લક્ષિણ્યો રત્નભૂતાશ્ચ દેવદાનવરક્ષસામ્ । તસ્ય તાસુ મતિં જ્ઞાત્વા ધર્મત્મા વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૭.૨૫.
દેવો, દાનવો અને રાક્ષસોની, તેજસ્વી અને રત્ન સમાન એવી સ્ત્રીઓમાં, તેની ઈચ્છા જાણી, ધર્મનિષ્ઠ એણે વાત કરી.
ઈદૃશૈસ્ત્વં સમાચારૈર્યશોર્થકુલનાશનૈઃ । ધર્ષણં જ્ઞાતિનાં જ્ઞાત્વા સ્વમતેન વિચેષ્ટસે ।। ૭.૨૫.
'આવી વર્તનથી, તું જાણે છે કે આ કૃત્યો યશ અને કુળનો નાશ કરે છે અને પોતાના જ જ્ઞાતિઓનું અપમાન કરે છે, છતાં તું પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.'
જ્ઞાતીંસ્તાન્ધર્ષયિત્વેમાસ્ત્વયા ઽ ઽનીતા વરાઙ્ગનાઃ । ત્વામતિક્રમ્ય મધુના રાજન્કુમ્ભીનસી હૃતા ।। ૭.૨૫.
'તમે તમારા જ જ્ઞાતિઓનું અપમાન કરીને આ શ્રેષ્ઠાંગના સ્ત્રીઓને લાવ્યો છો, પણ હે રાજા, મધુએ તને માત કરીને કુંભીનસીને તારી પાસેથી લઈ ગઈ.'
રાવણસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં નાવગચ્છામિ કિં ત્વિદમ્ । કો ઽયં યસ્તુ ત્વયા ઽ ઽખ્યાતો મધુરિત્યેવ નામતઃ ।। ૭.૨૫.
રાવણે કહ્યું: 'મને સમજાતું નથી—આ શું છે? અને એ મધુ કોણ છે, જેને તું નામથી ઉલ્લેખ કરે છે?'
વિભીષણસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધો ભ્રાતરં વાક્યમબ્રવીત્ । શ્રૂયતામસ્ય પાપસ્ય કર્મણઃ ફલમાગતમ્ ।। ૭.૨૫.
વિભીષણ ગુસ્સે થઈને પોતાના ભાઈને બોલ્યો: 'આ પાપના કર્મનું ફળ હવે સાંભળ.'
માતામહસ્ય યો ભ્રાતા જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા સુમાલિનઃ । માલ્યવાનિતિ વિખ્યાતો વૃદ્ધઃ પ્રાજ્ઞો નિશાચરઃ ।। ૭.૨૫.
અમારા નાનાના મોટા ભાઈ, સુમાલિના પણ મોટા ભાઈ, માળ્યવાન નામે જાણીતા છે. એ વૃદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી રાક્ષસ છે.
પિતા જ્યેષ્ઠો જનન્યા નો હ્યસ્માકં ચાર્યકો ઽભવત્ । તસ્ય કુમ્ભીનસી નામ દુહિતુર્દુહિતા ઽભવત્ ।। ૭.૨૫.
એ અમારા માતાના ભાઈઓમાં સૌથી મોટા હતા અને અમને શિક્ષક પણ હતા. તેમની દિકરીનું નામ કુંભીનસી હતું.
માતૃષ્વસુરથાસ્માકં સા ચ કન્યા ઽનલોદ્ભવા । ભવત્યસ્માકમેવૈષા ભ્રાતૃણાં ધર્મતઃ સ્વસા ।। ૭.૨૫.
એ અમારી માતૃપક્ષની ફૂઈ છે અને એ કન્યા અગ્નિમાંથી જન્મેલી છે. ધર્મ પ્રમાણે એ અમને ભાઈઓને બહેન બને છે.
સા હૃતા, મધુના રાજન્રાક્ષસેન બલીયસા । યજ્ઞપ્રવૃત્તે પુત્રે તુ મયિ ચાન્તર્જલોષિતે ।। ૭.૨૫.
હે રાજા, જ્યારે તેનો દિકરો યજ્ઞમાં વ્યસ્ત હતો અને હું પાણીમાં હતો, ત્યારે શક્તિશાળી રાક્ષસ મધુએ એને લઈ ગઈ.
કુમ્ભકર્ણે મહારાજ નિદ્રામનુભવત્યથ । નિહત્ય રાક્ષસશ્રેષ્ઠાનમાત્યાનિહ સમ્મતાન્ ।। ૭.૨૫.
હે મહારાજ, જ્યારે કુંભકર્ણ ઊંઘમાં હતો, ત્યારે મધુએ અહીંના શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો અને માન્ય મંત્રીઓને મારી નાખ્યા.
ધર્ષયિત્વા હૃતા સા તુ સુપ્તાપ્યન્તઃપુરે તવ । શ્રુત્વા ઽપિ તન્મહારાજ ક્ષાન્તમેવ હતો ન સઃ ।। ૭.૨૫.
એને તારી આંતરમહેલમાં ઊંઘતી અવસ્થામાં અપહરણ કરીને લઈ જવામાં આવી, હે મહારાજ. તું જાણતો હતો છતાં પણ માફ કરી દીધું, એને મારવામાં આવ્યો નહીં.
યસ્માદવશ્યં દાતવ્યા કન્યા ભર્ત્રે હિ ભ્રાતૃભિઃ । તદેતત્કર્મણો હ્યસ્ય ફલં પાપસ્ય દુર્મતે ।। ૭.૨૫.
કારણ કે ભાઈઓએ પોતાની બહેનને પતિને આપવી જ પડે છે, તેથી એના પાપી કર્મનું આ જ ફળ છે, હે દુર્ભાગ્યશાળી.
અસ્મિન્નેવાભિસમ્પ્રાપ્તં લોકે વિદિતમસ્તુ તે । વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રઃ સ રાવણઃ । દૌરાત્મ્યેનાત્મનોદ્ધૂતસ્તપ્તામ્ભ ઇવ સાગરઃ ।। ૭.૨૫.
આ વાત હવે દુનિયામાં બની ગઈ છે, એ તને ખબર હોવી જોઈએ. વિભીષણના શબ્દો સાંભળીને રાક્ષસોના રાજા રાવણ પોતાના દુર્ગુણથી ઉશ્કેરાઈ ગયો, જેમ કે અગ્નિથી સાગર ઉકળે છે.
તતો ઽબ્રવીદૃશગ્રીવઃ ક્રુદ્ધઃ સંરક્તલોચનઃ । કલ્પ્યતાં મે રથઃ શીઘ્રં શૂરાઃ સજ્જીભવન્તુ નઃ ।। ૭.૨૫.
પછી દશમુખ રાવણે ગુસ્સે થઈને, લાલ આંખે કહ્યું: 'મારો રથ તરત તૈયાર કરો, અને વીર લોકો તૈયાર થઈ જાઓ.'
ભ્રાતા મે કુમ્ભકર્ણશ્ચ યે ચ મુખ્યા નિશાચરાઃ । વાહનાન્યધિરોહન્તુ નાનાપ્રહરણાયુધાઃ ।। ૭.૨૫.
મારો ભાઈ કુંભકર્ણ અને મુખ્ય રાક્ષસો વિવિધ શસ્ત્રો લઈને પોતાના વાહન પર ચઢી જાય.
અદ્ય તં સમરે હત્વા મધું રાવણનિર્ભયમ્ । સુરલોકં ગમિષ્યામિ યુદ્ધકાઙ્ક્ષી સુહૃદ્વૃતઃ ।। ૭.૨૫.
આજે હું યુદ્ધમાં મધુને મારીને, નિર્ભય રાવણ, મિત્રો સાથે દેવલોકમાં જઇશ, યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે.
અક્ષૌહિણીસહસ્રાણિ ચત્વાર્યગ્ર્યાણિ રક્ષસામ્ । નાનાપ્રહરણાન્યાશુ નિર્યયુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણામ્ ।। ૭.૨૫.
રાક્ષસોની ચાર હજાર શ્રેષ્ઠ સેનાઓ, વિવિધ શસ્ત્રો લઈને, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને ઝડપથી નીકળી.
ઇન્દ્રજિત્ત્વગ્રતઃ (અગ્રતઃ) સૈન્યાત્સૈનિકાન્પરિગૃહ્ય ચ । જગામ રાવણો મધ્યે કુમ્ભકર્ણશ્ચ પૃષ્ઠતઃ ।। ૭.૨૫.
ઇન્દ્રજિત સેનાના આગળ આગળ સૈનિકોને સાથે લઈને ગયો; રાવણ વચ્ચે ગયો અને કુંભકર્ણ પાછળ હતો.
વિભીષણશ્ચ ધર્માત્મા લઙ્કાયાં ધર્મામાચરત્ । શોષાઃ સર્વે મહાભાગા યયુર્મધુપુરં પ્રતિ ।। ૭.૨૫.
ધર્મપ્રવૃત્ત વિભીષણ લંકામાં ધર્મનું પાલન કરતો રહ્યો; બધા મહાન શોષા મધુપુર તરફ નીકળી પડ્યા.
ખરૈરુષ્ટ્રૈર્હયૈર્દીપ્તૈઃ શિંશુમારૈર્મહોરગૈઃ । રાક્ષસાઃ પ્રયયુઃ સર્વે કૃત્વા ઽ ઽકાશં નિરન્તરમ્ ।। ૭.૨૫.
બધા રાક્ષસો ભયાનક ગધેડા, ઊંટ, ઘોડા, મગર અને મહાન સાપો સાથે આખું આકાશ ભરતા આગળ વધ્યા.
દૈત્યાશ્ચ શતશસ્તત્ર કૃતવૈરાશ્ચ દૈવતૈઃ । રાવણં પ્રેક્ષ્ય ગચ્છન્તમન્વગચ્છન્હિ પૃષ્ઠતઃ ।। ૭.૨૫.
ત્યાં સૈકડો દૈત્ય, જેઓ દેવતાઓ સાથે દુશ્મન હતા, રાવણને જતો જોઈને તેની પાછળ ચાલ્યા.
સ તુ ગત્વા મધુપુરં પ્રવિશ્ય ચ દશાનનઃ । ન દદર્શ મધું તત્ર ભગિનીં તત્ર દૃષ્ટવાન્ ।। ૭.૨૫.
દશમુખ રાવણ મધુપુર પહોંચીને અંદર ગયો, ત્યાં મધુને તો ન જોઈ શક્યો, પણ પોતાની બહેનને જોઈ.
સા ચ પ્રહ્વાઞ્જલિર્ભૂત્વા શિરસા ચરણૌ ગતા ।। ૭.૨૫.
એ બહેન હાથ જોડીને, માથું વાળી તેના પગે પડી ગઈ.
તસ્ય રાક્ષસરાજસ્ય ત્રસ્તા કુમ્ભીનસી તદા । તાં સમુત્થાપયામાસ ન ભેતવ્યમિતિ બ્રુવન્ ।। ૭.૨૫.
એ સમયે રાક્ષસોના રાજાના ડરથી કુંભીનસી ભયભીત થઈ ગઈ હતી. ત્યારે તેણે તેને ઊભી કરી કહ્યું: 'ભય પામશો નહીં.'
રાવણો રાક્ષસશ્રેષ્ઠઃ કિં ચાપિ કરવાણિ તે । સાબ્રવીદ્યદિ મે રાજન્પ્રસન્નસ્ત્વં મહાભુજ । ભર્તારં ન મમેહાદ્ય હન્તુર્મહસિ માનદ ।। ૭.૨૫.
રાવણ, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યાં ઊભેલી પોતાની બહેનને પૂછ્યું: 'તને માટે હું શું કરી શકું?' તેણે કહ્યું: 'રાજા, જો આજે તમે મારા પર પ્રસન્ન હોવ, તો કૃપા કરીને ગુસ્સામાં મારા પતિને ન મારશો.'
ન હીદૃશં ભયં કિઞ્ચિત્કુલસ્ત્રીણામિહોચ્યતે । ભયાનામપિ સર્વેષાં વૈધવ્યં વ્યસનં મહત્ ।। ૭.૨૫.
આવી ભયની વાત અહીં કુળવંતી સ્ત્રીઓ માટે કહેવાતી નથી; બધા ભયોમાંથી વિધવા થવું એ સૌથી મોટું દુઃખ છે.
સત્યવાગ્ભવ રાજેન્દ્ર મામવેક્ષસ્વ યાચતીમ્ । ત્વયાપ્યુક્તં મહારાજ ન ભેતવ્યમિતિ સ્વયમ્ ।। ૭.૨૫.
રાજાઓના રાજા, તમે સાચું બોલો અને વિનંતી કરતી મને દયાથી જુઓ; મહારાજ, તમે પોતે કહ્યું હતું કે 'ભય પામશો નહીં.'
રાવણસ્ત્વબ્રવીદ્ધૃષ્ટઃ સ્વસારં તત્ર સંસ્થિતામ્ । ક્વ ચાસૌ તવ ભર્તા વૈ મમ શીઘ્રં નિવેદ્યતામ્ ।। ૭.૨૫.
પછી રાવણે ત્યાં ઊભેલી પોતાની બહેનને ધીરજપૂર્વક પૂછ્યું: 'તારો પતિ ક્યાં છે? તેને તરત જ મારા આગળ લાવો.'
સહ તેન ગમિષ્યામિ સુરલોકં જયાવહે । તવ કારુણ્યસૌહાર્દાન્નિવૃત્તો ઽસ્મિ મધોર્વધાત્ ।। ૭.૨૫.
'હું તેના સાથે દેવલોકમાં જઈને વિજય મેળવવાનો છું; તારા પર કરુણા અને સ્નેહ રાખીને મેં મધુને મારવાનો વિચાર છોડ્યો છે.'
ઇત્યુક્તા સા સમુત્થાપ્ય પ્રસુપ્તં તં નિશાચરમ્ । અબ્રવીત્સમ્પ્રહૃષ્ટેવ રાક્ષસી સા પતિં વચઃ ।। ૭.૨૫.
આવું કહેતાં, તેણે સુતા પોતાના રાત્રિચર પતિને જાગૃત કર્યો અને આનંદિત થઈ રાક્ષસી એ પોતાના પતિને કહ્યું.