સભાજ્યમાનો ભૂતૈસ્તુ ખૈચરૈઃ ખૈચરોત્તમઃ । પશ્ચિમં સાગરં વાલી હ્યાજગામ સરાવણઃ ।। ૭.૩૪.
આકાશના જીવોથી સન્માન પામતો અને આકાશમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલી, રાવણને લઈને પશ્ચિમ સાગર સુધી પહોંચી ગયો.
તસ્મિન્સન્ધ્યામુપાસિત્વા સ્નાત્વા જપ્ત્વા ચ વાનરઃ । ઉત્તરં સાગરં પ્રાયાદ્વહમાનો દશાનનમ્ ।। ૭.૩૪.
ત્યાં સંધ્યા પૂજા કરીને, સ્નાન કરીને અને જપ કરીને વાનરે રાવણને લઈને ઉત્તર સાગર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
બહુયોજનસાહસ્રં વહમાનો મહાહરિઃ । વાયુવચ્ચ મનોવચ્ચ જગામ સહ શત્રુણા ।। ૭.૩૪.
મહાન વાનરે પોતાના શત્રુ રાવણને હજારો યોજન દૂર સુધી લઈ જઈને પવન અને મન જેટલી ઝડપથી પ્રવાસ કર્યો.
ઉત્તરે સાગરે સન્ધ્યામુપાસિત્વા દશાનનમ્ । વહમાનો ઽગમદ્વાલી પૂર્વં વૈ સ મહોદધિમ્ ।। ૭.૩૪.
ઉત્તર સાગર પાસે સંધ્યા પૂજા કર્યા પછી પણ વાલી રાવણને લઈને પૂર્વ દિશાના મહાસાગર તરફ ગયો.
તત્રાપિ સન્ધ્યામન્વાસ્ય વાસવિઃ સહરીશ્વરઃ । કિષ્કિન્ધામભિતો ગૃહ્ય રાવણં પુનરાગમત્ ।। ૭.૩૪.
ત્યાં પણ સંધ્યા પૂજા કરીને, વાનરરાજ અને દેવતાઓના રાજા સાથે, વાલી રાવણને પાછો કિષ્કિંધા નજીક લઈ આવ્યો.
ચતુર્ષ્વપિ સમુદ્રેષુ સન્ધ્યામન્વાસ્ય વાનરઃ । રાવણોદ્વહનશ્રાન્તઃ કિષ્કિન્ધોપવને ઽપતત્ ।। ૭.૩૪.
ચારેય મહાસાગરો પાસે સંધ્યા પૂજા કર્યા પછી, વાનર રાવણને લઈ જવામાં થાકી ગયો અને કિષ્કિંધાના ઉપવનમાં નીચે ઊતર્યો.
રાવણં તુ મુમોચાથ સ્વકક્ષાત્કપિસત્તમઃ । કુતસ્ત્વમિતિ ચોવાચ પ્રહસન્રાવણં મુહુઃ ।। ૭.૩૪.
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ વાલીએ રાવણને પોતાના બાંયમાંથી છોડ્યો અને વારંવાર હસીને પુછ્યું: 'તુ ક્યાંથી આવ્યો છે?'
વિસ્મયં તુ મહદ્ગત્વા શ્રમલોલનિરીક્ષણઃ । રાક્ષસેન્દ્રો હરીન્દ્રં તમિદં વચનમબ્રવીત્ ।। ૭.૩૪.
મહાન આશ્ચર્યમાં ગરકાવ અને થાકથી આંખો ડોલાવતો રાક્ષસોના રાજા રાવણે વાનરરાજ વાલી સાથે આ રીતે વાત કરી:
વાનરેન્દ્ર મહેન્દ્રાભ રાક્ષસેન્દ્રો ઽસ્મિ રાવણઃ । યુદ્ધેપ્સુરિહ સમ્પ્રાપ્તઃ સ ચાદ્યાસાદિતસ્ત્વયા ।। ૭.૩૪.
વાનરરાજ, તું મહેન્દ્ર જેવો તેજસ્વી છે. હું રાક્ષસોના રાજા રાવણ છું. અહીં યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા લઈને આવ્યો હતો, પણ આજે તારા હાથમાં આવી ગયો છું.
અહો બલમહો વીર્યમહો ગામ્ભીર્યમેવ ચ । યેનાહં પશુવદ્ગૃહ્ય ભ્રામિતશ્ચતુરો ઽર્ણવાન્ ।। ૭.૩૪.
અરે, શું બલ, શું પરાક્રમ અને શું ઊંડાણ! એ તાકાતથી મને પશુની જેમ પકડીને ચારેય મહાસાગરોમાં ફેરવવામાં આવ્યો.
એવમશ્રાન્તવદ્વીર શીઘ્રમેવ મહાર્ણવાન્ । માં ચૈવોદ્વહમાનસ્તુ કો ઽન્યો વીરઃ ક્રમિષ્યતિ ।। ૭.૩૪.
એવા અવિરત પરાક્રમી, તારા જેવો બીજો કોણ છે જે મને આવી ઝડપથી મહાસાગરો પાર લઈ જઈ શકે?
ત્રયાણામેવ ભૂતાનાં ગતિરેષા પ્લવઙ્ગમ । મનોનિલસુપર્ણાનાં તવ ચાત્ર ન સંશયઃ ।। ૭.૩૪.
બધા જીવોમાંથી, વાનર, આવી ઝડપ તો માત્ર ત્રણને જ છે: મન, પવન અને ગરુડ—અને હવે તને પણ, એમાં કોઈ શંકા નથી.
સો ઽહં દૃષ્ટબલસ્તુભ્યમિચ્છામિ હરિપુઙ્ગવ । ત્વયા સહ ચિરં સખ્યં સુસ્નિગ્ધં પાવકાગ્રતઃ ।। ૭.૩૪.
હવે જ્યારે તારી તાકાત જોઈ લીધી છે, વાનરશ્રેષ્ઠ, તો હું તારા સાથે અગ્નિદેવ સાક્ષી રાખીને સ્નેહભર્યું અને લાંબું મિત્રત્વ ઈચ્છું છું.
દારાઃ પુત્રાઃ પુરં રાષ્ટ્રં ભોગાચ્છાદનભોજનમ્ । સર્વમેવાવિભક્તં નૌ ભવિષ્યતિ હરીશ્વર ।। ૭.૩૪.
પત્નીઓ, પુત્રો, શહેર, રાજ્ય, ભોગ, કપડાં અને ખોરાક—આ બધું આપણું એકરૂપ રહેશે, હનુમાનના સ્વામી.
તતઃ પ્રજ્વાલયિત્વાગ્નિં તાવુભૌ હરીરાક્ષસૌ । ભ્રાતૃત્વમુપસમ્પન્નૌ પરિષ્વજ્ય પરસ્પરમ્ ।। ૭.૩૪.
પછી બંને વાનર અને રાક્ષસે અગ્નિ પ્રગટાવી, એકબીજાને ભેટી ભાઈપણા નો સંબંધ સ્વીકાર્યો.
અન્યોન્યં લમ્બિતકરૌ તતસ્તૌ હરિરાક્ષસૌ । કિષ્કિન્ધાં વિશતુર્હૃષ્ટૌ સિંહૌ ગિરિગુહામિવ ।। ૭.૩૪.
બન્ને વાનર અને રાક્ષસે હાથમાં હાથ નાખી આનંદથી કિષ્કિંધામાં પ્રવેશ કર્યો, જેમ બે સિંહ પર્વતની ગુફામાં જાય.
સ તત્ર માસમુષિતઃ સુગ્રીવ ઇવ રાવણઃ । અમાત્યૈરાગતૈર્નીતસ્ત્રૈલોક્યોત્સાદનાર્થિભિઃ ।। ૭.૩૪.
ત્યાં રાવણે એક મહિનો વિતાવ્યો, જેમ સુગ્રીવે કર્યો હતો, પછી ત્રણેય લોકને જીતવા ઇચ્છતા મંત્રીઓએ તેને લઈ ગયા.
એવમેતત્પુરાવૃત્તં વાલિના રાવણઃ પ્રભો । ધર્ષિતશ્ચ કૃતશ્ચાપિ ભ્રાતા પાવકસન્નિધૌ ।। ૭.૩૪.
હે પ્રભુ, એ સમયે રાવણને વાલી દ્વારા હરાવાયો અને અગ્નિ સાક્ષી રાખી ભાઈ બનાવાયો હતો.
બલમપ્રતિમં રામ વાલિનો ઽભવદુત્તમમ્ । સો ઽપિ ત્વયા વિનિર્દગ્ધઃ શલભો વહ્નિના યથા ।। ૭.૩૪.
રામ, વાલી પાસે અપ્રતિમ અને શ્રેષ્ઠ બળ હતું, છતાં એ પણ તું જેમ અગ્નિમાં પતંગિયા દાઝાય તેમ નષ્ટ કર્યો.
અપૃચ્છત તદા રામો દક્ષિણાશાશ્રમં મુનિમ્ । પ્રાઞ્જલિર્વિનયોપેત ઇદમાહ વચો ઽર્થવત્ ।। ૭.૩૫.
પછી રામે દક્ષિણ દિશાના આશ્રમના મુનિ પાસે વિનમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડીને આ અર્થપૂર્ણ પ્રશ્ન કર્યો:
અતુલં બલમેતદ્વૈ વાલિનો રાવણસ્ય ચ । ન ત્વેતાભ્યાં હનુમતા સમં ત્વિતિ મતિર્મમ ।। ૭.૩૫.
વાલી અને રાવણનું બળ તો ખરેખર અદ્વિતીય છે, પણ મારી દૃષ્ટિએ એ બંને હનુમાનની બરાબરી કરી શકતા નથી.
શૌર્યં દાક્ષ્યં બલં ધૈર્યં પ્રાજ્ઞતા નયસાધનમ્ । વિક્રમશ્ચ પ્રભાવશ્ચ હનૂમતિ કૃતાલયાઃ ।। ૭.૩૫.
શૌર્ય, કુશળતા, બળ, ધીરજ, બુદ્ધિ, રાજકારણની સમજ, પરાક્રમ અને પ્રભાવ—આ બધું હનુમાનમાં વસે છે.
દૃષ્ટ્વૈવ સાગરં વીક્ષ્ય સીદન્તીં કપિવાહિનીમ્ । સમાશ્વાસ્ય મહાબાહુર્યોજનાનાં શતં પ્લુતઃ ।। ૭.૩૫.
સમુદ્ર જોઈ વાનર સેના નિરાશ થઈ ગઈ ત્યારે એ મહાબલી હનુમાને સૌને હિંમત આપી, અને સો યોજન લાંઘી ગયો.
ધર્ષયિત્વા પુરીં લઙ્કાં રાવણાન્તઃપુરં તદા । દૃષ્ટ્વા સમ્ભાષિતા ચાપિ સીતા હ્યાશ્વાસિતા તથા ।। ૭.૩૫.
લંકા નગરમાં ઘૂસી, રાવણના અંતઃપુર સુધી પહોંચ્યો, ત્યાં સીતાજીને જોયા, વાત કરી અને તેમને આશ્વાસન આપ્યું.
સેનાગ્રગા મન્ત્રિસુતાઃ કિઙ્કરા રાવણાત્મજઃ । એતે હનુમતા તત્ર હ્યેકેન વિતિપાતિતાઃ ।। ૭.૩૫.
સેના પ્રમુખો, મંત્રીપુત્રો, કિંકર અને રાવણનો પુત્ર—આ બધા હનુમાને એકલાએ જ ત્યાં હરાવી દીધા.
ભૂયો બન્ધાદ્વિમુક્તેન ભાષયિત્વા દશાનનમ્ । લઙ્કા ભસ્મીકૃતા યેન પાવકેનેવ મેદિની ।। ૭.૩૫.
પછી ફરી બંધનમાંથી છૂટીને દશમુખ રાવણ સાથે વાત કરી, અને જેમ અગ્નિ ધરતીને ભસ્મ કરે તેમ લંકાને ભસ્મ કરી.
ન કાલસ્ય ન શક્રસ્ય ન વિષ્ણોર્વિત્તપસ્ય ચ । કર્માણિ તાનિ શ્રૂયન્તે યાનિ યુદ્ધે હનૂમતઃ ।। ૭.૩૫.
કાળ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ કે કુબેર—even એમના પણ એવા કાર્યો સાંભળવા મળતા નથી, જે હનુમાને યુદ્ધમાં કર્યા.
એતસ્ય બાહુવીર્યેણ લઙ્કા સીતા ચ લક્ષ્મણઃ । પ્રાપ્તા મયા જયશ્ચૈવ રાજ્યં મિત્રાણિ બાન્ધવાઃ ।। ૭.૩૫.
હનુમાનના બળવાન હાથોથી જ હું લંકા, સીતાજી, લક્ષ્મણ, વિજય, રાજ્ય, મિત્રો અને સગાં મેળવ્યા.
હનૂમાન્યદિ મે નઃ સ્યાદ્વાનરાધિપતેઃ સખા । પ્રવૃત્તિમપિ કો વેત્તું જાનક્યાઃ શક્તિમાન્ભવેત્ ।। ૭.૩૫.
જો વાનરરાજના મિત્ર હનુમાન અમારી સાથે ન હોત, તો જાનકીના સમાચાર જાણવાનો શક્તિશાળી બીજું કોણ હોત?
કિમર્થં વાલ્યનેનૈવ સુગ્રીવપ્રિયકામ્યયા । તદા વૈરે સમુત્પન્ને ન દગ્ધો વીરુધો યથા ।। ૭.૩૫.
બાળપણ અને સુગ્રીવને પ્રસન્ન કરવાનો ઈરાદો રાખી, જ્યારે દુશ્મનાવટ ઊભી થઈ ત્યારે, કેમ તે નાશ પામ્યો નહીં, જેમ નાજુક વાવેતર નાશ પામે છે?