ઉત્ક્રામન્તં દરીવન્તં હિમવત્સન્નિભં ગિરિમ્ । પશ્યમાનસ્તતો વિન્ધ્યં રાવણો નર્મદાં યયૌ ।। ૭.૩૧.
વિંધ્ય પર્વતને હિમાલય જેવો ઊંચો અને વિસ્તરતો જોઈ, રાવણ પછી નર્મદા નદી તરફ ગયો.
ચલોપલજલાં પુણ્યાં પશ્ચિમોદધિગામિનીમ્ ।। ૭.૩૧.
તે પવિત્ર નર્મદા નદી પાસે પહોંચ્યો, જેમાં પથ્થરો અને પાણી સતત વહેતા હતા અને જે પશ્ચિમ તરફ દરિયે જતી હતી.
મહિષૈઃ સૃમરૈઃ સિંહૈઃ શાર્દૂલર્ક્ષગજોત્તમૈઃ । ઉષ્ણાભિતપ્તૈસ્તૃષિતૈઃ સઙ્ક્ષોભિતજલાશયામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદીના પાણીમાં મહિષ, ઘોડાપાક, સિંહ, વાઘ, રીંછ અને વિશાળ હાથીઓ તરસ અને ગરમીથી તપાઈને તરતાં હતાં, જેના કારણે પાણી હલચલથી ભરેલું હતું.
ચક્રવાકૈઃ સકારણ્ડૈઃ સહંસજલકુક્કુટૈઃ । સારસૈશ્ચ સદા મત્તૈઃ સુકૂજદ્ભિઃ સમાવૃતામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદી ચક્રવાક, કરંડ, હંસ, જળપંખીડા અને સાળાંથી હંમેશાં ભરેલી હતી, જે મસ્ત થઈને મીઠા સ્વરે ગાતા હતાં.
ફુલ્લદ્રુમકૃતોત્તંસાં ચક્રવાકયુગસ્તનીમ્ । વિસ્તીર્ણપુલિનશ્રોણીં હંસાવલિસુમેખલામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદી ફૂલેલા વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતી, ચક્રવાકના જોડા જેવી છાતી, પહોળા રેતાળ કિનારા જેવી નિતંબ અને હંસોની પંક્તિઓ જેવી સુંદર કમરપટ્ટા ધરાવતી હતી.
પુષ્પરેણ્વનુલિપ્તાઙ્ગીં જલફેનામલાંશુકામ્ । જલાવગાહસંસ્પર્શાં ફુલ્લોત્પલશુભેક્ષણામ્ । પુષ્પકાદવરુહ્યાશુ નર્મદાં સરિતાં વરામ્ ।। ૭.૩૧.
તેના અંગો ફૂલના પરાગથી લિપ્ત, જળફેન જેટલી શુદ્ધ વસ્ત્રો, પાણીના સ્પર્શથી તાજી અને ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વી આંખો ધરાવતી હતી. પોતાનો વિમાન છોડીને, તે ઝડપથી સર્વ શ્રેષ્ઠ નર્મદા નદીમાં ઉતર્યો.
ઇષ્ટામિવ વરાં નારીમવગાહ્ય દશાનનઃ । સ તસ્યાઃ પુલિને રમ્યે નાનામુનિનિષેવિતે ।। ૭.૩૧.
પસંદગીની સ્ત્રીમાં જેમ મન મૂકીને પ્રવેશાય તેમ, દશાનનએ પણ એ નદીમાં ડૂબકી લગાવી, અનેક ઋષિઓ દ્વારા વંદિત સુંદર કિનારે ગયો.
ઉપોપવિષ્ટૈઃ સચિવૈઃ સાર્ધં રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પ્રખ્યાય નર્મદાં સો ઽથ ગઙ્ગેયમિતિ રાવણઃ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાવણે પોતાના મંત્રીઓ સાથે ત્યાં બેઠા બેઠા નર્મદાની પ્રશંસા કરી અને પછી તેને 'ગંગાની દીકરી' કહી સંબોધી.
નર્મદાદર્શજં હર્ષમાપ્તવાન્ રાક્ષસાધિપઃ । ઉવાચ સચિવાંસ્તત્ર સલીલં શુકસારણૌ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસાધિપતિએ નર્મદાને જોઈને આનંદ અનુભવ્યો અને ત્યાં પોતાના મંત્રીઓ શુક અને સારણ સાથે રમતાં રમતાં વાત કરી.
એષ રશ્મિસહસ્રેણ જગત્કૃત્વૈવ કાઞ્ચનમ્ । તીક્ષ્ણતાપકરઃ સૂર્યો નભસો ઽર્ધં સમાશ્રિતઃ ।। ૭.૩૧.
આ સૂર્ય, હજાર કિરણોથી આખા જગતને સોનાની જેમ તેજસ્વી બનાવી, પોતાની તીવ્ર તાપથી આકાશનો અડધો ભાગ ઘેરી લે છે.
મામાસીનં વિદિત્વૈવ ચન્દ્રાયતિ દિવાકરઃ ।। ૭.૩૧.
હવે, મને અહીં બેઠેલો જાણીને, સૂર્ય પણ ચંદ્ર જેવો શીતળ બની ગયો છે.
નર્મદાજલશીતશ્ચ સુગન્ધિઃ શ્રમનાશનઃ । મદ્ભયાદનિલો ઽપ્યત્ર વાત્યેષ સુસમાહિતઃ ।। ૭.૩૧.
નર્મદાનું ઠંડુ અને સુગંધિત પાણી થાક દૂર કરે છે; અહીં હવા પણ મારા ભયથી શાંત અને હળવી વહે છે.
ઇયં વાપિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા નર્મદા નર્મવર્ધિની । નક્રમીનવિહઙ્ગોર્મિઃ સભયેવાઙ્ગના સ્થિતા ।। ૭.૩૧.
આ સર્વોત્તમ નર્મદા નદી આનંદ વધારતી, મગર, પક્ષીઓ અને તરંગો સાથે, ભયભીત સ્ત્રીની જેમ શાંત ઊભી છે.
તદ્ભવન્તઃ ક્ષતાઃ શસ્ત્રૈર્નૃપૈરિન્દ્રસમૈર્યુધિ । ચન્દનસ્ય રસેનેવ રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ ।। ૭.૩૧.
પછી યુદ્ધમાં ઈન્દ્ર સમાન રાજાઓના શસ્ત્રોથી તમે ઘાયલ થયા અને ચંદનના રસ જેવી લાલ લોહીથી ઢંકાઈ ગયા.
તે યૂયમવગાહધ્વં નર્મદાં શર્મદાં શુભામ્ । મહાપદ્મમુખા મત્તા ગઙ્ગામિવ ગહાગજાઃ । અસ્યાં સ્નાત્વા મહાનદ્યાં પાપ્માનં વિપ્રમોક્ષ્યથ ।। ૭.૩૧.
હવે તમે સૌ આ શુભ અને આનંદ આપતી નર્મદા નદીમાં પ્રવેશો, જેમ મસ્ત હાથીઓ મહા કમળના મુખે ગંગામાં જાય છે. આ મહાનદીમાં સ્નાન કરીને પાપથી મુક્ત થશો.
અહમપ્યદ્ય પુલિને શરદિન્દુસમપ્રભે । પુષ્પોપહારં શનકૈઃ કરિષ્યામિ કપર્દિનઃ ।। ૭.૩૧.
હું પણ આજે શરદ પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી કિનારે ધીમે ધીમે જટાધારી ભગવાનને ફૂલ અર્પણ કરીશ.
રાવણેનૈવમુક્તાસ્તુ પ્રહસ્તશુકસારણાઃ । સમહોદરધૂમ્રાક્ષા નર્મદાં વિજગાહિરે ।। ૭.૩૧.
રાવણના આદેશથી પ્રહસ્ત, શુક, સારણ તથા મહોદર અને ધૂમ્રાક્ષા સૌએ નર્મદા નદીમાં પ્રવેશ કર્યો.
રાક્ષસેન્દ્રગજૈસ્તૈસ્તુ ક્ષોભિતા નર્મદા નદી । વામનાઞ્જનપદ્માદ્યૈર્ગઙ્ગા ઇવ મહાગજૈઃ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસોના હાથી જેવા મુખ્યોએ નર્મદા નદીમાં હલચલ મચાવી, તે ગંગા જેવી લાગી, જેમાં વામન, અંજન અને પદ્મ જેવા મહા હાથીઓ ઉતર્યા હોય તેમ.
તતસ્તે રાક્ષસાઃ સ્નાત્વા નર્મદાયાં મહાબલાઃ । ઉત્તીર્ય પુષ્પાણ્યાજહ્રુર્બલ્યર્થં રાવણસ્ય તુ ।। ૭.૩૧.
પછી તે મહાબલી રાક્ષસોએ નર્મદામાં સ્નાન કર્યું, કિનારો પાર કરીને રાવણના બલિ માટે ફૂલો ભેગા કર્યા.
નર્મદાપુલિને હૃદ્યે શુભ્રાભ્રસદૃશપ્રભે । રાક્ષસૈસ્તુ મુહૂર્તેન કૃતઃ પુષ્પમયો ગિરિઃ ।। ૭.૩૧.
નર્મદા નદીના સુંદર કિનારે, જે સફેદ વાદળ જેવું તેજ ધરાવતી હતી, રાક્ષસોએ પળમાં ફૂલોથી એક મોટો પર્વત ઊભો કર્યો.
પુષ્પેષૂપહૃતેષ્વેવં રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ । અવતીર્ણો નદીં સ્નાતું ગઙ્ગામિવ મહાગજઃ ।। ૭.૩૧.
જ્યારે ફૂલો લાવવામાં આવી ગઈ, ત્યારે રાવણ, રાક્ષસોનો રાજા, મહાન હાથી જેમ ગંગામાં ઉતરે તેમ, નદીમાં સ્નાન કરવા ઉતર્યો.
તત્ર સ્નાત્વા ચ વિધિવજ્જપ્ત્વા જપ્યમનુત્તમમ્ । નર્મદાસલિલાત્તસ્માદુત્તતાર સ રાવણઃ ।। ૭.૩૧.
ત્યાં રાવણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને શ્રેષ્ઠ મંત્રનો જાપ કર્યો, પછી નર્મદાના પાણીમાંથી બહાર આવ્યો.
તતઃ ક્લિન્નામ્બરં ત્યક્ત્વા શુક્લવસ્ત્રસમાવૃતમ્ । રાવણં પ્રાઞ્જલિં યાન્તમન્વયુઃ સર્વરાક્ષસાઃ ।। ૭.૩૧.
પછી ભીનું વસ્ત્ર ઉતારી, સફેદ કપડું પહેરી, રાવણ જોડેલા હાથથી આગળ ચાલ્યો અને બધા રાક્ષસો તેની પાછળ ગયા.
તદ્ગતીવશમાપન્ના મૂર્તિમન્ત ઇવાચલાઃ । યત્ર યત્ર ચ યાતિ સ્મ રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ । જામ્બૂનદમયં લિઙ્ગં તત્ર તત્ર સ્મ નીયતે ।। ૭.૩૧.
રાવણ જ્યાં જ્યાં જાય, ત્યાં ત્યાં, જાણે પર્વતો સ્વરૂપે, બધા રાક્ષસો તેની આજ્ઞામાં ચાલતા અને સુવર્ણનું લિંગ પણ સાથે લઈ જતા.
વાલુકાવેદિમધ્યે તુ તલ્લિઙ્ગં સ્થાપ્ય રાવણઃ । અર્ચયામાસ ગન્ધૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચામૃતગન્ધિભિઃ ।। ૭.૩૧.
પછી રાવણે વાળુની વેદી વચ્ચે તે લિંગ સ્થાપ્યું અને અમૃત જેવી સુગંધવાળા ફૂલો અને સુગંધોથી પૂજા કરી.
તતઃ સતામાર્તિહરં પરં વરં વરપ્રદં ચન્દ્રમયૂખભૂષણમ્ । સમર્ચયિત્વા સ નિશાચરો જગૌ પ્રસાર્ય હસ્તાન્પ્રણનર્ત ચાગ્રતઃ ।। ૭.૩૧.
પછી, સારા લોકોના દુઃખ દૂર કરનાર, ચંદ્રકિરણોથી શોભાયમાન એવા શ્રેષ્ઠ દેવની પૂજા કરીને, તે રાત્રે ફરતો રાવણ હાથ ફેલાવીને ગાવા લાગ્યો અને તેની સામે નૃત્ય કર્યું.
નર્મદાપુલિને યત્ર રાક્ષસેન્દ્રઃ સુદારુણઃ । પુષ્પોપહારં કુરુતે તસ્માદ્દેશાદદૂરતઃ ।। ૭.૩૨.
નર્મદા કિનારે, જ્યાં ભયંકર રાક્ષસરાજ ફૂલોની ભેટ ચઢાવી રહ્યો હતો, એ સ્થળથી થોડું દૂર—
અર્જુનો જયતાં શ્રેષ્ઠો માહિષ્મત્યાઃ પતિઃ પ્રભુઃ । ક્રીડતે સહ નારીભિર્નર્મદાતોયમાશ્રિતઃ ।। ૭.૩૨.
જયમાં શ્રેષ્ઠ અને માહિષ્મતીના સ્વામી એવા અર્જુન પોતાની રાણીઓ સાથે નર્મદાના પાણીમાં રમતો હતો.
તાસાં મધ્યગતો રાજા રરાજ ચ તદાર્જુનઃ । કરેણૂનાં સહસ્રસ્ય મધ્યસ્થ ઇવ કુઞ્જરઃ ।। ૭.૩૨.
આ સ્ત્રીઓના વચમાં રાજા અર્જુન એવો તેજસ્વી લાગતો હતો, જેમ હજારો માદા હાથીઓ વચ્ચે એક મોટો હાથી.
જિજ્ઞાસુઃ સ તુ બાહૂનાં સહસ્રસ્યોત્તમં બલમ્ । રુરોધ નર્મદાવેગં બાહુભિર્બહુભિર્વૃતઃ ।। ૭.૩૨.
પોતાના હજાર હાથની મહા તાકાત અજમાવવાની ઈચ્છાથી, અર્જુને ઘણાં સાથીઓ સાથે મળીને પોતાના હાથ વડે નર્મદાની ધારા અટકાવી.