યથા ઽ શનિરવેભ્યસ્તુ જાયતે ઽથ પ્રતિશ્રુતિઃ । તથા તયોર્ગદાપોથૈર્દિશઃ સર્વાઃ પ્રતિશ્રુતાઃ ।। ૭.૩૨.
જેમ વીજળીના ગર્જનાથી પ્રતિધ્વનિ થાય છે, તેમ બંનેની ગદાના ઘાઘા સર્વ દિશાઓમાં ગુંજી ઉઠ્યા.
અર્જુનસ્ય ગદા સા તુ પાત્યમાના ઽહિતોરસિ । કાઞ્ચનાભં નભશ્ચક્રે વિદ્યુત્સૌદામિની યથા ।। ૭.૩૨.
અર્જુનની ગદા જ્યારે રાવણના છાતી પર ફેંકાઈ, ત્યારે તે આકાશમાં વીજળી જેવો સુવર્ણ તેજ ફેલાવતી હતી.
તથૈવ રાવણેનાપિ પાત્યમાના મુહુર્મુહુઃ । અર્જુનોરસિ નિર્ભાતિ ગદોલ્કેવ મહાગિરૌ ।। ૭.૩૨.
એ જ રીતે, રાવણની ગદા વારંવાર અર્જુનના છાતી પર ફેંકાતી અને મહાપર્વત પર પડતી અગ્નિગોળા જેવી તેજથી ઝળહળતી હતી.
નાર્જુનઃ ખેદમાયાતિ ન રાક્ષસગણેશ્વરઃ । ઇદમાસીત્તયોર્યુદ્ધં યથા પૂર્વં બલીન્દ્રયોઃ ।। ૭.૩૨.
ન તો અર્જુન થાક્યો, ન તો રાક્ષસોના સ્વામી; તેમનું યુદ્ધ એ પ્રાચીન બલવાન રાજાઓ જેવું જ હતું.
શૃઙ્ગૈરિવ વૃષાયુધ્યન્દન્તાગ્રૈરિવ કુઞ્જરૌ । પરસ્પરં તૌ નિઘ્નન્તૌ નરરાક્ષસસત્તમૌ ।। ૭.૩૨.
જેમ વાછરડા શીંગથી અને હાથીઓ દાંતથી લડે છે, તેમ મનુષ્ય અને રાક્ષસમાં શ્રેષ્ઠ એવા બંને વારંવાર એકબીજાને ઘા મારતા.
તતો ઽર્જુનેન ક્રુદ્ધેન સર્વપ્રાણેન સા ગદા । સ્તનયોરન્તરે મુક્તા રાવણસ્ય મહોરસિ ।। ૭.૩૨.
પછી ક્રોધિત અર્જુને આખી તાકાતથી પોતાની ગદા રાવણના વિશાળ છાતી પર, બંને સ્તનોની વચ્ચે ફેંકી.
વરદાનકૃતત્રાણે સા ગદા રાવણોરસિ । દુર્બલેવ યથાવેગં દ્વિધાભૂત્વા ઽપતત્ક્ષિતૌ ।। ૭.૩૨.
વરદાનના રક્ષણથી રાવણના છાતી પર પડેલી એ ગદા, પોતાની જ જોરથી કમજોર બનીને બે ભાગ થઈ જમીન પર પડી ગઈ.
સ ત્વર્જુનપ્રમુક્તેન ગદાપાતેન રાવણઃ । અપાસર્પદ્ધનુર્માત્રં નિષસાદ ચ નિષ્ટનન્ ।। ૭.૩૨.
અર્જુન દ્વારા ફેંકાયેલી ગદાના ઘા થી રાવણ ધનુષ્ય જેટલું અંતર હટ્યો અને દુઃખથી બેસી ગયો.
સ વિહ્વલં તદાલક્ષ્ય દશગ્રીવં તતો ઽર્જુનઃ । સહસોત્પત્ય જગ્રાહ ગરુત્માનિવ પન્નગમ્ ।। ૭.૩૨.
રાવણને ગભરાયેલો જોઈ, અર્જુન તરત જ ઉછળી અને ગરુડ સાપને પકડે તેમ તેને પકડી લીધો.
સ તુ બાહુસહસ્રેણ બલાદ્ગૃહ્ય દશાનનમ્ । બબન્ધ બલવાન્રાજા બલિં નારાયણો યથા ।। ૭.૩૨.
પછી બલવાન રાજાએ પોતાના હજારો હાથથી દશમુખ રાવણને જોરથી બાંધી નાખ્યો, જેમ નારાયણએ બલિને બાંધ્યો હતો.
બધ્યમાને દશગ્રીવે સિદ્ધચારણદેવતાઃ । સાધ્વીતિવાદિનઃ પુષ્પૈઃ કિરન્ત્યર્જુનમૂર્ધનિ ।। ૭.૩૨.
જ્યારે દશમુખ રાવણ બંધાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે સિદ્ધ, ચારણ અને દેવતાઓ 'સાધુ' કહી અર્જુનના માથે પુષ્પવર્ષા કરતા હતા.
વ્યાઘ્રો મૃગમિવાદાય મૃગરાડિવ દન્તિનમ્ । નનાદ હૈહયો રાજા હર્ષાદમ્બુદવન્મુહુઃ ।। ૭.૩૨.
વાઘ જેવો હિહય વંશનો રાજા મૃગને પકડે તેમ, કે પશુઓનો રાજા દંતી પર ઝંપલાવે તેમ, આનંદમાં ઘનગર્જના કરે તેમ વારંવાર દહાડ્યો.
પ્રહસ્તસ્તુ સમાશ્વસ્તો દૃષ્ટ્વા બદ્ધં દશાનનમ્ । સહ તૈ રાક્ષસૈઃ ક્રુદ્ધશ્ચાભિદુદ્રાવ પાર્થિવમ્ ।। ૭.૩૨.
પ્રહસ્તે, રાવણને બંધાયેલો જોઈને, હિંમત મેળવી, રાક્ષસો સાથે ગુસ્સે થઈ રાજા પર તૂટ્યો.
નક્તઞ્ચરાણાં વેગસ્તુ તેષામાપતતાં બભૌ । ઉદ્ભૂત આતપાપાયે પયોદાનામિવામ્બુધૌ ।। ૭.૩૨.
રાતે ફરતા એ રાક્ષસોની દોડ એવી તેજ હતી, જાણે તપતી ધૂપ પછી આકાશમાં મેઘો ઉઠે તેમ.
મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ ભાષન્તસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાસકૃત્ । મુસલાનિ સશૂલાનિ સોત્સસર્જ તદાર્જુને ।। ૭.૩૨.
'છોડો, છોડો' અને 'થેરો, થેરો' એમ વારંવાર બોલતા, તેમણે મસાલા અને શૂળો અર્જુન પર ફેંક્યા.
અપ્રાપ્તાન્યેવ તાન્યાશુ અસમ્ભ્રાન્તસ્તદાર્જુનઃ । આયુધાન્યમરારીણાં જગ્રાહારિનિષૂદનઃ ।। ૭.૩૨.
અર્જુને, ડગમગ્યા વગર, એ શસ્ત્રો એના સુધી પહોંચે એ પહેલા જ ઝડપી લીધાં અને દુશ્મનોના હથિયારો પકડી લીધાં.
તતસ્તૈરેવ રક્ષાંસિ દુર્ધરૈઃ પ્રવરાયુધૈઃ । ભિત્ત્વા વિદ્રાવયામાસ વાયુરમ્બુધરાનિવ ।। ૭.૩૨.
પછી, એ જ ભયાનક શસ્ત્રોથી, તેણે રાક્ષસોને ભેદી નાખ્યા અને હાંકી કાઢ્યા, જેમ પવન ઘનઘોર મેઘોને ઉડાડી દે છે.
રાક્ષસાંસ્ત્રાસયિત્વા તુ કાર્તવીર્યો ઽર્જુનસ્તદા । રાવણં ગૃહ્ય નગરં પ્રવિવેશ સુહૃદ્વૃતઃ ।। ૭.૩૨.
રાક્ષસોને ડરાવીને, કાર્તવીર્ય અર્જુને રાવણને પકડીને, મિત્રો સાથે શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ કીર્યમાણઃ કુસુમાક્ષતોત્કરૈર્દ્વિજૈઃ સપૌરૈઃ પુરુહૂતસન્નિભઃ । તદા ઽર્જુનઃ સમ્પ્રવિવેશ તાં પુરીં બલિં નિગૃહ્યેવ સહસ્રલોચનઃ ।। ૭.૩૨.
બ્રાહ્મણો અને નગરવાસીઓએ પુષ્પ અને અક્ષતની વર્ષા કરી, એ સમયે અર્જુન, શત્રુને જીત્યા પછી, હજારો આંખો ધરાવતાં ઇન્દ્ર જેવો, એ શહેરમાં પ્રવેશ્યો.
રાવણગ્રહણં તત્તુ વાયુગ્રહણસન્નિભમ્ । તતઃ પુલસ્ત્યઃ શુશ્રાવ કથિતં દિવિ દૈવતૈઃ ।। ૭.૩૩.
રાવણને પકડવું એ જાણે પવનને પકડવું હોય એવું હતું. પછી પુલસ્ત્યએ દેવતાઓએ સ્વર્ગમાં જે કહ્યું હતું તે સાંભળ્યું.
તતઃ પુત્રકૃતસ્નેહાત્કમ્પ્યમાનો મહાધૃતિઃ । માહિષ્મતીપતિં દ્રષ્ટુમાજગામ મહાનૃષિઃ ।। ૭.૩૩.
પછી, પુત્ર માટેના પ્રેમથી ધ્રૂજતો પણ મજબૂત મનવાળો મહર્ષિ, માહિષ્મતીના રાજાને જોવા આવ્યો.
સ વાયુમાર્ગમાસ્થાય વાયુતુલ્યગતિર્દ્વિજઃ । પુરીં માહિષ્મતીં પ્રાપ્તો મનઃસમ્પાતવિક્રમઃ ।। ૭.૩૩.
એ દ્વિજ, પવનના માર્ગે પવન જેટલી ઝડપથી, મનના દૃઢ સંકલ્પથી, માહિષ્મતી નગરીમાં પહોંચ્યો.
સો ઽમરાવતિસઙ્કાશાં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલામ્ । પ્રવિવેશ પુરીં બ્રહ્મા ઇન્દ્રસ્યેવામરાવતીમ્ ।। ૭.૩૩.
એ બ્રહ્માએ, અમરાવતી જેવી, આનંદિત અને સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલી એ નગરીમાં, જાણે ઇન્દ્રની અમરાવતીમાં પ્રવેશ કરે તેમ, પ્રવેશ કર્યો.
પાદચારમિવાદિત્યં નિષ્પતન્તં સુદુર્દશમ્ । તતસ્તે પ્રત્યભિજ્ઞાય અર્જુનાય નિવેદયન્ ।। ૭.૩૩.
જેમ તેજસ્વી સૂર્ય ઉગે અને જોઈ શકાતો નથી, તેમ તેમને ઓળખી, બધાએ અર્જુનને જાણ કરી.
પુલસ્ત્ય ઇતિ વિજ્ઞાય વચનાદ્ધૈહયાધિપઃ । શિરસ્યઞ્જલિમાધાય પ્રત્યુદ્ગચ્છત્તપસ્વિનમ્ ।। ૭.૩૩.
પુલસ્ત્ય છે એમ જાણી, હિહયાધિપતિએ માથા પર હાથ જોડીને ઋષિને મળવા ગયો.
પુરોહિતો ઽસ્ય ગૃહ્યાર્ઘ્યં મધુપર્કં તથૈવ ચ । પુરસ્તાત્પ્રયયૌ રાજ્ઞઃ શક્રસ્યેવ બૃહસ્પતિઃ ।। ૭.૩૩.
એના પુરોહિતે પાદ્ય અને મધુપર્ક લઇ, રાજા આગળ આગળ, જાણે ઇન્દ્ર માટે બૃહસ્પતિ જાય તેમ, આગળ વધ્યો.
તતસ્તમૃષિમાયાન્તમુદ્યન્તમિવ ભાસ્કરમ્ । અર્જુનો દૃશ્ય સમ્ભ્રાન્તો વવન્દેન્દ્ર ઇવેશ્વરમ્ ।। ૭.૩૩.
પછી, ઋષિ ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી આવી રહ્યા છે એમ જોઈ, અર્જુન ચકિત થઈ, ઇન્દ્ર ઈશ્વરને વંદે તેમ વંદન કર્યું.
સ તસ્ય મધુપર્કં ગાં પાદ્યમર્ઘ્યં નિવેદ્ય ચ । પુલસ્ત્યમાહ રાજેન્દ્રો હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ।। ૭.૩૩.
પછી, મધુપર્ક, ગાય, પાદ્ય અને અર્જ્ય અર્પણ કરીને, રાજા અર્જુને આનંદથી ગદગદ અવાજે પુલસ્ત્યને કહ્યું.
અદ્યૈવમમરાવત્યા તુલ્યા માહિષ્મતી કૃતા । અદ્યાહં તુ દ્વિજેન્દ્ર ત્વાં યસ્માત્પશ્યામિ દુર્દશમ્ ।। ૭.૩૩.
આજે માહિષ્મતી અમરાવતી જેવી બની ગઈ છે; કેમ કે, આજે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમને જોઈ શક્યો છું, જે અતિ દુર્લભ છે.
અદ્ય મે કુશલં દેવ અદ્ય મે કુશલં વ્રતમ્ । અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ । યસ્માદ્દેવગણૈર્વન્દ્યૌ વન્દે ઽહં ચરણૌ તવ ।। ૭.૩૩.
હે દેવ, આજે મારું કલ્યાણ થયું છે, આજે મારું વ્રત પૂર્ણ થયું છે, આજે જન્મ સફળ થયો છે, આજે તપ પણ ફળ્યું છે; કેમ કે આજે હું એ પગને વંદન કરું છું, જેને દેવતાઓ પણ વંદે છે.