મત્તો મદાયુધાનાં ચ ન વધ્યો ઽયં ભવિષ્યતિ । ઇત્યેવં શઙ્કરેણાપિ દત્તો ઽસ્ય પરમો વરઃ ।। ૭.૩૬.
મારા અને મારા મદથી ભરેલા શસ્ત્રોથી પણ એ અવિનાશી રહેશે—એ રીતે શંકરદેવે પણ એને શ્રેષ્ઠ વરદાન આપ્યું.
સર્વેષાં બ્રહ્મદણ્ડાનામવધ્યો ઽયં ભવિષ્યતિ । દીર્ઘાયુશ્ચ મહાત્મા ચ ઇતિ બ્રહ્માબ્રવીદ્વચઃ ।। ૭.૩૬.
બ્રહ્માના બધા દંડથી એ અવિનાશી રહેશે, લાંબુ આયુષ્ય અને મહાન આત્મા મળશે—એવું બ્રહ્માજીએ કહ્યું.
વિશ્વકર્મા ચ દૃષ્ટ્વૈનં બાલસૂર્યોપમં શિશુમ્ । શિલ્પિનાં પ્રવરઃ પ્રાદાદ્વરમસ્ય મહામતિઃ ।। ૭.૩૬.
વિશ્વકર્માએ જ્યારે એ બાળકને ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી જોયો, ત્યારે શ્રેષ્ઠ કારીગર તરીકે, પોતાની મહાન બુદ્ધિથી એને આશીર્વાદ આપ્યો.
મત્કૃતાનિ ચ શસ્ત્રાણિ યાનિ દિવ્યાનિ સંયુગે । તૈરવધ્યત્વમાપન્નશ્ચિરજીવી ભવિષ્યતિ ।। ૭.૩૬.
મારા દ્વારા બનાવેલા બધા દિવ્ય શસ્ત્રો, જે યુદ્ધ માટે છે, એ શસ્ત્રોથી એ અજેય રહેશે અને લાંબું જીવન જીવે છે.
તતઃ સુરાણાં તુ વરૈર્દૃષ્ટ્વા હ્યેનમલઙ્કૃતમ્ । ચતુર્મુખસ્તુષ્ટમના વાયુમાહ જગદ્ગુરુઃ ।। ૭.૩૬.
પછી દેવતાઓના આશીર્વાદથી શોભિત થયેલા એને જોઈને, ચારમુખી જગતગુરુ બ્રહ્માજી પ્રસન્ન મનથી વાયુદેવને કહ્યું.
અમિત્રાણાં ભયકરો મિત્રાણામભયઙ્કરઃ । અજેયો ભવિતા પુત્રસ્તવ મારુત મારુતિઃ ।। ૭.૩૬.
એ દુશ્મનો માટે ભયજનક અને મિત્રો માટે સુરક્ષા આપનાર બનશે; હે મારુત, તમારો પુત્ર મારોતી અજેય રહેશે.
કામરૂપઃ કામચારી કામગઃ પ્લવતાં વરઃ । ભવત્યવ્યાહતગતિઃ કીર્તિમાંશ્ચ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૩૬.
એ ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકે, મનગમતું ફરવા જઈ શકે, જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં જઈ શકે અને ઉછળનારા વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ રહેશે; એની ગતિ કોઈ રોકી શકશે નહીં અને એ પ્રસિદ્ધ બનશે.
રાવણોત્સાદનાર્થાનિ રામપ્રિયકરણિ ચ । રોમહર્ષકરાણ્યેષ કર્તા કર્માણિ સંયુગે ।। ૭.૩૬.
એ રાવણના વિનાશ માટે અને રામને પ્રસન્ન કરવા માટે યુદ્ધમાં એવા કાર્યો કરશે કે જેને સાંભળીને લોકોના રોમાંચ ઉભા થઈ જાય.
એવમુક્ત્વા તમામન્ત્ર્ય મારુતં ત્વમરૈઃ સહ । યથાગતં યયુઃ સર્વે પિતામહપુરોગમાઃ ।। ૭.૩૬.
આ રીતે કહીને અને વાયુદેવને દેવતાઓ સાથે વિદાય આપી, પિતામહ બ્રહ્માજી આગળ રહી, બધા જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
સો ઽપિ ગન્ધવહઃ પુત્રં પ્રગૃહ્ય ગૃહમાનયત્ । અઞ્જનાયાસ્તમાચખ્યૌ વરદત્તં વિનિર્ગતઃ ।। ૭.૩૬.
પછી ગંધવાહ વાયુદેવ પોતાના પુત્રને લઈને ઘરે આવ્યા અને અંજના માતાને મળેલા આશીર્વાદોની વાત કહી.
પ્રાપ્ય રામ વરાનેષ વરદાનસમન્વિતઃ । બલેનાત્મનિ સંસ્થેન સો ઽપૂર્યત યથા ઽર્ણવઃ ।। ૭.૩૬.
રામજી પાસેથી આ આશીર્વાદો મેળવી, આશીર્વાદદાતાઓના દાનથી યુક્ત થઈ, એ પોતાના અંદર દરિયા જેવું બળથી ભરાઈ ગયો.
તરસા પૂર્યમાણો ઽપિ તદા વાનરપુઙ્ગવઃ । આશ્રમેષુ મહર્ષીણામપરાધ્યતિ નિર્ભયઃ ।। ૭.૩૬.
એ સમયે બળથી ભરાયેલા વાનરશ્રેષ્ઠ નિર્ભય થઈ મહર્ષિઓના આશ્રમોમાં દુષ્ટાઈ કરતો.
સ્રુગ્ભાણ્ડાન્યગ્નિહોત્રં ચ વલ્કલાજિનસઞ્ચયાન્ । ભગ્નવિચ્છિન્નવિધ્વસ્તાન્સંશાન્તાનાં કરોત્યયમ્ ।। ૭.૩૬.
એ મહર્ષિઓના હવનકુંડ, પાત્રો, અગ્નિહોત્ર, વાલકલ અને ચામડાંના ઢગલા તોડી અને વિખેરી નાખતો, બધું બગાડી દેતો.
એવંવિધાનિ કર્માણિ પ્રાવર્તત મહાબલઃ । સર્વેષાં બ્રહ્મદણ્ડાનામવધ્યઃ શમ્ભુના કૃતઃ ।। ૭.૩૬.
આ રીતે મહાબળવાન એ વાનર આવા કાર્યો કરવા લાગ્યો, કેમ કે શંભુએ એને બધા બ્રહ્માના દંડોથી અજેય બનાવી દીધો હતો.
જાનન્ત ઋષયસ્તં વૈ સહન્તે તસ્ય શક્તિતઃ ।। ૭.૩૬.
મહર્ષિઓ એને ઓળખીને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે એની શરારતો સહન કરતા.
યથા કેસરિણા ત્વેષ વાયુના સો ઽઞ્જનાસુતઃ । પ્રતિષિદ્ધો ઽપિ મર્યાદાં લઙ્ઘયત્યેવ વાનરઃ ।। ૭.૩૬.
જેમ અંજના પુત્રને કેસરિ જેવા વાયુદેવ રોકે છે છતાં એ મર્યાદા લાંઘી જાય છે, એમ એ વાનર પણ મર્યાદા વટાવી જાય છે.
તતો મહર્ષયઃ ક્રુદ્ધા ભૃગ્વઙ્ગિરસવંશજાઃ । શેપુરેનં રઘુશ્રેષ્ઠ નાતિક્રુદ્ધાતિમન્યવઃ ।। ૭.૩૬.
પછી ભૃગુ અને અંગિરસ વંશના મહર્ષિઓ ગુસ્સે થયા અને રઘુશ્રેષ્ઠ, વધારે ગુસ્સો કર્યા વિના, એને શાપ આપ્યો.
બાધસે યત્સમાશ્રિત્ય બલમસ્માન્પ્લવઙ્ગમ । તદ્દીર્ઘકાલં વેત્તાસિ નાસ્માકં શાપમોહિતઃ । યદા તે સ્માર્યતે કીર્તિસ્તદા તે વર્ધતે બલમ્ ।। ૭.૩૬.
હે વાનર, તું તારા બળના અભિમાનથી અમને તકલીફ આપે છે, તેથી તું લાંબા સમય સુધી અમારો શાપ લાગવાથી તારા બળને ભૂલી જશે; જ્યારે તારી કીર્તિ યાદ અપાવાશે ત્યારે તારો બળ ફરી વધશે.
તતસ્સ હૃતતેજૌજા મહર્ષિવચનૌજસા । એષોશ્રમાણિ તાન્યેવ મૃદુભાવં ગતો ઽચરત્ ।। ૭.૩૬.
પછી મહર્ષિઓના વચનથી એની તાકાત અને તેજ ઓછું થઈ ગયું, એટલે એ મૃદુ સ્વભાવથી એ કામો કરવા લાગ્યો.
અથર્ક્ષરજસો નામ વાલિસુગ્રીવયોઃ પિતા । સર્વવાનરરાજા ઽ ઽસીત્તેજસા ભાસ્કરપ્રભઃ ।। ૭.૩૬.
પછી ઋક્ષરાજ નામના એક વાનરરાજા હતા, જે વાલી અને સુગ્રીવના પિતા અને બધા વાનરોના રાજા હતા, અને તેજમાં સૂર્ય સમાન ઝળહળતા હતા.
સ તુ રાજ્યં ચિરં કૃત્વા વાનરાણાં હરીશ્વરઃ । સ ચ ઋક્ષરજા નામ કાલધર્મેણ સઙ્ગતઃ ।। ૭.૩૬.
વાંદરોના રાજા ઋક્ષરાજે લાંબા સમય સુધી રાજ કર્યું, પછી સમયની મર્યાદા પ્રમાણે એ વિદાય પામ્યા.
તસ્મિન્નસ્તમિતે ચાથ મન્ત્રિભિર્મન્ત્રકોવિદૈઃ । પિત્ર્યે પદે કૃતો વાલી સુગ્રીવો વાલિનઃ પદે ।। ૭.૩૬.
પછી, ઋક્ષરાજના અવસાન પછી, બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ વાલી ને પિતાના સ્થાન પર બેસાડ્યો અને સુગ્રીવ ને વાલી ની જગ્યાએ રાખ્યો.
સુગ્રીવેણ સમં ત્વસ્ય અદ્વૈધં છિદ્રવર્જિતમ્ । આબાલ્યં સખ્યમભવદનિલસ્યાગ્નિના યથા ।। ૭.૩૬.
સુગ્રીવ અને વાલી વચ્ચે બાળપણથી જ અખંડ અને નિષ્કલંક મિત્રતા હતી, જેમ પવન અને અગ્નિ વચ્ચે હોય છે.
એષ શાપવશાદેવ ન વેદ બલમાત્મનઃ । વાલિસુગ્રીવયોર્વૈરં યદા રામ સમુત્થિતમ્ ।। ૭.૩૬.
હે રામ, શાપના પ્રભાવથી એ પોતાનું સાચું બળ ઓળખતો નથી, જ્યારે વાલી અને સુગ્રીવ વચ્ચે વૈર ઊભું થયું ત્યારે.
ન હ્યેષ રામ સુગ્રીવો ભ્રામ્યમાણો ઽપિ વાલિના ।। ૭.૩૬.
અને, હે રામ, વાલી તરફથી પીડાતા હોવા છતાં પણ સુગ્રીવ પોતાનું બળ ઓળખતો નથી.
દેવ જાનાતિ ન હ્યેષ બલમાત્મનિ મારુતિઃ । ઋષિશાપાહૃતબલસ્તદૈષ કપિસત્તમઃ ।। ૭.૩૬.
હે દેવ, પવનપુત્ર હનુમાન પણ પોતાનું બળ જાણતો નથી; ઋષિ શાપથી તેનું બળ ઓછું થયું છે, છતાં એ વાંદરાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
સિંહઃ કુઞ્જરરુદ્ધો વા આસ્થિતઃ સહિતો રણે ।। ૭.૩૬.
સિંહ જો હાથીએ રોકાયો હોય, તો પણ યુદ્ધમાં મજબૂતીથી ઊભો રહે છે અને સહન કરે છે.
પરાક્રમોત્સાહમતિપ્રતાપસૌશીલ્યમાધુર્યનયાનયૈશ્ચ । ગામ્ભીર્યચાતુર્યસુવીર્યધૈર્યૈર્હનૂમતઃ કો ઽભ્યધિકો ઽસ્તિ લોકે ।। ૭.૩૬.
પૃથ્વી પર પરાક્રમ, ઉત્સાહ, તેજ, સદ્ગુણ, મીઠાશ, યોગ્ય વર્તન, ઊંડાણ, બુદ્ધિ, શૌર્ય અને ધૈર્યમાં હનુમાનથી વધારે બીજું કોણ છે?
અસૌ પુનર્વ્યાકરણં ગ્રહીષ્યન્સૂર્યોન્મુખઃ પ્રષ્ટુમના કપીન્દ્રઃ । ઉદ્યદ્ગિરેરસ્તગિરિં જગામ ગ્રન્થં મહદ્ધારયનપ્રમેયઃ ।। ૭.૩૬.
પછી, વ્યાકરણ શીખવા માટે, હનુમાન, જે વાંદરાઓના રાજા છે, સૂર્ય તરફ મોઢું કરીને, ઊગતા પર્વત તરફ મહાન ગ્રંથ લઈને ગયા.
સસૂત્રવૃત્ત્યર્થપદં મહાર્થં સસઙ્ગ્રહં સાદ્ધ્યતિ વૈ કપીન્દ્રઃ । નહ્યસ્ય કશ્ચિત્સદૃશો ઽસ્તિ શાસ્ત્રે વૈશારદે ચ્છન્દગતૌ તથૈવ ।। ૭.૩૬.
એ વાંદરરાજે સૂત્ર, ભાષ્ય, અર્થપૂર્ણ શબ્દો અને સારાંશવાળું મહાન ગ્રંથ પૂર્ણ કર્યું; શાસ્ત્ર, છંદ અને કાવ્યમાં એની સરખામણી કોઈ કરી શકે નહીં.