તત્ર દેવાન્પિતઽન્વિપ્રાનર્ચયિત્વા યથાવિધિ । બાહ્યકક્ષાન્તરં રામો નિર્જગામ જનૈર્વૃતઃ ।। ૭.૩૭.
ત્યાં દેવો, પિતૃઓ અને બ્રાહ્મણોની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, રામ લોકોથી ઘેરાયેલા બહારના ઓટલા તરફ નીકળી ગયા.
ઉપતસ્થુર્મહાત્માનો મન્ત્રિણઃ સપુરોહિતાઃ । વસિષ્ઠપ્રમુખાઃ સર્વે દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ ।। ૭.૩૭.
મહાન આત્માવાળા મંત્રીગણ અને પુરોહિતો, વશિષ્ઠજીને મુખ્ય રાખીને, બધા જ પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા તેજથી રામજીની સેવા માટે હાજર રહ્યા.
ક્ષત્રિયાશ્ચ મહાત્માનો નાનાજનપદેશ્વરાઃ । રામસ્યોપાવિશન્પાર્શ્વે શક્રસ્યેવ યથા ઽમરાઃ ।। ૭.૩૭.
અને વિવિધ પ્રદેશોના મહાન આત્માવાળા ક્ષત્રિય રાજાઓ પણ, ઈન્દ્ર પાસે અમરાઓ જેમ બેસે છે તેમ, રામજીની બાજુમાં બેઠા.
ભરતો લક્ષ્મણશ્ચાત્ર શત્રુઘ્નશ્ચ મહાયશાઃ । ઉપાસાઞ્ચક્રિરે હૃષ્ટા વેદાસ્ત્રય ઇવાધ્વરમ્ ।। ૭.૩૭.
ત્યાં ભરત, લક્ષ્મણ અને મહાપ્રસિદ્ધ શત્રુઘ્ન, આનંદિત મનથી, યજ્ઞમાં ત્રણ વેદો જેમ હાજર રહે છે તેમ, રામજીની સેવા કરતા હતા.
યાતાઃ પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા કિઙ્કરા મુદિતાનનાઃ । મુદિતા નામ પાર્શ્વસ્થા બહવઃ સમુપાવિશન્ ।। ૭.૩૭.
ખુશમિજાજ અને હાથ જોડેલા દાસો પણ, આનંદભેર, નજીક આવીને બેઠા; અને ઘણા 'મુદિતા' નામે ઓળખાતા પણ બાજુમાં બેઠા.
વાનરાશ્ચ મહાવીર્યા વિંશતિઃ કામરૂપિણઃ । સુગ્રીવપ્રમુખા રામમુપાસન્તે મહૌજસઃ ।। ૭.૩૭.
અને સુગ્રીવને મુખ્ય રાખીને, ઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરી શકતા, મહાવીર્યવાન વીસ વાનરો પણ, મહાતેજસ્વી રામજીની સેવા કરતા હતા.
વિભીષણશ્ચ રક્ષોભિશ્ચતુર્ભિઃ પરિવારિતઃ । ઉપાસતે મહાત્માનં ધનેશમિવ ગુહ્યકાઃ ।। ૭.૩૭.
વિભીષણ ચાર રાક્ષસો સાથે ઘેરાઈને, મહાત્મા રામજીની સેવા કરતા હતા, જેમ ગુહ્યક લોકો ધનના સ્વામીની સેવા કરે છે તેમ.
તથા નિગમવૃદ્ધાશ્ચ કુલીના યે ચ માનવાઃ । શિરસા ઽ ઽવન્દ્ય રાજાનમુપાસન્તે વિચક્ષણાઃ ।। ૭.૩૭.
એ જ રીતે, શાસ્ત્રજ્ઞ વડીલ, કુળીન અને વિદ્વાન મનુષ્યો પણ, માથું ઝુકાવીને, રાજાની સેવા કરતા હતા.
તથા પરિવૃતો રાજા શ્રીમદ્ભિર્ઋષિભિર્વૃતઃ । રાજભિશ્ચ મહાવીર્યૈર્વાનરૈશ્ચ સરાક્ષસૈઃ ।। ૭.૩૭.
આ રીતે, મહાન ઋષિઓ, મહાવીર્યવાન રાજાઓ, વાનરો અને બધા રાક્ષસો સાથે ઘેરાયેલા રાજા રામજી તેજથી ઝળહળતા હતા.
યથા દેવેશ્વરો નિત્યમૃષિભિઃ સમુપાસ્યતે । અધિકસ્તેન રૂપેણ સહસ્રાક્ષાદ્વિરોચતે ।। ૭.૩૭.
જેમ દેવોના સ્વામી હંમેશા ઋષિઓ દ્વારા પૂજાય છે, તેમ એ રૂપમાં રામજી સહસ્રનેત્ર ઈન્દ્ર કરતાં પણ વધુ તેજસ્વી લાગતા હતા.
તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં તાસ્તાઃ સુમધુરાઃ કથાઃ । કથ્યન્તે ધર્મસંયુક્તાઃ પુરાણજ્ઞૈર્મહાત્મભિઃ ।। ૭.૩૭.
જ્યારે બધા ત્યાં બેઠા હતા, ત્યારે ધર્મથી ભરપૂર, પ્રાચીન કથા જાણનારા મહાત્માઓ દ્વારા, અત્યંત મધુર વાર્તાઓ કહેવામાં આવતી હતી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકીકૃત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડના સાતત્રીસમા સર્ગનો અંત આવે છે.
એવમાસ્તે મહાબાહુરહન્યહનિ રાઘવઃ । પ્રશાસત્સર્વકાર્યાણિ પૌરજાનપદેષુ ચ ।। ૭.૩૮.
આ રીતે મહાબાહુ રાઘવ રોજ રોજ, પૌર અને પ્રજાજનોમાં સર્વ કામકાજનું સુશાસન કરતા સ્થિર રહ્યા.
તતઃ કતિપયાહઃસુ વૈદેહં મિથિલાધિપમ્ । રાઘવઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૩૮.
પછી થોડા દિવસ પછી, રાઘવએ હાથ જોડીને, વૈદેહ, મિથિલાના રાજાને આ રીતે કહ્યું:
ભવાન્હિ ગતિરવ્યગ્રા ભવતા પાલિતા વયમ્ । ભવતસ્તેજસોગ્રેણ રાવણો નિહતો મયા ।। ૭.૩૮.
હું તો તમારી અડગ શરણ છું; અમને તમે જ રક્ષો છો. તમારી પ્રખર તેજથી જ રાવણને મેં સંહાર્યો છે.
ઇક્ષ્વાકૂણાં ચ સર્વેષાં મૈથિલાનાં ચ સર્વશઃ । અતુલાઃ પ્રીતયો રાજન્સમ્બન્ધકપુરોગમાઃ ।। ૭.૩૮.
હે રાજા, ઇક્ષ્વાકુઓ અને મૈથિલો વચ્ચે સંબંધના નેતૃત્વમાં જે પ્રેમના બંધન છે, એ બધાં અનન્ય અને બેઉપમા છે.
તદ્ભવાન્સ્વપુરં યાતુ રત્નાન્યાદાય પાર્થિવ । ભરતશ્ચ સહાયાર્થં પૃષ્ઠતસ્તે ઽનુયાસ્યતિ ।। ૭.૩૮.
હવે, હે રાજા, તમે તમારા શહેરે પાછા જાઓ અને તમારા રત્નો સાથે લઈ જાઓ. ભરત તમારી સાથે સાથી તરીકે પાછળથી આવશે.
સ તથેતિ નૃપઃ કૃત્વા રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્ । પ્રીતો ઽસ્મિ ભવતો રાજન્દર્શનેન નયેન ચ ।। ૭.૩૮.
એ રાજાએ 'હું સંમત છું' એમ કહીને રાઘવને કહ્યું: 'હે રાજા, તમને જોઈને અને તમારી રાજસત્તા જોઈને હું ખૂબ પ્રસન્ન થયો છું.'
યાન્યેતાનિ તુ રત્નાનિ મદર્થં સઞ્ચિતાનિ વૈ । દુહિત્રે તાનિ વૈ રાજન્સર્વાણ્યેવ દદામિ ચ ।। ૭.૩૮.
હે રાજા, મારા માટે જે રત્નો એકઠાં કરવામાં આવ્યા છે, એ બધાં હું મારી દીકરીને અર્પણ કરું છું.
એવમુક્ત્વા તુ કાકુત્સ્થં જનકો હૃષ્ટમાનસઃ । પ્રયયૌ મિથિલાં શ્રીમાંસ્તમનુજ્ઞાય રાઘવમ્ ।। ૭.૩૮.
આ રીતે કાકુત્સ્થને કહીને, આનંદિત મનવાળા જનકજીએ રાઘવની પરવાનગી લઈને તેજસ્વી મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
તતઃ પ્રયાતે જનકે કેકયં માતુલં પ્રભુઃ । રાઘવઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૩૮.
પછી જનકજીએ વિદાય લીધી પછી, રાઘવે જોડાયેલા હાથથી પોતાના મામા, કેકયના રાજાને આ રીતે કહ્યું:
ઇદં રાજ્યમહં ચૈવ ભરતશ્ચ સલક્ષ્મણઃ । આયત્તાસ્ત્વં હિ નો રાજન્ગતિશ્ચ પુરુષર્ષભ ।। ૭.૩૮.
હે રાજા, આ રાજ્ય, હું, ભરત અને લક્ષ્મણ — આપણે બધા અને આપણો માર્ગ પણ તમારા પર આધાર રાખે છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
રાજા હિ વૃદ્ધઃ સન્તાપં ત્વદર્થમુપયાસ્યતિ । તસ્માદ્ગમનમદ્યૈવ રોચતે તવ પાર્થિવ ।। ૭.૩૮.
રાજા વૃદ્ધ છે અને તમારા માટે ચિંતાથી અહીં આવશે, તેથી, હે રાજા, આજે જ તમારે પ્રસ્થાન કરવું યોગ્ય છે.
લક્ષ્મણેનાનુયાત્રેણ પૃષ્ઠતો ઽનુગમિષ્યતે । ધનમાદાય વિપુલં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।। ૭.૩૮.
લક્ષ્મણ તમારી સાથે સાથી બનીને પાછળથી જશે, અને તમે ઘણું ધન અને વિવિધ રત્નો લઈને જશો.
યુધાજિત્તુ તથેત્યાહ ગમનં પ્રતિ રાઘવમ્ । રત્નાનિ ચ ધનં ચૈવ ત્વય્યેવાક્ષય્યમસ્ત્વિતિ ।। ૭.૩૮.
યુધાજિતે રાઘવના પ્રસ્થાનને મંજુર કરી કહ્યું: 'રત્નો અને ધન તારા પાસે કદી ખૂટે નહીં.'
પ્રદક્ષિણં સ રાજાનં કૃત્વા કેકયવર્ધનઃ । રામેણ હિ કૃતઃ પૂર્વમભિવાદ્ય પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૭.૩૮.
કેકયના રાજાએ, પહેલા રામના વંદન અને પ્રદક્ષિણ કર્યા પછી, રાજાની પણ પ્રદક્ષિણ કરી અને પછી જતા રહ્યા.
લક્ષ્મણેન સહાયેન પ્રયાતઃ કેકયેશ્વરઃ । હતે ઽસુરે યથા વૃત્રે વિષ્ણુના સહ વાસવઃ ।। ૭.૩૮.
લક્ષ્મણને સાથી બનાવીને કેકયના રાજાએ પ્રસ્થાન કર્યું, જેમ વિષ્ણુ સાથે ઇન્દ્રે વૃત્રાસુરના વિનાશ પછી પ્રસ્થાન કર્યું હતું.
તં વિસૃજ્ય તતો રામો વયસ્યમકુતોભયમ્ । પ્રતર્દનં કાશિપતિં પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ ।। ૭.૩૮.
પછી રામે તેને વિદાય આપી, પોતાના નિર્ભય મિત્ર કાશીના રાજા પ્રતિર્દનને ભેટી, તેને ભેટી આ રીતે કહ્યું:
દર્શિતા ભવતા પ્રીતિર્દર્શિતં સૌહૃદં પરમ્ । ઉદ્યોગશ્ચ કૃતો રાજન્ભરતેન ત્વયા સહ ।। ૭.૩૮.
તમે પ્રેમ દર્શાવ્યો, શ્રેષ્ઠ મિત્રતા બતાવી અને ભરત સાથે મળીને મહેનત પણ કરી, હે રાજા.
તદ્ભવાનદ્ય કાશેય પુરીં વારાણસીં વ્રજ । રમણીયાં ત્વયા ગુપ્તાં સુપ્રકાશાં સુતોરણામ્ ।। ૭.૩૮.
હવે, હે કાશીરાજ, તમે તમારી સુંદર, તમારી સુરક્ષામાં રહેલી, તેજસ્વી અને ભવ્ય દ્વારવાળી વારાણસીમાં જાઓ.