વિભીષણસ્તુ રામસ્ય પાર્શ્વસ્થો વાક્યમબ્રવીત્ । આશ્ચર્યં સ્મારિતો ઽસ્મ્યદ્ય યત્તદ્દૃષ્ટં પુરાતનમ્ ।। ૭.૩૦.
રામના બાજુમાં ઉભેલા વિભીષણે કહ્યું: 'આજે મને એ પ્રાચીન અદ્ભુત ઘટનાઓ યાદ આવી રહી છે, જે મેં જોયેલી.'
અગસ્ત્યં ત્વબ્રવીદ્રામઃ સત્યમેતચ્છ્રુતં ચ મે ।। ૭.૩૦.
પછી રામે અગસ્ત્યને કહ્યું: 'આ બધું સાચું છે અને મેં પણ આ સાંભળ્યું છે.'
એવં રામ સમુદ્ભૂતો રાવણો લોકકણ્ટકઃ । સપુત્રો યેન સઙ્ગ્રામે જિતઃ શક્રઃ સુરેશ્વરઃ ।। ૭.૩૦.
હે રામ, આ રીતે રાવણ, જે દુનિયાનો કલંક હતો, જન્મ્યો; અને એણે પોતાના પુત્ર સાથે યુદ્ધમાં દેવતાઓના રાજા ઇન્દ્રને પણ હરાવ્યો.
તતો રામો મહાતેજા વિસ્મયાત્પુનરેવ હિ । ઉવાચ પ્રણતો વાક્યમગસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્ ।। ૭.૩૧.
પછી મહાતેજસ્વી રામ ચકિત થઈને ફરી એકવાર શ્રદ્ધાભાવે અગસ્ત્ય ઋષિજીને વંદન કરીને બોલ્યા.
ભગવન્રાક્ષસઃ ક્રૂરો યદાપ્રભૃતિ મેદિનીમ્ । પર્યટત્કિં તદા લોકાઃ શૂન્યા આસન્દ્વિજોત્તમ ।। ૭.૩૧.
ભગવાન, જ્યારે એ ક્રૂર રાક્ષસ ધરતી પર ફરતો હતો, ત્યારે શું એ સમયે લોકોના વાસ ખાલી થઈ ગયા હતા, દ્વિજશ્રેષ્ઠ?
રાજા વા રાજમાત્રો વા કિં તદા નાત્ર કશ્ચન । ધર્ષણં યત્ર ન પ્રાપ્તો રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ ।। ૭.૩૧.
એ સમયે કોઈ રાજા કે રાજકુમાર એવો હતો કે જેને રાક્ષસોના રાજા રાવણના અત્યાચારનો સામનો કરવો ન પડ્યો હોય?
ઉતાહો હતવીર્યાસ્તે બભૂવુઃ પૃથિવીક્ષિતઃ । બહિષ્કૃતા વરાસ્ત્રૈશ્ચ બહવો નિર્જિતા નૃપાઃ ।। ૭.૩૧.
કે પછી ધરતીના રાજાઓએ પોતાનું બળ ગુમાવ્યું હતું અને ઘણા રાજાઓ ઉત્તમ શસ્ત્રોથી હરાવીને બહાર કાઢી દેવામાં આવ્યા હતા?
રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હ્યગસ્ત્યો ભગવાનૃષિઃ । ઉવાચ રામં પ્રહસન્પિતામહ ઇવેશ્વરમ્ ।। ૭.૩૧.
રાઘવના આ વચન સાંભળી ભગવાન અગસ્ત્ય ઋષિ બ્રહ્માજી જેમ હસતાં રામને બોલ્યા.
ઇત્યેવં બાધમાનસ્તુ પાર્થિવાન્પાર્થિવર્ષભ । ચચાર રાવણો રામ પૃથિવીં પૃથિવીપતે ।। ૭.૩૧.
હા, રાજાઓને ત્રાસ આપતો રાવણ, હે પૃથ્વીનાથ રામ, ધરતી પર ફરતો હતો.
તતો માહિષ્મતીં નામ પુરીં સ્વર્ગપુરીપ્રભામ્ । સમ્પ્રાપ્તો યત્ર સાન્નિધ્યં સદાસીદ્વસુરેતસઃ ।। ૭.૩૧.
પછી તે સ્વર્ગની જેમ તેજસ્વી મહિષ્મતી નામની નગરીમાં પહોંચ્યો, જ્યાં વસુરેતસનું હંમેશાં વિધાન હતું.
તુલ્ય આસીન્નૃપસ્તસ્ય પ્રભાવાદ્વસુરેતસઃ । અર્જુનો નામ યત્રાગ્નિઃ શરકુણ્ડેશયઃ સદા ।। ૭.૩૧.
ત્યાંનો રાજા વસુરેતસ જેટલો જ શક્તિશાળી હતો, તેનું નામ અર્જુન હતું, જે હંમેશાં તીણના ખાડામાં અગ્નિની ઉપાસના કરતો.
તમેવ દિવસં સો ઽથ હૈહયાધિપતિર્બલી । અર્જુનો નર્મદાં રન્તું ગતઃ સ્ત્રીભિઃ સહેશ્વરઃ ।। ૭.૩૧.
એ જ દિવસે હૈહયોના પરાક્રમી રાજા અર્જુન પોતાની રાણીઓ સાથે નર્મદા નદી કિનારે વિહાર કરવા ગયો હતો.
તમેવ દિવસં સો ઽથ રાવણસ્તત્ર આગતઃ । રાવણો રાક્ષસેન્દ્રસ્તુ તસ્યામાત્યાનપૃચ્છત ।। ૭.૩૧.
એ જ દિવસે રાક્ષસોના રાજા રાવણ પણ ત્યાં આવ્યો અને અર્જુનના મંત્રીઓ પાસે પૂછપરછ કરી.
ક્વાર્જુનો નૃપતિઃ શીઘ્રં સમ્યગાખ્યાતુમર્હથ । રાવણો ઽહમનુપ્રાપ્તો યુદ્ધેપ્સુર્નૃવરેણ હ । મમાગમનમપ્યગ્રે યુષ્માભિઃ સન્નિવેદ્યતામ્ ।। ૭.૩૧.
'રાજા અર્જુન ક્યાં છે? તમે તરત અને સાચી રીતે મને કહો. હું રાવણ, તેની સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો છું. મારા આવવાનો સંદેશ તરત જ તેને આપો.'
ઇત્યેવં રાવણેનોક્તાસ્તે ઽમાત્યાઃ સુવિપશ્ચિતઃ । અબ્રુવન્રાક્ષસપતિમસાન્નિધ્યં મહીપતેઃ ।। ૭.૩૧.
રાવણએ આમ કહ્યું ત્યારે, એ બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ રાજાના સ્થાન વિશે તેને જાણકારી આપી.
શ્રુત્વા વિશ્રવસઃ પુત્રઃ પૌરાણામર્જુનં ગતમ્ । અપસૃત્યાગતો વિન્ધ્યં હિમવત્સન્નિભં ગિરિમ્ ।। ૭.૩૧.
વિશ્વરસના પુત્ર રાવણએ સાંભળ્યું કે અર્જુન ત્યાં ગયો છે, તો તે ત્યાંથી વિંધ્ય પર્વત તરફ ગયો, જે હિમાલય જેવો ભવ્ય હતો.
સ તમભ્રમિવાવિષ્ટમુદ્ભ્રન્તમિવ મેદિનીમ્ । અપશ્યદ્રાવણો વિન્ધ્યમાલિખન્તમિવામ્બરમ્ ।। ૭.૩૧.
રાવણે એ વિંધ્ય પર્વતને જોયો, જે મેઘથી ઘેરાયેલો લાગતો, ધરતીને સ્પર્શ કરવા ઊંચો થયો હતો અને આકાશને ખંજવાળે છે એમ દેખાતો.
સહસ્રશિખરોપેતં સિંહાધ્યુષિતકન્દરમ્ । પ્રપાતપતિતૈસ્તોયૈઃ સાટ્ટહાસમિવામ્બુધિમ્ ।। ૭.૩૧.
એ પર્વત પર હજારો શિખરો હતા, તેની ગુફાઓમાં સિંહો રહેતા અને ધોધથી પડતા પાણીના ગર્જનાથી એ સમુદ્રની જેમ હસતો લાગતો.
દેવદાનવગન્ધર્વૈઃ સાપ્સરોગણકિન્નરૈઃ । સ્વસ્ત્રીભિઃ ક્રીડમાનૈશ્ચ સ્વર્ગભૂતં મહોચ્છ્રયમ્ ।। ૭.૩૧.
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, અપ્સરા અને કિન્નરોએ પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે રમતાં એ પર્વત સ્વર્ગ જેવો ભવ્ય અને ઊંચો લાગતો.
નદીભિઃ સ્યન્દમાનાભિઃ સ્ફટિકપ્રતિમં જલમ્ । ફણાભિશ્ચલજિહ્વાભિરનન્તમિવ વિષ્ઠિતમ્ ।। ૭.૩૧.
નદીઓ વહેતી, પાણી સ્ફટિક જેવું સ્વચ્છ, અને સાપો પોતાની જીભ હલાવતાં, એ પર્વત અનંત અને વિશાળ દેખાતો.
ઉત્ક્રામન્તં દરીવન્તં હિમવત્સન્નિભં ગિરિમ્ । પશ્યમાનસ્તતો વિન્ધ્યં રાવણો નર્મદાં યયૌ ।। ૭.૩૧.
વિંધ્ય પર્વતને હિમાલય જેવો ઊંચો અને વિસ્તરતો જોઈ, રાવણ પછી નર્મદા નદી તરફ ગયો.
ચલોપલજલાં પુણ્યાં પશ્ચિમોદધિગામિનીમ્ ।। ૭.૩૧.
તે પવિત્ર નર્મદા નદી પાસે પહોંચ્યો, જેમાં પથ્થરો અને પાણી સતત વહેતા હતા અને જે પશ્ચિમ તરફ દરિયે જતી હતી.
મહિષૈઃ સૃમરૈઃ સિંહૈઃ શાર્દૂલર્ક્ષગજોત્તમૈઃ । ઉષ્ણાભિતપ્તૈસ્તૃષિતૈઃ સઙ્ક્ષોભિતજલાશયામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદીના પાણીમાં મહિષ, ઘોડાપાક, સિંહ, વાઘ, રીંછ અને વિશાળ હાથીઓ તરસ અને ગરમીથી તપાઈને તરતાં હતાં, જેના કારણે પાણી હલચલથી ભરેલું હતું.
ચક્રવાકૈઃ સકારણ્ડૈઃ સહંસજલકુક્કુટૈઃ । સારસૈશ્ચ સદા મત્તૈઃ સુકૂજદ્ભિઃ સમાવૃતામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદી ચક્રવાક, કરંડ, હંસ, જળપંખીડા અને સાળાંથી હંમેશાં ભરેલી હતી, જે મસ્ત થઈને મીઠા સ્વરે ગાતા હતાં.
ફુલ્લદ્રુમકૃતોત્તંસાં ચક્રવાકયુગસ્તનીમ્ । વિસ્તીર્ણપુલિનશ્રોણીં હંસાવલિસુમેખલામ્ ।। ૭.૩૧.
તે નદી ફૂલેલા વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતી, ચક્રવાકના જોડા જેવી છાતી, પહોળા રેતાળ કિનારા જેવી નિતંબ અને હંસોની પંક્તિઓ જેવી સુંદર કમરપટ્ટા ધરાવતી હતી.
પુષ્પરેણ્વનુલિપ્તાઙ્ગીં જલફેનામલાંશુકામ્ । જલાવગાહસંસ્પર્શાં ફુલ્લોત્પલશુભેક્ષણામ્ । પુષ્પકાદવરુહ્યાશુ નર્મદાં સરિતાં વરામ્ ।। ૭.૩૧.
તેના અંગો ફૂલના પરાગથી લિપ્ત, જળફેન જેટલી શુદ્ધ વસ્ત્રો, પાણીના સ્પર્શથી તાજી અને ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વી આંખો ધરાવતી હતી. પોતાનો વિમાન છોડીને, તે ઝડપથી સર્વ શ્રેષ્ઠ નર્મદા નદીમાં ઉતર્યો.
ઇષ્ટામિવ વરાં નારીમવગાહ્ય દશાનનઃ । સ તસ્યાઃ પુલિને રમ્યે નાનામુનિનિષેવિતે ।। ૭.૩૧.
પસંદગીની સ્ત્રીમાં જેમ મન મૂકીને પ્રવેશાય તેમ, દશાનનએ પણ એ નદીમાં ડૂબકી લગાવી, અનેક ઋષિઓ દ્વારા વંદિત સુંદર કિનારે ગયો.
ઉપોપવિષ્ટૈઃ સચિવૈઃ સાર્ધં રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પ્રખ્યાય નર્મદાં સો ઽથ ગઙ્ગેયમિતિ રાવણઃ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાવણે પોતાના મંત્રીઓ સાથે ત્યાં બેઠા બેઠા નર્મદાની પ્રશંસા કરી અને પછી તેને 'ગંગાની દીકરી' કહી સંબોધી.
નર્મદાદર્શજં હર્ષમાપ્તવાન્ રાક્ષસાધિપઃ । ઉવાચ સચિવાંસ્તત્ર સલીલં શુકસારણૌ ।। ૭.૩૧.
રાક્ષસાધિપતિએ નર્મદાને જોઈને આનંદ અનુભવ્યો અને ત્યાં પોતાના મંત્રીઓ શુક અને સારણ સાથે રમતાં રમતાં વાત કરી.
એષ રશ્મિસહસ્રેણ જગત્કૃત્વૈવ કાઞ્ચનમ્ । તીક્ષ્ણતાપકરઃ સૂર્યો નભસો ઽર્ધં સમાશ્રિતઃ ।। ૭.૩૧.
આ સૂર્ય, હજાર કિરણોથી આખા જગતને સોનાની જેમ તેજસ્વી બનાવી, પોતાની તીવ્ર તાપથી આકાશનો અડધો ભાગ ઘેરી લે છે.