સ તુ દિવ્યો મહાભીમઃ સજ્જ એવ મહારથઃ । ઉપસ્થિતો માતલિના વાહ્યમાનો મહાજવઃ ।। ૭.૨૮.
એ દિવ્ય અને ભયાનક રથ, જે હંમેશા તૈયાર રહેતો, માતલીએ ઝડપથી હાંકીને હાજર કર્યો.
તતો મેઘા રથે તસ્મિંસ્તડિત્ત્વન્તો મહાબલાઃ । અગ્રતો વાયુચપલા નેદુઃ પરમનિઃસ્વનાઃ ।। ૭.૨૮.
પછી વીજળીથી ચમકતા અને ભારે વાદળો, પવનની ઝડપથી રથની આગળ આગળ ધસી ગયા અને જોરદાર ગર્જના કરી.
નાનાવાદ્યાનિ વાદ્યન્ત ગન્ધર્વાશ્ચ સમાહિતાઃ । નનૃતુશ્ચાપ્સરઃસઙ્ઘા નિર્યાતે ત્રિદશેશ્વરે ।। ૭.૨૮.
વિવિધ વાદ્યો વગાડવામાં આવ્યા, ગંધર્વો ધ્યાનપૂર્વક ઊભા રહ્યા અને અપ્સરાઓના સમૂહોએ નૃત્ય કર્યું, જયારે દેવોના રાજા નીકળી પડ્યા.
રુદ્રૈર્વસુભિરાદિત્યૈસ્સાધ્યૈશ્ચ સમરુદ્ગણૈઃ । વૃતો નાનાપ્રહરણૈર્નિર્યયૌ ત્રિદશાધિપઃ ।। ૭.૨૮.
રુદ્રો, વસુઓ, આદિત્યો, સાધ્યો અને મરૂતો વિવિધ શસ્ત્રો સાથે ઘેરીને, દેવોના અધિપતિ બહાર નીકળી પડ્યા.
નિર્ગચ્છતસ્તુ શક્રસ્ય પરુષં પવનો વવૌ । ભાસ્કરો નિષ્પ્રભશ્ચાસીન્મહોલ્કાશ્ચ પ્રપેદિરે ।। ૭.૨૮.
શક્ર નીકળી પડ્યા ત્યારે કડક પવન ફૂંકાયો, સૂર્યની તેજસ્વિતા ઓછી થઈ ગઈ અને મોટા ઉલ્કાપાત થયા.
એતસ્મિન્નન્તરે શૂરો દશગ્રીવઃ પ્રતાપવાન્ । આરુરોહ રથં દિવ્યં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ।। ૭.૨૮.
આ દરમિયાન, દશમુખી અને પરાક્રમી રાવણ પોતાના દિવ્ય રથ પર ચઢ્યો, જે વિશ્વકર્માએ બનાવ્યું હતું.
પન્નગૈઃ સુમહાકાર્યૈર્વેષ્ટિતં રોમહર્ષણૈઃ । તેષાં નિઃશ્વાસવાતેન પ્રદીપ્તમિવ સંયુગે ।। ૭.૨૮.
એ રથ ભયાનક અને વિશાળ સાપોથી ઘેરાયેલો હતો, જેમના શ્વાસના વંટોળથી તે યુદ્ધમાં જ્વલંત દેખાતો હતો.
દૈત્યૈર્નિશાચરૈશ્ચૈવ સ રથઃ પરિવારિતઃ । સમરાભિમુખો દૈત્યો મહેન્દ્રં સો ઽભ્યવર્તત ।। ૭.૨૮.
દૈત્ય અને રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસો એ રથને ઘેરીને, યુદ્ધ માટે આતુર દૈત્ય મહેન્દ્ર તરફ આગળ વધ્યો.
પુત્રં તં વારયિત્વા તુ સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતઃ । સો ઽપિ યુદ્ધાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય રાવણિઃ સમુપાવિશત્ ।। ૭.૨૮.
પુત્રને અટકાવીને રાવણી પોતે જ ઉભો રહ્યો; પછી યુદ્ધમાંથી બહાર આવી રાવણ પાસે આવીને બેઠો.
તતો યુદ્ધં પ્રવૃત્તં તુ સુરાણાં રાક્ષસૈઃ સહ । શસ્ત્રાણિ વર્ષતાં ઘોરં મેઘાનામિવ સંયુગે ।। ૭.૨૮.
પછી દેવતાઓ અને રાક્ષસો વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં બંને પક્ષે ઘોર શસ્ત્રવર્ષા થઈ, જાણે વાદળો વરસાદ વરસાવે છે.
કુમ્ભકર્ણસ્તુ દુષ્ટાત્મા નાનાપ્રહરણોદ્યતઃ । નાજ્ઞાયત તદા યુદ્ધે સહ કેનાપ્યયુધ્યત ।। ૭.૨૮.
કુંભકર્ણ, દુષ્ટ મનવાળો અને અનેક શસ્ત્રો સાથે સજ્જ, યુદ્ધમાં ઓળખાતો નહોતો કે એ કોના સામે લડી રહ્યો છે.
દન્તૈઃ ભુજાભ્યાં પદ્માં ચ શક્તિતોમરસાયકૈઃ । યેન કેનૈવ સંરબ્ધસ્તાડયામાસ વૈ સુરાન્ ।। ૭.૨૮.
કુંભકર્ણે પોતાના દાંત, હાથ, કમળ, ભાલા, ગદા અને બાણ—જે કંઈ હાથમાં આવ્યું, એ બધાથી ક્રોધે ભરાઈ દેવતાઓને માર્યા.
તતો રુદ્રૈર્મહાઘોરૈઃ સઙ્ગમ્યાથ નિશાચરઃ । પ્રયુદ્ધસ્તૈશ્ચ સઙ્ગ્રામે ક્ષતઃ શસ્ત્રૈર્નિરન્તરમ્ ।। ૭.૨૮.
પછી એ રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસે ભયાનક રુદ્રો સાથે યુદ્ધ કર્યું અને તેઓના શસ્ત્રોથી સતત ઘાયલ થયો.
બભૌ શસ્ત્રાચિતતનુઃ કુમ્ભકર્ણઃ ક્ષરન્નસૃક્ । વિદ્યુત્સ્તનિતનિર્ઘોષો ધારવાનિવ તોયદઃ ।। ૭.૨૮.
કુંભકર્ણનું શરીર શસ્ત્રોથી છિદ્રાયેલું અને લોહી વહાવતું હતું, તે વીજળી અને ગર્જના ભરેલા વાદળ જેવો ચમકતો હતો.
તતસ્તદ્રાક્ષસં સૈન્યં પ્રયુદ્ધં સમરુદ્ગણૈઃ । રણે વિદ્રાવિતં સર્વં નાનાપ્રહરણૈઃ શિતૈઃ ।। ૭.૨૮.
પછી એ રાક્ષસોની સેના, મરૂતોની ટોળીઓ સામે યુદ્ધ કરતી, યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ અને વિવિધ શસ્ત્રોથી સંપૂર્ણ રીતે વિખેરાઈ ગઈ.
કેચિદ્વિનિહતાઃ કૃત્તાશ્ચેષ્ટન્તિ સ્મ મહીતલે । વાહનેષ્વવસક્તાશ્ચ સ્થિતા એવાપરે રણે ।। ૭.૨૮.
કેટલાંક યુદ્ધમાં મારાઈને જમીન પર પથરાઈને તડપતા હતા; તો કેટલાક પોતાનાં વાહનોને પકડીને હજી પણ યુદ્ધભૂમિમાં ઊભા રહ્યા હતા.
રથાન્નાગાન્ખરાનુષ્ટ્રાન્પન્નગાંસ્તુરગાન્ રણે । શિંશુમારાન્વરાહાંશ્ચ પિશાચવદનાન્તથા ।। ૭.૨૮.
યુદ્ધમાં રથો, હાથીઓ, ગધેડાં, ઊંટો, સાપો, ઘોડાઓ, જળચર પ્રાણીઓ, જંગલી ડૂકડાં અને પિશાચ જેવા ચહેરાવાળા પ્રાણીઓ પણ દેખાતા હતા.
તાન્સમાલિઙ્ગ્ય બાહુભ્યાં વિષ્ટબ્ધાઃ કેચિદુચ્છ્રુતાઃ । દેવૈસ્તુ શસ્ત્રસમ્ભિન્ના મમ્રિરે ચ નિશાચરાઃ ।। ૭.૨૮.
કેટલાંક એકબીજાને બાહોમાં ભરીને ઊભા રહ્યા, પણ દેવતાઓના શસ્ત્રોથી ઘાયલ થઈને રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસો મરી પડ્યા.
ચિત્રકર્મ ઇવાભાતિ સ તેષાં રણસમ્પ્લવઃ । નિહતાનાં પ્રમત્તાનાં રાક્ષસાનાં મહીતલે ।। ૭.૨૮.
પૃથ્વી પર પડેલા અને ઉન્મત્ત થયેલા રાક્ષસો વચ્ચેનું યુદ્ધ એવું લાગતું હતું જાણે કોઈ ચિત્રકામ હોય.
શોણિતોદકનિષ્પન્દકઙ્કગૃધ્રસમાકુલા । પ્રવૃત્તા સંયુગમુખે શસ્ત્રગ્રાહવતી નદી ।। ૭.૨૮.
યુદ્ધ શરૂ થતાં જ, લોહીથી ભરેલી, કાગડાં અને ગૃધ્રોથી ગૂંચવાયેલી અને શસ્ત્રોને કાંડા સમાન વહન કરતી નદી વહેતી હોય એમ લાગતું હતું.
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધો દશગ્રીવઃ પ્રતાપવાન્ । નિરીક્ષ્ય તદ્બલં કૃત્સ્નં દૈવતૈર્વિનિપાતિતમ્ ।। ૭.૨૮.
એ દરમિયાન, દસ મસ્તકવાળા શક્તિશાળી અને ક્રોધિત રાવણએ પોતાના આખા સેના દેવતાઓએ નષ્ટ કરી છે તે જોઈને,
સ તં પ્રતિ વિગાહ્યાશુ પ્રવૃદ્ધં સૈન્યસાગરમ્ । ત્રિદશાન્સમરે નિઘ્નઞ્છક્રમેવાભ્યવર્તત ।। ૭.૨૮.
તે તરત જ મોટી સેના સમુદ્રમાં ઘૂસી ગયો અને યુદ્ધમાં દેવતાઓને એક પછી એક મારી પડવા લાગ્યો.
આગાચ્છક્રો મહચ્ચાપં વિસ્ફાર્ય સુમહાસ્વનમ્ । યસ્ય વિસ્ફારઘોષેણ સ્તનન્તિ સ્મ દિશો દશ ।। ૭.૨૮.
પછી ઇન્દ્રે પોતાનું મોટું ધનુષ્ય ખેંચી ભયંકર અવાજ કર્યો, જેના ઘોષથી દસેય દિશાઓ ગુંજી ઉઠી.
તદ્વિકૃષ્ય મહચ્ચાપમિન્દ્રો રાવણમૂર્ધનિ । નિપાતયામાસ શરાન્પાવકાદિત્યવર્ચસઃ ।। ૭.૨૮.
ઇન્દ્રે મોટું ધનુષ્ય ખેંચીને રાવણના મસ્તકો પર અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજવાળા બાણ વરસાવ્યા.
તથૈવ ચ મહાબાહુર્દશગ્રીવો વ્યવસ્થિતઃ । શક્રં કાર્મુકવિભ્રષ્ટૈઃ શરવર્ષૈરવાકિરત્ ।। ૭.૨૮.
એ જ રીતે, શક્તિશાળી દશમુખ રાવણ પણ સ્થિર રહીને ઇન્દ્ર પર સતત બાણવર્ષા કરી, તેમનું ધનુષ્ય પણ તોડી નાખ્યું.
પ્રયુધ્યતોરથ તયોર્બાણવર્ષૈઃ સમન્તતઃ । ન જ્ઞાયતે તદા કિઞ્ચિત્સર્વં હિ તમસા વૃતમ્ ।। ૭.૨૮.
જ્યારે બંને બાજુથી બાણવર્ષા થવા લાગી, ત્યારે બધું જ અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું અને કશુંય દેખાતું નહોતું.
તતસ્તમસિ સઞ્જાતે સર્વે તે દેવરાક્ષસાઃ । અયુદ્ધ્યન્ત બલોન્મત્તાઃ સૂદયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૭.૨૯.
પછી જ્યારે અંધકાર છવાઈ ગયો, ત્યારે બધા દેવતાઓ અને રાક્ષસો યુદ્ધથી ઉન્મત્ત થઈ એકબીજા પર જ તૂટી પડ્યા અને યુદ્ધ કરવું બંધ કરી દીધું.
તતસ્તુ દેવસૈન્યેન રાક્ષસાનાં બૃહદ્બલમ્ । દશાંશં સ્થાપિતં યુદ્ધે શેષં નીતં યમક્ષયમ્ ।। ૭.૨૯.
પછી દેવસેનાએ રાક્ષસોની મોટી સેના માત્ર દશમો ભાગ જતી રાખી, બાકી બધાને યમલોકમાં મોકલી દીધા.
તસ્મિંસ્તુ તામસે યુદ્ધે સર્વે તે દેવરાક્ષસાઃ । અન્યોન્યં નાભ્યજાનન્ત યુધ્યમાનાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૭.૨૯.
એ અંધકારયુક્ત યુદ્ધમાં બધા દેવતાઓ અને રાક્ષસો એકબીજા સાથે લડતાં હતાં, પણ કોઈને ઓળખી શકતા નહોતા.
ઇન્દ્રશ્ચ રાવણશ્ચૈવ રાવણિશ્ચ મહાબલઃ । તસ્મિંસ્તમોજાલવૃતે મોહમીયુર્ન તે ત્રયઃ ।। ૭.૨૯.
ઇન્દ્ર, રાવણ અને શક્તિશાળી રાવણપુત્ર એ ઘન અંધકારમાં મૂર્છા પામ્યા, એ ત્રણેય ભટકી ગયા.