કુમ્ભકર્ણસ્તુ દુષ્ટાત્મા નાનાપ્રહરણોદ્યતઃ । નાજ્ઞાયત તદા યુદ્ધે સહ કેનાપ્યયુધ્યત ।। ૭.૨૮.
કુંભકર્ણ, દુષ્ટ મનવાળો અને અનેક શસ્ત્રો સાથે સજ્જ, યુદ્ધમાં ઓળખાતો નહોતો કે એ કોના સામે લડી રહ્યો છે.
દન્તૈઃ ભુજાભ્યાં પદ્માં ચ શક્તિતોમરસાયકૈઃ । યેન કેનૈવ સંરબ્ધસ્તાડયામાસ વૈ સુરાન્ ।। ૭.૨૮.
કુંભકર્ણે પોતાના દાંત, હાથ, કમળ, ભાલા, ગદા અને બાણ—જે કંઈ હાથમાં આવ્યું, એ બધાથી ક્રોધે ભરાઈ દેવતાઓને માર્યા.
તતો રુદ્રૈર્મહાઘોરૈઃ સઙ્ગમ્યાથ નિશાચરઃ । પ્રયુદ્ધસ્તૈશ્ચ સઙ્ગ્રામે ક્ષતઃ શસ્ત્રૈર્નિરન્તરમ્ ।। ૭.૨૮.
પછી એ રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસે ભયાનક રુદ્રો સાથે યુદ્ધ કર્યું અને તેઓના શસ્ત્રોથી સતત ઘાયલ થયો.
બભૌ શસ્ત્રાચિતતનુઃ કુમ્ભકર્ણઃ ક્ષરન્નસૃક્ । વિદ્યુત્સ્તનિતનિર્ઘોષો ધારવાનિવ તોયદઃ ।। ૭.૨૮.
કુંભકર્ણનું શરીર શસ્ત્રોથી છિદ્રાયેલું અને લોહી વહાવતું હતું, તે વીજળી અને ગર્જના ભરેલા વાદળ જેવો ચમકતો હતો.
તતસ્તદ્રાક્ષસં સૈન્યં પ્રયુદ્ધં સમરુદ્ગણૈઃ । રણે વિદ્રાવિતં સર્વં નાનાપ્રહરણૈઃ શિતૈઃ ।। ૭.૨૮.
પછી એ રાક્ષસોની સેના, મરૂતોની ટોળીઓ સામે યુદ્ધ કરતી, યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ અને વિવિધ શસ્ત્રોથી સંપૂર્ણ રીતે વિખેરાઈ ગઈ.
કેચિદ્વિનિહતાઃ કૃત્તાશ્ચેષ્ટન્તિ સ્મ મહીતલે । વાહનેષ્વવસક્તાશ્ચ સ્થિતા એવાપરે રણે ।। ૭.૨૮.
કેટલાંક યુદ્ધમાં મારાઈને જમીન પર પથરાઈને તડપતા હતા; તો કેટલાક પોતાનાં વાહનોને પકડીને હજી પણ યુદ્ધભૂમિમાં ઊભા રહ્યા હતા.
રથાન્નાગાન્ખરાનુષ્ટ્રાન્પન્નગાંસ્તુરગાન્ રણે । શિંશુમારાન્વરાહાંશ્ચ પિશાચવદનાન્તથા ।। ૭.૨૮.
યુદ્ધમાં રથો, હાથીઓ, ગધેડાં, ઊંટો, સાપો, ઘોડાઓ, જળચર પ્રાણીઓ, જંગલી ડૂકડાં અને પિશાચ જેવા ચહેરાવાળા પ્રાણીઓ પણ દેખાતા હતા.
તાન્સમાલિઙ્ગ્ય બાહુભ્યાં વિષ્ટબ્ધાઃ કેચિદુચ્છ્રુતાઃ । દેવૈસ્તુ શસ્ત્રસમ્ભિન્ના મમ્રિરે ચ નિશાચરાઃ ।। ૭.૨૮.
કેટલાંક એકબીજાને બાહોમાં ભરીને ઊભા રહ્યા, પણ દેવતાઓના શસ્ત્રોથી ઘાયલ થઈને રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસો મરી પડ્યા.
ચિત્રકર્મ ઇવાભાતિ સ તેષાં રણસમ્પ્લવઃ । નિહતાનાં પ્રમત્તાનાં રાક્ષસાનાં મહીતલે ।। ૭.૨૮.
પૃથ્વી પર પડેલા અને ઉન્મત્ત થયેલા રાક્ષસો વચ્ચેનું યુદ્ધ એવું લાગતું હતું જાણે કોઈ ચિત્રકામ હોય.
શોણિતોદકનિષ્પન્દકઙ્કગૃધ્રસમાકુલા । પ્રવૃત્તા સંયુગમુખે શસ્ત્રગ્રાહવતી નદી ।। ૭.૨૮.
યુદ્ધ શરૂ થતાં જ, લોહીથી ભરેલી, કાગડાં અને ગૃધ્રોથી ગૂંચવાયેલી અને શસ્ત્રોને કાંડા સમાન વહન કરતી નદી વહેતી હોય એમ લાગતું હતું.
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધો દશગ્રીવઃ પ્રતાપવાન્ । નિરીક્ષ્ય તદ્બલં કૃત્સ્નં દૈવતૈર્વિનિપાતિતમ્ ।। ૭.૨૮.
એ દરમિયાન, દસ મસ્તકવાળા શક્તિશાળી અને ક્રોધિત રાવણએ પોતાના આખા સેના દેવતાઓએ નષ્ટ કરી છે તે જોઈને,
સ તં પ્રતિ વિગાહ્યાશુ પ્રવૃદ્ધં સૈન્યસાગરમ્ । ત્રિદશાન્સમરે નિઘ્નઞ્છક્રમેવાભ્યવર્તત ।। ૭.૨૮.
તે તરત જ મોટી સેના સમુદ્રમાં ઘૂસી ગયો અને યુદ્ધમાં દેવતાઓને એક પછી એક મારી પડવા લાગ્યો.
આગાચ્છક્રો મહચ્ચાપં વિસ્ફાર્ય સુમહાસ્વનમ્ । યસ્ય વિસ્ફારઘોષેણ સ્તનન્તિ સ્મ દિશો દશ ।। ૭.૨૮.
પછી ઇન્દ્રે પોતાનું મોટું ધનુષ્ય ખેંચી ભયંકર અવાજ કર્યો, જેના ઘોષથી દસેય દિશાઓ ગુંજી ઉઠી.
તદ્વિકૃષ્ય મહચ્ચાપમિન્દ્રો રાવણમૂર્ધનિ । નિપાતયામાસ શરાન્પાવકાદિત્યવર્ચસઃ ।। ૭.૨૮.
ઇન્દ્રે મોટું ધનુષ્ય ખેંચીને રાવણના મસ્તકો પર અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજવાળા બાણ વરસાવ્યા.
તથૈવ ચ મહાબાહુર્દશગ્રીવો વ્યવસ્થિતઃ । શક્રં કાર્મુકવિભ્રષ્ટૈઃ શરવર્ષૈરવાકિરત્ ।। ૭.૨૮.
એ જ રીતે, શક્તિશાળી દશમુખ રાવણ પણ સ્થિર રહીને ઇન્દ્ર પર સતત બાણવર્ષા કરી, તેમનું ધનુષ્ય પણ તોડી નાખ્યું.
પ્રયુધ્યતોરથ તયોર્બાણવર્ષૈઃ સમન્તતઃ । ન જ્ઞાયતે તદા કિઞ્ચિત્સર્વં હિ તમસા વૃતમ્ ।। ૭.૨૮.
જ્યારે બંને બાજુથી બાણવર્ષા થવા લાગી, ત્યારે બધું જ અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું અને કશુંય દેખાતું નહોતું.
તતસ્તમસિ સઞ્જાતે સર્વે તે દેવરાક્ષસાઃ । અયુદ્ધ્યન્ત બલોન્મત્તાઃ સૂદયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૭.૨૯.
પછી જ્યારે અંધકાર છવાઈ ગયો, ત્યારે બધા દેવતાઓ અને રાક્ષસો યુદ્ધથી ઉન્મત્ત થઈ એકબીજા પર જ તૂટી પડ્યા અને યુદ્ધ કરવું બંધ કરી દીધું.
તતસ્તુ દેવસૈન્યેન રાક્ષસાનાં બૃહદ્બલમ્ । દશાંશં સ્થાપિતં યુદ્ધે શેષં નીતં યમક્ષયમ્ ।। ૭.૨૯.
પછી દેવસેનાએ રાક્ષસોની મોટી સેના માત્ર દશમો ભાગ જતી રાખી, બાકી બધાને યમલોકમાં મોકલી દીધા.
તસ્મિંસ્તુ તામસે યુદ્ધે સર્વે તે દેવરાક્ષસાઃ । અન્યોન્યં નાભ્યજાનન્ત યુધ્યમાનાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૭.૨૯.
એ અંધકારયુક્ત યુદ્ધમાં બધા દેવતાઓ અને રાક્ષસો એકબીજા સાથે લડતાં હતાં, પણ કોઈને ઓળખી શકતા નહોતા.
ઇન્દ્રશ્ચ રાવણશ્ચૈવ રાવણિશ્ચ મહાબલઃ । તસ્મિંસ્તમોજાલવૃતે મોહમીયુર્ન તે ત્રયઃ ।। ૭.૨૯.
ઇન્દ્ર, રાવણ અને શક્તિશાળી રાવણપુત્ર એ ઘન અંધકારમાં મૂર્છા પામ્યા, એ ત્રણેય ભટકી ગયા.
સ તુ દૃષ્ટ્વા બલં સર્વં રાવણો નિહતં ક્ષણાત્ । ક્રોધમભ્યગમત્તીવ્રં મહાનાદં ચ મુક્તવાન્ ।। ૭.૨૯.
પછી રાવણએ પોતાની આખી સેના પળભરમાં નષ્ટ થઈ ગઈ જોઈને ભારે ક્રોધે ભરાઈ ગયો અને ભયંકર ગર્જના કરી.
ક્રોધાત્સૂતં ચ દુર્ધર્ષઃ સ્યન્દનસ્થમુવાચ હ । પરસૈન્યસ્ય મધ્યેન યાવદન્તો નયસ્વ મામ્ ।। ૭.૨૯.
ક્રોધથી ભરાઈને, ભયંકર રાવણે પોતાના રથ પર ઉભેલા સારથીને કહ્યું: 'મને દુશ્મન સેના વચ્ચે આગળ લઈ જા.'
અદ્યૈતાન્ ત્રિદશાન્સર્વાન્વિક્રમૈઃ સમરે સ્વયમ્ । નાનાશસ્ત્રૈર્મહાઘોરૈર્નયામિ યમસાદનમ્ ।। ૭.૨૯.
'આજે હું યુદ્ધમાં પોતાના પરાક્રમથી વિવિધ ભયાનક શસ્ત્રોથી બધા દેવતાઓને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.'
અહમિન્દ્રં વધિષ્યામિ ધનદં વરુણં યમમ્ । ત્રિદશાન્વિનિહત્યાથ સ્વયં સ્થાસ્યામ્યથોપરિ । વિષાદો ન ચ કર્તવ્યઃ શીઘ્રં વાહય મે રથમ્ ।। ૭.૨૯.
હું ઇન્દ્ર, કુબેર, વરુણ અને યમને મારી નાખીશ; બધા દેવતાઓને સંહાર્યા પછી, હું પોતે બધા ઉપર રાજીશ. તું નિરાશ ન થા—મારો રથ ઝડપથી હંકારી લઈ જા!
દ્વિઃ ખલુ ત્વાં બ્રવીમ્યદ્ય યાવદન્તો નયસ્વ મામ્ ।। ૭.૨૯.
હું તને ફરીથી કહું છું: તુરંત જ મને યુદ્ધના મથાળે લઈ જા!
અયં સ નન્દનોદ્દેશો યત્ર વર્તામહે વયમ્ । નય મામદ્ય તત્ર ત્વમુદયો યત્ર પર્વતઃ ।। ૭.૨૯.
આ નંદન વનનો વિસ્તાર છે, જ્યાં આપણે છીએ. મને ત્યાં લઈ જા, જ્યાં ઉદય પર્વત ઊભો છે.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તુરગાન્સ મનોજવાન્ । આદિદેશાથ શત્રણાં મધ્યેનૈવ ચ સારથિઃ ।। ૭.૨૯.
તેના શબ્દો સાંભળી, સારથીએ મનોજવ ઘોડાઓને આજ્ઞા આપી અને શત્રુઓની વચ્ચે સીધો રથ દોડાવ્યો.
તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા શક્રો દેવેશ્વરસ્તદા । રથસ્થઃ સમરસ્થસ્તાન્દેવાન્વાક્યમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૨૯.
તેનો દૃઢ નિશ્ચય જાણીને, દેવોના રાજા ઇન્દ્રે યુદ્ધમય મેદાનમાં પોતાના રથ પર ઊભા રહીને દેવતાઓને કહ્યું:
સુરાઃ શૃણુત મદ્વાક્યં યત્તાવન્મમ રોચતે । જીવન્નેવ દશગ્રીવઃ સાધુ રક્ષો નિગૃહ્યતામ્ ।। ૭.૨૯.
દેવો, મારા વચન સાંભળો, જે મને આ સમયે યોગ્ય લાગે છે: જયાં સુધી રાવણ જીવતો છે, ત્યા સુધી આ રાક્ષસને રોકી રાખો.
એષ હ્યતિબલઃ સૈન્યૈ રથેન પવનૌજસા । ગમિષ્યતિ પ્રવૃદ્ધોર્મિઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ ।। ૭.૨૯.
આ રાવણ અત્યંત શક્તિશાળી છે અને પોતાની સેના અને પવન જેવી ઝડપવાળા રથ સાથે, પૂનમના દરિયા જેવી ઊંચી લહેરે ચઢે છે એમ આગળ વધશે.