહાબળવાન સન્નાદ, દરીમુખ, દધિમુખ અને યુથપતિ ઇન્દ્રજાનુને પણ સંબોધ્યા.
મધુરં શ્લક્ષ્ણયા વાચા નેત્રાભ્યામાપિબન્નિવ । સુહૃદો મે ભવન્તશ્ચ શરીરં ભ્રાતરસ્તથા ।। ૭.૩૯.
મીઠા અને કોમળ શબ્દોમાં, આંખોથી પ્રેમપૂર્વક જોઈને, તેમણે કહ્યું: 'તમે મારા મિત્ર છો અને શરીરે પણ મારા ભાઈઓ છો.'
યુષ્માભિરુદ્ધૃતશ્ચાહં વ્યસનાત્કાનનૌકસઃ । ધન્યો રાજા ચ સુગ્રીવો ભવદ્ભિઃ સુહૃદાં વરૈઃ ।। ૭.૩૯.
હું તો તમારો, જંગલમાં રહેતા મિત્રોનો, ઉપકારથી આ મુશ્કેલીમાંથી બચી ગયો છું. સુગ્રીવ રાજાને પણ બહુ નસીબદાર કહીએ, કેમ કે તેને તમે બધા જેવા સારા મિત્રો મળ્યા છે.