અતુલં બલમેતદ્વૈ વાલિનો રાવણસ્ય ચ । ન ત્વેતાભ્યાં હનુમતા સમં ત્વિતિ મતિર્મમ ।। ૭.૩૫.
વાલી અને રાવણનું બળ તો ખરેખર અદ્વિતીય છે, પણ મારી દૃષ્ટિએ એ બંને હનુમાનની બરાબરી કરી શકતા નથી.
શૌર્યં દાક્ષ્યં બલં ધૈર્યં પ્રાજ્ઞતા નયસાધનમ્ । વિક્રમશ્ચ પ્રભાવશ્ચ હનૂમતિ કૃતાલયાઃ ।। ૭.૩૫.
શૌર્ય, કુશળતા, બળ, ધીરજ, બુદ્ધિ, રાજકારણની સમજ, પરાક્રમ અને પ્રભાવ—આ બધું હનુમાનમાં વસે છે.
દૃષ્ટ્વૈવ સાગરં વીક્ષ્ય સીદન્તીં કપિવાહિનીમ્ । સમાશ્વાસ્ય મહાબાહુર્યોજનાનાં શતં પ્લુતઃ ।। ૭.૩૫.
સમુદ્ર જોઈ વાનર સેના નિરાશ થઈ ગઈ ત્યારે એ મહાબલી હનુમાને સૌને હિંમત આપી, અને સો યોજન લાંઘી ગયો.
ધર્ષયિત્વા પુરીં લઙ્કાં રાવણાન્તઃપુરં તદા । દૃષ્ટ્વા સમ્ભાષિતા ચાપિ સીતા હ્યાશ્વાસિતા તથા ।। ૭.૩૫.
લંકા નગરમાં ઘૂસી, રાવણના અંતઃપુર સુધી પહોંચ્યો, ત્યાં સીતાજીને જોયા, વાત કરી અને તેમને આશ્વાસન આપ્યું.
સેનાગ્રગા મન્ત્રિસુતાઃ કિઙ્કરા રાવણાત્મજઃ । એતે હનુમતા તત્ર હ્યેકેન વિતિપાતિતાઃ ।। ૭.૩૫.
સેના પ્રમુખો, મંત્રીપુત્રો, કિંકર અને રાવણનો પુત્ર—આ બધા હનુમાને એકલાએ જ ત્યાં હરાવી દીધા.
ભૂયો બન્ધાદ્વિમુક્તેન ભાષયિત્વા દશાનનમ્ । લઙ્કા ભસ્મીકૃતા યેન પાવકેનેવ મેદિની ।। ૭.૩૫.
પછી ફરી બંધનમાંથી છૂટીને દશમુખ રાવણ સાથે વાત કરી, અને જેમ અગ્નિ ધરતીને ભસ્મ કરે તેમ લંકાને ભસ્મ કરી.
ન કાલસ્ય ન શક્રસ્ય ન વિષ્ણોર્વિત્તપસ્ય ચ । કર્માણિ તાનિ શ્રૂયન્તે યાનિ યુદ્ધે હનૂમતઃ ।। ૭.૩૫.
કાળ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ કે કુબેર—even એમના પણ એવા કાર્યો સાંભળવા મળતા નથી, જે હનુમાને યુદ્ધમાં કર્યા.
એતસ્ય બાહુવીર્યેણ લઙ્કા સીતા ચ લક્ષ્મણઃ । પ્રાપ્તા મયા જયશ્ચૈવ રાજ્યં મિત્રાણિ બાન્ધવાઃ ।। ૭.૩૫.
હનુમાનના બળવાન હાથોથી જ હું લંકા, સીતાજી, લક્ષ્મણ, વિજય, રાજ્ય, મિત્રો અને સગાં મેળવ્યા.
હનૂમાન્યદિ મે નઃ સ્યાદ્વાનરાધિપતેઃ સખા । પ્રવૃત્તિમપિ કો વેત્તું જાનક્યાઃ શક્તિમાન્ભવેત્ ।। ૭.૩૫.
જો વાનરરાજના મિત્ર હનુમાન અમારી સાથે ન હોત, તો જાનકીના સમાચાર જાણવાનો શક્તિશાળી બીજું કોણ હોત?
કિમર્થં વાલ્યનેનૈવ સુગ્રીવપ્રિયકામ્યયા । તદા વૈરે સમુત્પન્ને ન દગ્ધો વીરુધો યથા ।। ૭.૩૫.
બાળપણ અને સુગ્રીવને પ્રસન્ન કરવાનો ઈરાદો રાખી, જ્યારે દુશ્મનાવટ ઊભી થઈ ત્યારે, કેમ તે નાશ પામ્યો નહીં, જેમ નાજુક વાવેતર નાશ પામે છે?
નહિ વેદિતવાન્મન્યે હનૂમાનાત્મનો બલમ્ । યદ્દૃષ્ટવાઞ્જીવિતેષ્ટં ક્લિશ્યન્તં વાનરાધિપમ્ ।। ૭.૩૫.
મને લાગે છે કે હનુમાનને પોતાનું બળ ખબર નહોતું, જ્યારે તેણે વાનરરાજને જીવવાની ઈચ્છામાં દુઃખી જોઈયો.
એતન્મે ભગવન્સર્વં હનૂમતિ મહામતૌ । વિસ્તરેણ યથાતત્ત્વં કથયામરપૂજિત ।। ૭.૩૫.
હે દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત મહાનુભાવ, હનુમાનજી વિશે જે પૂછ્યું છે, એ બધું સાચી રીતે અને વિગતે મને કહો.
રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હેતુયુક્તમૃષિસ્તદા । હનૂમતઃ સમક્ષં તમિદં વચનમબ્રવીત્ ।। ૭.૩૫.
રાઘવના કારણસભર શબ્દો સાંભળી, ઋષિએ ત્યારે હનુમાનજીની સામે આ રીતે વાત કરી.
સત્યમેતદ્રઘુશ્રેષ્ઠ યદ્બ્રવીષિ હનૂમતઃ । ન બલે વિદ્યતે તુલ્યો ન ગતૌ ન મતૌ પરઃ ।। ૭.૩૫.
હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, હનુમાનજી વિશે તમે જે કહ્યું એ સાચું છે; બળ, ઝડપ અને બુદ્ધિમાં એમના સમાન કે એમને વધીને બીજું કોઈ નથી.
અમોઘશાપૈઃ શપ્તસ્તુ દત્તો ઽસ્ય મુનિભિઃ પુરા । ન વેત્તા હિ બલં યેન બલી સન્નિરિમર્દનઃ ।। ૭.૩૫.
પહેલાં ઋષિઓએ અચૂક શ્રાપ આપ્યો હતો, તેથી એ મહાબળવાન અને અજેય હોવા છતાં પોતાનું બળ જાણતો નથી.
બાલ્યે ઽપ્યેતેન યત્કર્મ કૃતં રામ મહાબલ । તન્ન વર્ણયિતું શક્યમિતિ બાલતયા ઽ ઽસ્યતે ।। ૭.૩૫.
હે મહાબળવાન રામ, બાળપણમાં પણ હનુમાનજીએ એવા કાર્યો કર્યા કે જેનું વર્ણન કરવું શક્ય નથી, કારણ કે બાળપણના કારણે એ બધું છુપાયેલું રહ્યું છે.
યદિ વા ઽસ્તિ ત્વભિપ્રાયસ્તચ્છ્રોતું તવ રાઘવ । સમાધાય મતિં રામ નિશામય વદામ્યહમ્ ।। ૭.૩૫.
હે રાઘવ, જો તને એ સાંભળવાની ઇચ્છા હોય તો મન એકાગ્ર કરી, હું જે કહું છું એ ધ્યાનથી સાંભળ.
સૂર્યદત્તવરસ્વર્ણઃ સુમેરુર્નામ પર્વતઃ । યત્ર રાજ્યં પ્રશાસ્ત્યસ્ય કેસરી નામ વૈ પિતા ।। ૭.૩૫.
સૂર્યદેવે આપેલા સુવર્ણ શિખરો વડે તેજસ્વી એવા સુમેરુ નામનો એક પર્વત છે, જ્યાં હનુમાનજીના પિતા કેસરિ રાજ કરે છે.
તસ્ય ભાર્યા બભૂવૈષા હ્યઞ્જનેતિ પરિશ્રુતા । જનયામાસ તસ્યાં વૈ વાયુરાત્મજમુત્તમમ્ ।। ૭.૩૫.
એમની પત્ની અંજના નામે પ્રસિદ્ધ હતી, અને એમાં પવનદેવે ઉત્તમ પુત્રને જન્મ આપ્યો હતો.
શાલિશૂકનિભાભાસં પ્રાસૂતામું તદા ઽઞ્જના । ફલાન્યાહર્તુકામા વૈ નિષ્ક્રાન્તા ગહનેચરા ।। ૭.૩૫.
પછી અંજનાએ ચોખા અને ટિટોડીના છાનાં જેવી કાંતિ ધરાવતો પુત્ર જન્માવ્યો; અને જંગલમાં રહેતી એ ફળ લેવા નીકળી.
એષ માતુર્વિયોગાચ્ચ ક્ષુધયા ચ ભૃશાર્દિતઃ । રુરોદ શિશુરત્યર્થં શિશુઃ શરવણે યથા ।। ૭.૩૫.
માતા પાસેથી વિયોગ અને ભૂખથી ત્રસ્ત એ બાળક ખૂબ જ રડવા લાગ્યું, જેમ કે ઝાડીઓમાં બાળક રડે.
તદોદ્યન્તં વિવસ્વન્તં જપાપુષ્પોત્કરોપમમ્ । દદર્શ ફલલોભાચ્ચ હ્યુત્પપાત રવિં પ્રતિ ।। ૭.૩૫.
એ બાળકે ઉગતા સૂર્યને જપાફૂળના ગુચ્છ જેવો દેખાયો, અને ફળની લાલચથી એ સૂર્ય તરફ ઉડી પડ્યો.
બાલાર્કાભિમુખો બાલો બાલાર્ક ઇવ મૂર્તિમાન્ । ગ્રહીતુકામો બાલાર્કં પ્લવતે ઽમ્બરમધ્યગઃ ।। ૭.૩૫.
બાળક સૂર્યની સામે, પોતે પણ ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, સૂર્યને પકડવાની ઇચ્છાથી આકાશમાં ઊંચે ઉડી ગયો.
એતસ્મિન્પ્લવમાને તુ શિશુભાવે હનૂમતિ । દેવદાનવયક્ષાણાં વિસ્મયઃ સુમહાનભૂત્ ।। ૭.૩૫.
હનુમાનજી બાળપણમાં આ રીતે ઉડવા લાગ્યા ત્યારે દેવ, દાનવ અને યક્ષોમાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું.
નાપ્યેવં વેગવાન્વાયુર્ગરુડો વા મનસ્તથા । યથા ઽયં વાયુપુત્રસ્તુ ક્રમતે ઽમ્બરમુત્તમમ્ ।। ૭.૩૫.
ન તો પવન, ન તો ગરુડ, અને ન તો મન પણ, પવનપુત્ર હનુમાન જેટલી ઝડપથી આકાશમાં જઈ શકે.
યદિ તાવચ્છિશોરસ્ય ત્વીદૃશો ગતિવિક્રમઃ । યૌવનં બલમાસાદ્ય કથં વેગો ભવિષ્યતિ ।। ૭.૩૫.
જ્યારે એ બાળક જ હોય ત્યારે આવી ઝડપ અને પરાક્રમ બતાવે છે, તો જ્યારે યુવાન અને બલવાન બનશે ત્યારે એની તાકાત કેટલી હશે!
તમનુપ્લવતે વાયુઃ પ્લવન્તં પુત્રમાત્મનઃ । સૂર્યદાહભયાદ્રક્ષંસ્તુષારચયશીતલઃ ।। ૭.૩૫.
પવનદેવ પોતાના ઉડતા પુત્રના પાછળ ગયા અને સૂર્યની તાપથી બચાવવા માટે હિમની ઠંડક જેવી શીતળતા આપી.
બહુયોજનસાહસ્રં ક્રમત્યેષ ગતોમ્બરમ્ । પિતુર્બલાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાસ્કરાભ્યાશમાગતઃ ।। ૭.૩૫.
એ બાળકે પિતાના બળ અને પોતાના બાળપણના ઉત્સાહથી હજારો યોજન દૂર આકાશમાં જઈને સૂર્યની નજીક પહોંચી ગયો.
શિશુરેષ ત્વદોષજ્ઞ ઇતિ મત્વા દિવાકરઃ । કાર્યં ચાત્ર સમાયત્તમિત્યેવં ન દદાહ સઃ ।। ૭.૩૫.
સૂર્યદેવે વિચાર્યું કે, 'આ તો નિર્દોષ બાળક છે અને આ બાબત મારા હાથમાં છે,' એટલે એણે તેને બળતરા આપી નહીં.
યમેવ દિવસં હ્યેષ ગ્રહીતું ભાસ્કરં પ્લુતઃ । તમેવ દિવસં રાહુર્જિઘૃક્ષતિ દિવાકરમ્ ।। ૭.૩૫.
જે દિવસે એ સૂર્યને પકડવા માટે ઉછળી ગયો, એ જ દિવસે રાહુએ પણ સૂર્યને પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો.