તુલ્ય આસીન્નૃપસ્તસ્ય પ્રભાવાદ્વસુરેતસઃ । અર્જુનો નામ યત્રાગ્નિઃ શરકુણ્ડેશયઃ સદા ।। ૭.૩૧.
ત્યાંનો રાજા વસુરેતસ જેટલો જ શક્તિશાળી હતો, તેનું નામ અર્જુન હતું, જે હંમેશાં તીણના ખાડામાં અગ્નિની ઉપાસના કરતો.
તમેવ દિવસં સો ઽથ હૈહયાધિપતિર્બલી । અર્જુનો નર્મદાં રન્તું ગતઃ સ્ત્રીભિઃ સહેશ્વરઃ ।। ૭.૩૧.
એ જ દિવસે હૈહયોના પરાક્રમી રાજા અર્જુન પોતાની રાણીઓ સાથે નર્મદા નદી કિનારે વિહાર કરવા ગયો હતો.
તમેવ દિવસં સો ઽથ રાવણસ્તત્ર આગતઃ । રાવણો રાક્ષસેન્દ્રસ્તુ તસ્યામાત્યાનપૃચ્છત ।। ૭.૩૧.
એ જ દિવસે રાક્ષસોના રાજા રાવણ પણ ત્યાં આવ્યો અને અર્જુનના મંત્રીઓ પાસે પૂછપરછ કરી.
ક્વાર્જુનો નૃપતિઃ શીઘ્રં સમ્યગાખ્યાતુમર્હથ । રાવણો ઽહમનુપ્રાપ્તો યુદ્ધેપ્સુર્નૃવરેણ હ । મમાગમનમપ્યગ્રે યુષ્માભિઃ સન્નિવેદ્યતામ્ ।। ૭.૩૧.
'રાજા અર્જુન ક્યાં છે? તમે તરત અને સાચી રીતે મને કહો. હું રાવણ, તેની સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો છું. મારા આવવાનો સંદેશ તરત જ તેને આપો.'
ઇત્યેવં રાવણેનોક્તાસ્તે ઽમાત્યાઃ સુવિપશ્ચિતઃ । અબ્રુવન્રાક્ષસપતિમસાન્નિધ્યં મહીપતેઃ ।। ૭.૩૧.
રાવણએ આમ કહ્યું ત્યારે, એ બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ રાજાના સ્થાન વિશે તેને જાણકારી આપી.
શ્રુત્વા વિશ્રવસઃ પુત્રઃ પૌરાણામર્જુનં ગતમ્ । અપસૃત્યાગતો વિન્ધ્યં હિમવત્સન્નિભં ગિરિમ્ ।। ૭.૩૧.
વિશ્વરસના પુત્ર રાવણએ સાંભળ્યું કે અર્જુન ત્યાં ગયો છે, તો તે ત્યાંથી વિંધ્ય પર્વત તરફ ગયો, જે હિમાલય જેવો ભવ્ય હતો.
સ તમભ્રમિવાવિષ્ટમુદ્ભ્રન્તમિવ મેદિનીમ્ । અપશ્યદ્રાવણો વિન્ધ્યમાલિખન્તમિવામ્બરમ્ ।। ૭.૩૧.
રાવણે એ વિંધ્ય પર્વતને જોયો, જે મેઘથી ઘેરાયેલો લાગતો, ધરતીને સ્પર્શ કરવા ઊંચો થયો હતો અને આકાશને ખંજવાળે છે એમ દેખાતો.
સહસ્રશિખરોપેતં સિંહાધ્યુષિતકન્દરમ્ । પ્રપાતપતિતૈસ્તોયૈઃ સાટ્ટહાસમિવામ્બુધિમ્ ।। ૭.૩૧.
એ પર્વત પર હજારો શિખરો હતા, તેની ગુફાઓમાં સિંહો રહેતા અને ધોધથી પડતા પાણીના ગર્જનાથી એ સમુદ્રની જેમ હસતો લાગતો.
દેવદાનવગન્ધર્વૈઃ સાપ્સરોગણકિન્નરૈઃ । સ્વસ્ત્રીભિઃ ક્રીડમાનૈશ્ચ સ્વર્ગભૂતં મહોચ્છ્રયમ્ ।। ૭.૩૧.
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, અપ્સરા અને કિન્નરોએ પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે રમતાં એ પર્વત સ્વર્ગ જેવો ભવ્ય અને ઊંચો લાગતો.
નદીભિઃ સ્યન્દમાનાભિઃ સ્ફટિકપ્રતિમં જલમ્ । ફણાભિશ્ચલજિહ્વાભિરનન્તમિવ વિષ્ઠિતમ્ ।। ૭.૩૧.
નદીઓ વહેતી, પાણી સ્ફટિક જેવું સ્વચ્છ, અને સાપો પોતાની જીભ હલાવતાં, એ પર્વત અનંત અને વિશાળ દેખાતો.
ઉત્ક્રામન્તં દરીવન્તં હિમવત્સન્નિભં ગિરિમ્ । પશ્યમાનસ્તતો વિન્ધ્યં રાવણો નર્મદાં યયૌ ।। ૭.૩૧.
વિંધ્ય પર્વતને હિમાલય જેવો ઊંચો અને વિસ્તરતો જોઈ, રાવણ પછી નર્મદા નદી તરફ ગયો.
ચલોપલજલાં પુણ્યાં પશ્ચિમોદધિગામિનીમ્ ।। ૭.૩૧.
તે પવિત્ર નર્મદા નદી પાસે પહોંચ્યો, જેમાં પથ્થરો અને પાણી સતત વહેતા હતા અને જે પશ્ચિમ તરફ દરિયે જતી હતી.
મહિષૈઃ સૃમરૈઃ સિંહૈઃ શાર્દૂલર્ક્ષગજોત્તમૈઃ । ઉષ્ણાભિતપ્તૈસ્તૃષિતૈઃ સઙ્ક્ષોભિતજલાશયામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદીના પાણીમાં મહિષ, ઘોડાપાક, સિંહ, વાઘ, રીંછ અને વિશાળ હાથીઓ તરસ અને ગરમીથી તપાઈને તરતાં હતાં, જેના કારણે પાણી હલચલથી ભરેલું હતું.
ચક્રવાકૈઃ સકારણ્ડૈઃ સહંસજલકુક્કુટૈઃ । સારસૈશ્ચ સદા મત્તૈઃ સુકૂજદ્ભિઃ સમાવૃતામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદી ચક્રવાક, કરંડ, હંસ, જળપંખીડા અને સાળાંથી હંમેશાં ભરેલી હતી, જે મસ્ત થઈને મીઠા સ્વરે ગાતા હતાં.
ફુલ્લદ્રુમકૃતોત્તંસાં ચક્રવાકયુગસ્તનીમ્ । વિસ્તીર્ણપુલિનશ્રોણીં હંસાવલિસુમેખલામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદી ફૂલેલા વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતી, ચક્રવાકના જોડા જેવી છાતી, પહોળા રેતાળ કિનારા જેવી નિતંબ અને હંસોની પંક્તિઓ જેવી સુંદર કમરપટ્ટા ધરાવતી હતી.
પુષ્પરેણ્વનુલિપ્તાઙ્ગીં જલફેનામલાંશુકામ્ । જલાવગાહસંસ્પર્શાં ફુલ્લોત્પલશુભેક્ષણામ્ । પુષ્પકાદવરુહ્યાશુ નર્મદાં સરિતાં વરામ્ ।। ૭.૩૧.
તેના અંગો ફૂલના પરાગથી લિપ્ત, જળફેન જેટલી શુદ્ધ વસ્ત્રો, પાણીના સ્પર્શથી તાજી અને ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વી આંખો ધરાવતી હતી. પોતાનો વિમાન છોડીને, તે ઝડપથી સર્વ શ્રેષ્ઠ નર્મદા નદીમાં ઉતર્યો.
ઇષ્ટામિવ વરાં નારીમવગાહ્ય દશાનનઃ । સ તસ્યાઃ પુલિને રમ્યે નાનામુનિનિષેવિતે ।। ૭.૩૧.
પસંદગીની સ્ત્રીમાં જેમ મન મૂકીને પ્રવેશાય તેમ, દશાનનએ પણ એ નદીમાં ડૂબકી લગાવી, અનેક ઋષિઓ દ્વારા વંદિત સુંદર કિનારે ગયો.
ઉપોપવિષ્ટૈઃ સચિવૈઃ સાર્ધં રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પ્રખ્યાય નર્મદાં સો ઽથ ગઙ્ગેયમિતિ રાવણઃ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાવણે પોતાના મંત્રીઓ સાથે ત્યાં બેઠા બેઠા નર્મદાની પ્રશંસા કરી અને પછી તેને 'ગંગાની દીકરી' કહી સંબોધી.
નર્મદાદર્શજં હર્ષમાપ્તવાન્ રાક્ષસાધિપઃ । ઉવાચ સચિવાંસ્તત્ર સલીલં શુકસારણૌ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસાધિપતિએ નર્મદાને જોઈને આનંદ અનુભવ્યો અને ત્યાં પોતાના મંત્રીઓ શુક અને સારણ સાથે રમતાં રમતાં વાત કરી.
એષ રશ્મિસહસ્રેણ જગત્કૃત્વૈવ કાઞ્ચનમ્ । તીક્ષ્ણતાપકરઃ સૂર્યો નભસો ઽર્ધં સમાશ્રિતઃ ।। ૭.૩૧.
આ સૂર્ય, હજાર કિરણોથી આખા જગતને સોનાની જેમ તેજસ્વી બનાવી, પોતાની તીવ્ર તાપથી આકાશનો અડધો ભાગ ઘેરી લે છે.
મામાસીનં વિદિત્વૈવ ચન્દ્રાયતિ દિવાકરઃ ।। ૭.૩૧.
હવે, મને અહીં બેઠેલો જાણીને, સૂર્ય પણ ચંદ્ર જેવો શીતળ બની ગયો છે.
નર્મદાજલશીતશ્ચ સુગન્ધિઃ શ્રમનાશનઃ । મદ્ભયાદનિલો ઽપ્યત્ર વાત્યેષ સુસમાહિતઃ ।। ૭.૩૧.
નર્મદાનું ઠંડુ અને સુગંધિત પાણી થાક દૂર કરે છે; અહીં હવા પણ મારા ભયથી શાંત અને હળવી વહે છે.
ઇયં વાપિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા નર્મદા નર્મવર્ધિની । નક્રમીનવિહઙ્ગોર્મિઃ સભયેવાઙ્ગના સ્થિતા ।। ૭.૩૧.
આ સર્વોત્તમ નર્મદા નદી આનંદ વધારતી, મગર, પક્ષીઓ અને તરંગો સાથે, ભયભીત સ્ત્રીની જેમ શાંત ઊભી છે.
તદ્ભવન્તઃ ક્ષતાઃ શસ્ત્રૈર્નૃપૈરિન્દ્રસમૈર્યુધિ । ચન્દનસ્ય રસેનેવ રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ ।। ૭.૩૧.
પછી યુદ્ધમાં ઈન્દ્ર સમાન રાજાઓના શસ્ત્રોથી તમે ઘાયલ થયા અને ચંદનના રસ જેવી લાલ લોહીથી ઢંકાઈ ગયા.
તે યૂયમવગાહધ્વં નર્મદાં શર્મદાં શુભામ્ । મહાપદ્મમુખા મત્તા ગઙ્ગામિવ ગહાગજાઃ । અસ્યાં સ્નાત્વા મહાનદ્યાં પાપ્માનં વિપ્રમોક્ષ્યથ ।। ૭.૩૧.
હવે તમે સૌ આ શુભ અને આનંદ આપતી નર્મદા નદીમાં પ્રવેશો, જેમ મસ્ત હાથીઓ મહા કમળના મુખે ગંગામાં જાય છે. આ મહાનદીમાં સ્નાન કરીને પાપથી મુક્ત થશો.
અહમપ્યદ્ય પુલિને શરદિન્દુસમપ્રભે । પુષ્પોપહારં શનકૈઃ કરિષ્યામિ કપર્દિનઃ ।। ૭.૩૧.
હું પણ આજે શરદ પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી કિનારે ધીમે ધીમે જટાધારી ભગવાનને ફૂલ અર્પણ કરીશ.
રાવણેનૈવમુક્તાસ્તુ પ્રહસ્તશુકસારણાઃ । સમહોદરધૂમ્રાક્ષા નર્મદાં વિજગાહિરે ।। ૭.૩૧.
રાવણના આદેશથી પ્રહસ્ત, શુક, સારણ તથા મહોદર અને ધૂમ્રાક્ષા સૌએ નર્મદા નદીમાં પ્રવેશ કર્યો.
રાક્ષસેન્દ્રગજૈસ્તૈસ્તુ ક્ષોભિતા નર્મદા નદી । વામનાઞ્જનપદ્માદ્યૈર્ગઙ્ગા ઇવ મહાગજૈઃ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસોના હાથી જેવા મુખ્યોએ નર્મદા નદીમાં હલચલ મચાવી, તે ગંગા જેવી લાગી, જેમાં વામન, અંજન અને પદ્મ જેવા મહા હાથીઓ ઉતર્યા હોય તેમ.
તતસ્તે રાક્ષસાઃ સ્નાત્વા નર્મદાયાં મહાબલાઃ । ઉત્તીર્ય પુષ્પાણ્યાજહ્રુર્બલ્યર્થં રાવણસ્ય તુ ।। ૭.૩૧.
પછી તે મહાબલી રાક્ષસોએ નર્મદામાં સ્નાન કર્યું, કિનારો પાર કરીને રાવણના બલિ માટે ફૂલો ભેગા કર્યા.
નર્મદાપુલિને હૃદ્યે શુભ્રાભ્રસદૃશપ્રભે । રાક્ષસૈસ્તુ મુહૂર્તેન કૃતઃ પુષ્પમયો ગિરિઃ ।। ૭.૩૧.
નર્મદા નદીના સુંદર કિનારે, જે સફેદ વાદળ જેવું તેજ ધરાવતી હતી, રાક્ષસોએ પળમાં ફૂલોથી એક મોટો પર્વત ઊભો કર્યો.