કાર્તવીર્યભુજાસક્તં તજ્જલં પ્રાપ્ય નિર્મલમ્ । કૂલોપહારં કુર્વાણં પ્રતિસ્રોતઃ પ્રધાવતિ ।। ૭.૩૨.
કાર્તવીર્યના હાથથી અટકાવાયેલું શુદ્ધ પાણી, જ્યારે તે કિનારે બંધ બાંધતો હતો, ત્યારે ધારોને વિરુદ્ધ દોડતું ઉપર તરફ વહેવા લાગ્યું.
સમીનનક્રમકરઃ સપુષ્પકુશસંસ્તરઃ । સ નર્મદામ્ભસો વેગઃ પ્રાવૃટ્કાલ ઇવાબભૌ ।। ૭.૩૨.
માછલીઓ, ઘોડાપદ, ફૂલો અને કૂશથી શોભાયમાન નર્મદાની ધારા વરસાદના સમયમાં જેવી વહે છે તેવી લાગતી હતી.
સ વેગઃ કાર્તવીર્યેણ સમ્પ્રેષિત ઇવામ્ભસઃ । પુષ્પોપહારં સકલં રાવણસ્ય જહાર હ ।। ૭.૩૨.
કાર્તવીર્યે મોકલેલી જેમ, એ જોરદાર પાણીની લહેરે રાવણના બધા ફૂલોની ભેટ વહાવી લીધી.
રાવણો ઽર્ધસમાપ્તં તમુત્સૃજ્ય નિયમં તદા । નર્મદાં પશ્યતે કાન્તાં પ્રતિકૂલાં યથા પ્રિયામ્ ।। ૭.૩૨.
ત્યારે રાવણે પોતાનું અર્ધ પૂરું રહેલું વ્રત છોડ્યું અને પ્રિય નર્મદાને, હવે વિરુદ્ધ થઈ ગઈ હોય તેમ, જોઈ.
પશ્ચિમેન તુ તં દૃષ્ટ્વા સાગરોદ્ગારસન્નિભમ્ । વર્ધન્તમમ્ભસો વેગં પૂર્વામાશાં પ્રવિશ્ય તુ ।। ૭.૩૨.
પશ્ચિમ તરફ જોઈ, તેણે સમુદ્રના ગર્જન જેવો વધતો પાણીનો પ્રવાહ પૂર્વ દિશામાં આગળ વધતો જોયો.
તતો ઽનુભ્રાન્તશકુનાં સ્વભાવોપરમે સ્થિતામ્ । નિર્વિકારાઙ્ગનાભાસામપશ્યદ્રાવણો નદીમ્ ।। ૭.૩૨.
ત્યાં રાવણે નદીની તરફ જોયું, જે સ્વાભાવિક રીતે સ્થિર હતી, પાછળ પક્ષીઓ ચાલતા હતા અને એ અડગ સ્ત્રી જેવી લાગતી હતી.
સવ્યેતરકરાઙ્ગુલ્યા સશબ્દં ચ દશાનનઃ । વેગપ્રભાવમન્વેષ્ટું સો ઽદિશચ્છુકસારણૌ ।। ૭.૩૨.
પછી દશાનન રાવણે ડાબા હાથની આંગળીઓથી અવાજ કર્યો અને શુક તથા સારણને ધારા કેટલી જોરદાર છે તે તપાસવા કહ્યું.
તૌ તુ રાવણસન્દિષ્ટૌ ભ્રાતરૌ શુકસારણૌ । વ્યોમાન્તરગતૌ વીરૌ પ્રસ્થિતૌ પશ્ચિમામુખૌ ।। ૭.૩૨.
રાવણના આદેશથી, શુક અને સારણ નામના બહાદુર ભાઈઓ પશ્ચિમ દિશામાં આકાશમાં ઉડીને નીકળી પડ્યા.
અર્ધયોજનમાત્રં તુ ગત્વા તૌ રજનીચરૌ । પશ્યેતાં પુરુષં તોયે ક્રીડન્તં સહયોષિતમ્ ।। ૭.૩૨.
અર્ધ યોજન જેટલું અંતર કાપ્યા પછી, એ બે રાત્રિચરોએ પાણીમાં પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે રમતો એક પુરુષ જોયો.
બૃહત્સાલપ્રતીકાશં તોયવ્યાકુલમૂર્ધજમ્ । મદરક્તાન્તનયનં મદવ્યાકુલતેજસમ્ ।। ૭.૩૨.
એ પુરુષ મોટો સાળ વૃક્ષ જેટલો ભવ્ય હતો, તેના વાળ પાણીથી વિખરાયા હતા, આંખો મદથી લાલ થઈ ગઈ હતી અને આખું રૂપ પણ મદમાં ઉલઝણમાં લાગતું હતું.
નદીં બાહુસહસ્રેણ રુન્ધન્તમરિમર્દનમ્ । ગિરિં પાદસહસ્રેણ રુન્ધન્તમિવ મેદિનીમ્ ।। ૭.૩૨.
એણે હજાર હાથથી નદીનો પ્રવાહ રોકી દીધો હતો, શત્રુઓને દમન કરનાર હતો, અને હજાર પગથી પર્વત જેવો ધરતીને પણ રોકતો હોય એમ લાગતો હતો.
બાલાનાં વરનારીણાં સહસ્રેણ સમાવૃતમ્ । સમદાનાં કરેણૂનાં સહસ્રેણેવ કુઞ્જરમ્ ।। ૭.૩૨.
તેની આસપાસ હજાર સુંદર યુવાન સ્ત્રીઓ ભેગી થઈ હતી, જાણે મદમાં ચૂર થયેલી હજારો માદ હથણીઓએ એક હાથીને ઘેરી લીધો હોય એમ.
તમદ્ભુતતમં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસૌ શુકસારણૌ । સન્નિવૃત્તાવુપાગમ્ય રાવણં તમથોચતુઃ ।। ૭.૩૨.
એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, રાક્ષસ શુક અને સારણ પાછા વળી રાવણ પાસે આવ્યા અને તેને વાત કહી.
બૃહત્સાલપ્રતીકાશઃ કો ઽપ્યસૌ રાક્ષસેશ્વર । નર્મદાં રોધવદ્રુદ્ધ્વા ક્રીડાપયતિ યોષિતઃ ।। ૭.૩૨.
'રાક્ષસોના રાજા, ત્યાં કોઈ છે, જે મોટો સાળ વૃક્ષ જેવો દેખાય છે, નર્મદાને રોકી સ્ત્રીઓ સાથે રમે છે.'
તેન બાહુસહસ્રેણ સન્નિરુદ્ધજલા નદી । સાગરોદ્ગારસઙ્કાશાનુદ્ગારાન્સૃજતે મુહુઃ ।। ૭.૩૨.
'તેના હજાર હાથથી નદીનું પાણી અટકાઈ ગયું છે, અને એ નદી દરિયાની લહેરો જેવી વારંવાર મોટી મોજો ઉછાળે છે.'
ઇત્યેવં ભાષમાણૌ તૌ નિશામ્ય શુકસારણૌ । રાવણો ઽર્જુન ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ યુદ્ધલાલસઃ ।। ૭.૩૨.
શુક અને સારણની વાત સાંભળી, રાવણે કહ્યું, 'એ અર્જુન છે,' અને યુદ્ધની ઈચ્છાથી તરત જ આગળ વધ્યો.
અર્જુનાભિમુખે તસ્મિન્રાવણે રાક્ષસાધિપે । ચણ્ડઃ પ્રવાતિ પવનઃ સનાદઃ સુરજાસ્તથા ।। ૭.૩૨.
જ્યારે રાક્ષસાધિપતિ રાવણ અર્જુન સામે આગળ વધ્યો, ત્યારે ભયાનક અને ગર્જનાવાળો પવન ફૂંકાયો અને દેવતાઓ પણ કંપી ઉઠ્યા.
સકૃદેવ કૃતો રાવઃ સરક્તઃ પ્રેષિતો ઘનૈઃ । મહોદરમહાપાર્શ્વધૂમ્રાક્ષશુકસારણૈઃ ।। ૭.૩૨.
ત્યાં મહોદર, મહાપાર્શ્વ, ધૂમ્રાક્ષ, શુક અને સારણે લાલ રંગના મેઘો મોકલ્યા, જે રાવણને ઘેરી વળ્યા.
સંવૃતો રાક્ષસેન્દ્રસ્તુ તત્રાગાદ્યત્ર ચાર્જુનઃ । અદીર્ઘેણૈવ કાલેન સ તદા રાક્ષસો બલી । તં નર્મદાહ્રદં ભીમમાજગામાઞ્જનપ્રભઃ ।। ૭.૩૨.
એ રીતે ઘેરાયેલા રાક્ષસોના રાજા ત્યાં પહોંચ્યા, જ્યાં અર્જુન હતો; થોડા જ સમયમાં એ કાજળ જેવો કાળો અને શક્તિશાળી રાક્ષસ નર્મદાની ભયાનક જળાશય પાસે આવી પહોંચ્યો.
સ તત્ર સ્ત્રીપરિવૃતં વાશિતાભિરિવ દ્વિપમ્ । નરેન્દ્રં પશ્યતે રાજા રાક્ષસાનાં તદાર્જુનમ્ ।। ૭.૩૨.
ત્યાં રાક્ષસોના રાજાએ જોયું કે રાજા સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો છે, જાણે ગર્જના કરતી માદ હથણીઓ વચ્ચે હાથી ઊભો હોય એમ.
સ રોષાદ્રક્તનયનો રાક્ષસેન્દ્રો બલોદ્ધતઃ ।। ૭.૩૨.
રાક્ષસોના રાજા ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી અને તે શક્તિથી ફૂલ્યો હતો.
ઇત્યેવમર્જુનામાત્યનાહ ગમ્ભીરયા ગિરા । અમાત્યાઃ ક્ષિપ્રમાખ્યાત હૈહયસ્ય નૃપસ્ય વૈ ।। ૭.૩૨.
એ સમયે અર્જુનના મંત્રી એ ઘેરા અવાજે કહ્યું: 'હલાવટ કરો, હૈહયના રાજાને તરત જાણ કરો.'
યુદ્ધાર્થી સમનુપ્રાપ્તો રાવણો નામ રાક્ષસઃ । રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મન્ત્રિણો ઽથાર્જુનસ્ય તે । ઉત્તસ્થુઃ સાયુધાસ્ત્રાશ્ચ રાવણં વાક્યમબ્રુવન્ ।। ૭.૩૨.
'યુદ્ધ માટે રાક્ષસ રાવણ આવ્યો છે.' રાવણની વાત સાંભળીને, અર્જુનના મંત્રીઓ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો લઈને ઊભા થયા અને રાવણને કહ્યું.
યુદ્ધસ્ય કાલો વિજ્ઞેયઃ સાધુ ભોઃ સાધુ રાવણ ।। ૭.૩૨.
'યુદ્ધનો સમય નક્કી કરવો જોઈએ. વાહ રાવણ, વાહ.'
ચઃ શ્રુત્વા મન્ત્રિણો ઽથાર્જુનસ્ય તે । યઃ ક્ષીબં સ્ત્રીવૃતં ચૈવ યોદ્ધુમુત્સહતે નૃપમ્ । સ્ત્રીસમક્ષં કથં યત્તદ્યોદ્ધુમુત્સહસે ઽર્જુનમ્ । વાશિતામધ્યગં મત્તં શાર્દૂલ ઇવ કુઞ્જરમ્ ।। ૭.૩૨.
આ સાંભળીને, અર્જુનના મંત્રીઓએ કહ્યું: 'કોણ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા રાજા સાથે યુદ્ધ કરવા હિંમત કરે? અર્જુન, સ્ત્રીઓની હાજરીમાં, ગર્જના કરતી માદ હથણીઓ વચ્ચે મસ્ત હાથી પર વાઘ હુમલો કરે એમ, તું કેમ યુદ્ધ કરવા માંગે છે?'
ક્ષમસ્વાદ્ય દશગ્રીવ ચોષ્યતાં રજની ત્વયા । યુદ્ધે શ્રદ્ધા ચ યદ્યસ્તિ શ્વસ્તાત સમરે ઽર્જુનમ્ ।। ૭.૩૨.
હવે માફ કરી દે, દશમુખ. આ રાત તું આરામથી પસાર કર. જો તને યુદ્ધમાં સાચી શ્રદ્ધા હોય, તો કાલે મારી સાથે યુદ્ધ કરી લે.
યદ્યદ્યાસ્તિ મતિર્યોદ્ધું યુદ્ધતૃષ્ણાસમાવૃતા । નિહત્યાસ્માંસ્તતો યુદ્ધમર્જુનેનોપયાસ્યસિ ।। ૭.૩૨.
જો તને આજે ખરેખર યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા હોય અને તારો મન યુદ્ધની તલપથી ભરેલો હોય, તો પહેલા અમને હરાવીને પછી અર્જુન સામે યુદ્ધ માટે જઈ શકીશ.
તતસ્તે રાવણામાત્યૈરમાત્યાઃ પાર્થિવસ્ય તુ । સૂદિતાશ્ચાપિ તે યુદ્ધે ભક્ષિતાશ્ચ બુભુક્ષિતૈઃ ।। ૭.૩૨.
પછી રાવણના મંત્રીઓએ રાજાના મંત્રીઓને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા અને ભૂખ્યા રાક્ષસોએ તેમને ભક્ષી લીધા.
તતો હલહલાશબ્દો નર્મદાતીર આબભૌ । અર્જુનસ્યાનુયાતઽણાં રાવણસ્ય ચ મન્ત્રિણામ્ ।। ૭.૩૨.
પછી નર્મદા કાંઠે અર્જુનના સાથીઓ અને રાવણના મંત્રીઓ તરફથી ભારે ઘમાસાનનો અવાજ ઊઠ્યો.
ઇષુભિસ્તોમરૈઃ શૂલૈસ્ત્રિશૂલૈર્વજ્રકર્ષણૈઃ । સરાવણાનર્દયન્તઃ સમન્તાત્સમભિદ્રુતાઃ ।। ૭.૩૨.
તેણોએ તીરો, ભાલા, ત્રિશૂળ અને વીજળી જેવી હથિયારો લઈને ચારે બાજુથી રાક્ષસો પર તૂટી પડ્યા અને તેમને ત્રાસ આપ્યો.