બધ્યમાને દશગ્રીવે સિદ્ધચારણદેવતાઃ । સાધ્વીતિવાદિનઃ પુષ્પૈઃ કિરન્ત્યર્જુનમૂર્ધનિ ।। ૭.૩૨.
જ્યારે દશમુખ રાવણ બંધાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે સિદ્ધ, ચારણ અને દેવતાઓ 'સાધુ' કહી અર્જુનના માથે પુષ્પવર્ષા કરતા હતા.
વ્યાઘ્રો મૃગમિવાદાય મૃગરાડિવ દન્તિનમ્ । નનાદ હૈહયો રાજા હર્ષાદમ્બુદવન્મુહુઃ ।। ૭.૩૨.
વાઘ જેવો હિહય વંશનો રાજા મૃગને પકડે તેમ, કે પશુઓનો રાજા દંતી પર ઝંપલાવે તેમ, આનંદમાં ઘનગર્જના કરે તેમ વારંવાર દહાડ્યો.
પ્રહસ્તસ્તુ સમાશ્વસ્તો દૃષ્ટ્વા બદ્ધં દશાનનમ્ । સહ તૈ રાક્ષસૈઃ ક્રુદ્ધશ્ચાભિદુદ્રાવ પાર્થિવમ્ ।। ૭.૩૨.
પ્રહસ્તે, રાવણને બંધાયેલો જોઈને, હિંમત મેળવી, રાક્ષસો સાથે ગુસ્સે થઈ રાજા પર તૂટ્યો.
નક્તઞ્ચરાણાં વેગસ્તુ તેષામાપતતાં બભૌ । ઉદ્ભૂત આતપાપાયે પયોદાનામિવામ્બુધૌ ।। ૭.૩૨.
રાતે ફરતા એ રાક્ષસોની દોડ એવી તેજ હતી, જાણે તપતી ધૂપ પછી આકાશમાં મેઘો ઉઠે તેમ.
મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ ભાષન્તસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાસકૃત્ । મુસલાનિ સશૂલાનિ સોત્સસર્જ તદાર્જુને ।। ૭.૩૨.
'છોડો, છોડો' અને 'થેરો, થેરો' એમ વારંવાર બોલતા, તેમણે મસાલા અને શૂળો અર્જુન પર ફેંક્યા.
અપ્રાપ્તાન્યેવ તાન્યાશુ અસમ્ભ્રાન્તસ્તદાર્જુનઃ । આયુધાન્યમરારીણાં જગ્રાહારિનિષૂદનઃ ।। ૭.૩૨.
અર્જુને, ડગમગ્યા વગર, એ શસ્ત્રો એના સુધી પહોંચે એ પહેલા જ ઝડપી લીધાં અને દુશ્મનોના હથિયારો પકડી લીધાં.
તતસ્તૈરેવ રક્ષાંસિ દુર્ધરૈઃ પ્રવરાયુધૈઃ । ભિત્ત્વા વિદ્રાવયામાસ વાયુરમ્બુધરાનિવ ।। ૭.૩૨.
પછી, એ જ ભયાનક શસ્ત્રોથી, તેણે રાક્ષસોને ભેદી નાખ્યા અને હાંકી કાઢ્યા, જેમ પવન ઘનઘોર મેઘોને ઉડાડી દે છે.
રાક્ષસાંસ્ત્રાસયિત્વા તુ કાર્તવીર્યો ઽર્જુનસ્તદા । રાવણં ગૃહ્ય નગરં પ્રવિવેશ સુહૃદ્વૃતઃ ।। ૭.૩૨.
રાક્ષસોને ડરાવીને, કાર્તવીર્ય અર્જુને રાવણને પકડીને, મિત્રો સાથે શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ કીર્યમાણઃ કુસુમાક્ષતોત્કરૈર્દ્વિજૈઃ સપૌરૈઃ પુરુહૂતસન્નિભઃ । તદા ઽર્જુનઃ સમ્પ્રવિવેશ તાં પુરીં બલિં નિગૃહ્યેવ સહસ્રલોચનઃ ।। ૭.૩૨.
બ્રાહ્મણો અને નગરવાસીઓએ પુષ્પ અને અક્ષતની વર્ષા કરી, એ સમયે અર્જુન, શત્રુને જીત્યા પછી, હજારો આંખો ધરાવતાં ઇન્દ્ર જેવો, એ શહેરમાં પ્રવેશ્યો.
રાવણગ્રહણં તત્તુ વાયુગ્રહણસન્નિભમ્ । તતઃ પુલસ્ત્યઃ શુશ્રાવ કથિતં દિવિ દૈવતૈઃ ।। ૭.૩૩.
રાવણને પકડવું એ જાણે પવનને પકડવું હોય એવું હતું. પછી પુલસ્ત્યએ દેવતાઓએ સ્વર્ગમાં જે કહ્યું હતું તે સાંભળ્યું.
તતઃ પુત્રકૃતસ્નેહાત્કમ્પ્યમાનો મહાધૃતિઃ । માહિષ્મતીપતિં દ્રષ્ટુમાજગામ મહાનૃષિઃ ।। ૭.૩૩.
પછી, પુત્ર માટેના પ્રેમથી ધ્રૂજતો પણ મજબૂત મનવાળો મહર્ષિ, માહિષ્મતીના રાજાને જોવા આવ્યો.
સ વાયુમાર્ગમાસ્થાય વાયુતુલ્યગતિર્દ્વિજઃ । પુરીં માહિષ્મતીં પ્રાપ્તો મનઃસમ્પાતવિક્રમઃ ।। ૭.૩૩.
એ દ્વિજ, પવનના માર્ગે પવન જેટલી ઝડપથી, મનના દૃઢ સંકલ્પથી, માહિષ્મતી નગરીમાં પહોંચ્યો.
સો ઽમરાવતિસઙ્કાશાં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલામ્ । પ્રવિવેશ પુરીં બ્રહ્મા ઇન્દ્રસ્યેવામરાવતીમ્ ।। ૭.૩૩.
એ બ્રહ્માએ, અમરાવતી જેવી, આનંદિત અને સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલી એ નગરીમાં, જાણે ઇન્દ્રની અમરાવતીમાં પ્રવેશ કરે તેમ, પ્રવેશ કર્યો.
પાદચારમિવાદિત્યં નિષ્પતન્તં સુદુર્દશમ્ । તતસ્તે પ્રત્યભિજ્ઞાય અર્જુનાય નિવેદયન્ ।। ૭.૩૩.
જેમ તેજસ્વી સૂર્ય ઉગે અને જોઈ શકાતો નથી, તેમ તેમને ઓળખી, બધાએ અર્જુનને જાણ કરી.
પુલસ્ત્ય ઇતિ વિજ્ઞાય વચનાદ્ધૈહયાધિપઃ । શિરસ્યઞ્જલિમાધાય પ્રત્યુદ્ગચ્છત્તપસ્વિનમ્ ।। ૭.૩૩.
પુલસ્ત્ય છે એમ જાણી, હિહયાધિપતિએ માથા પર હાથ જોડીને ઋષિને મળવા ગયો.
પુરોહિતો ઽસ્ય ગૃહ્યાર્ઘ્યં મધુપર્કં તથૈવ ચ । પુરસ્તાત્પ્રયયૌ રાજ્ઞઃ શક્રસ્યેવ બૃહસ્પતિઃ ।। ૭.૩૩.
એના પુરોહિતે પાદ્ય અને મધુપર્ક લઇ, રાજા આગળ આગળ, જાણે ઇન્દ્ર માટે બૃહસ્પતિ જાય તેમ, આગળ વધ્યો.
તતસ્તમૃષિમાયાન્તમુદ્યન્તમિવ ભાસ્કરમ્ । અર્જુનો દૃશ્ય સમ્ભ્રાન્તો વવન્દેન્દ્ર ઇવેશ્વરમ્ ।। ૭.૩૩.
પછી, ઋષિ ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી આવી રહ્યા છે એમ જોઈ, અર્જુન ચકિત થઈ, ઇન્દ્ર ઈશ્વરને વંદે તેમ વંદન કર્યું.
સ તસ્ય મધુપર્કં ગાં પાદ્યમર્ઘ્યં નિવેદ્ય ચ । પુલસ્ત્યમાહ રાજેન્દ્રો હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ।। ૭.૩૩.
પછી, મધુપર્ક, ગાય, પાદ્ય અને અર્જ્ય અર્પણ કરીને, રાજા અર્જુને આનંદથી ગદગદ અવાજે પુલસ્ત્યને કહ્યું.
અદ્યૈવમમરાવત્યા તુલ્યા માહિષ્મતી કૃતા । અદ્યાહં તુ દ્વિજેન્દ્ર ત્વાં યસ્માત્પશ્યામિ દુર્દશમ્ ।। ૭.૩૩.
આજે માહિષ્મતી અમરાવતી જેવી બની ગઈ છે; કેમ કે, આજે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમને જોઈ શક્યો છું, જે અતિ દુર્લભ છે.
અદ્ય મે કુશલં દેવ અદ્ય મે કુશલં વ્રતમ્ । અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ । યસ્માદ્દેવગણૈર્વન્દ્યૌ વન્દે ઽહં ચરણૌ તવ ।। ૭.૩૩.
હે દેવ, આજે મારું કલ્યાણ થયું છે, આજે મારું વ્રત પૂર્ણ થયું છે, આજે જન્મ સફળ થયો છે, આજે તપ પણ ફળ્યું છે; કેમ કે આજે હું એ પગને વંદન કરું છું, જેને દેવતાઓ પણ વંદે છે.
ઇદં રાજ્યમિમે પુત્રા ઇમે દારા ઇમે વયમ્ । બ્રહ્મન્કિં કુર્મિ કિં કાર્યમાજ્ઞાપયતુ નો ભવાન્ ।। ૭.૩૩.
આ રાજ્ય, આ પુત્રો, આ પત્નીઓ અને અમે બધાં અહીં હાજર છીએ; હે બ્રાહ્મણ, હવે તમે કહો, હું શું કરું? આપની આજ્ઞા આપો.
તં ધર્મે ઽગ્નિષુ પુત્રેષુ શિવં પૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ । પુલસ્ત્યોવાચ રાજાનં હૈહયાનાં તથા ઽર્જુનમ્ ।। ૭.૩૩.
પુલસ્ત્યજી એ રાજાના ધર્મ, અગ્નિ અને પુત્રોની કুশળતા પૂછ્યા પછી, હયહયોના રાજા અર્જુનને કહ્યું.
નરેન્દ્રામ્બુજપત્રાક્ષ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનન । અતુલં તે બલં યેન દશગ્રીવસ્ત્વયા જિતઃ ।। ૭.૩૩.
હે રાજા, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર અને પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવનાર, તારી બલકટા બરાબર નથી, કેમ કે તું દશાનનને જીત્યો છે.
ભયાદ્યસ્યોપતિષ્ઠેતાં નિષ્પન્દૌ સાગરાનિલૌ । સો ઽયં મૃધે ત્વયા બદ્ધઃ પૌત્રો મે રણદુર્જયઃ ।। ૭.૩૩.
જેનાથી દરિયો અને પવન પણ ડરીને સ્થિર થઈ જાય, એ મારો રણમાં અપરાજિત પૌત્ર આજે તારા હાથમાં બંધાયો છે.
પુત્રકસ્ય યશઃ પીતં નામ વિશ્રાવિતં ત્વયા । મદ્વાક્યાદ્યાચ્યમાનો ઽદ્ય મુઞ્ચ વત્સં દશાનનમ્ ।। ૭.૩૩.
મારા પૌત્રનું યશ તું ફેલાવ્યું છે, તેનું નામ પણ પ્રસિદ્ધ કર્યું છે; હવે મારી વિનંતીથી દશાનનને મુક્ત કર.
પુલસ્ત્યાજ્ઞાં પ્રગૃહ્યોચે ન કિઞ્ચન વચો ઽર્જુનઃ । મુમોચ વૈ પાર્થિવેન્દ્રો રાક્ષસેન્દ્રં પ્રહૃષ્ટવત્ ।। ૭.૩૩.
પુલસ્ત્યજીની આજ્ઞા સ્વીકારી અર્જુને કંઈ બોલ્યું નહીં અને રાજાએ આનંદપૂર્વક રાક્ષસોના રાજાને છોડી દીધો.
સ તં પ્રમુચ્ય ત્રિદશારિમર્જુનઃ પ્રપૂજ્ય દિવ્યાભરણસ્રગમ્બરૈઃ । અહિંસકં સખ્યમુપેત્ય સાગ્નિકં પ્રણમ્ય તં બ્રહ્મસુતં ગૃહં યયૌ ।। ૭.૩૩.
અર્જુને દેવોના શત્રુને મુક્ત કરીને, તેને દિવ્ય આભૂષણો, ફૂલોની માળા અને સુંદર વસ્ત્રોથી સન્માન આપ્યો; પછી શાંતિથી મિત્રતા કરી, અગ્નિપ્રણામ કરીને બ્રહ્મપુત્રને વંદન કરી ઘર પાછો ગયો.
પુલસ્ત્યેનાપિ સન્ત્યક્તો રાક્ષસેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ । પરિષ્વક્તઃ કૃતાતિથ્યો લજ્જમાનો વિનિર્જિતઃ ।। ૭.૩૩.
પુલસ્ત્યજીએ પણ પરાક્રમી રાક્ષસરાજને છોડી દીધો; જે અંકલગાડીને અને આત્મિયતાથી સન્માન પામીને, શરમાતો અને હાર્યો થયો.
પિતામહસુતશ્ચાપિ પુલસ્ત્યો મુનિપુઙ્ગવઃ । મોચયિત્વા દશગ્રીવં બ્રહ્મલોકં જગામ હ ।। ૭.૩૩.
પિતામહના પૌત્ર અને મહાન ઋષિ પુલસ્ત્યજીએ દશગ્રિવને મુક્ત કરીને બ્રહ્મલોકમાં ગયા.
એવં સ રાવણઃ પ્રાપ્તઃ કાર્તવીર્યાત્પ્રધર્ષણમ્ । પુલસ્ત્યવચનાચ્ચાપિ પુનર્મુક્તો મહાબલઃ ।। ૭.૩૩.
આ રીતે રાવણને કાર્તવીર્યથી અપમાન મળ્યું અને પછી પુલસ્ત્યના વચનથી ફરી મુક્તિ મળી.