અહમાખ્યામિ તે રાજઞ્છ્રૂયતાં સર્વમેવ તત્ । યજ્ઞાસ્તે સપ્ત પુત્રેણ પ્રાપ્તાસ્સુબહુવિસ્તરાઃ ।। ૭.૨૫.
'હું તને બધું સમજાવીશ, રાજા, ધ્યાનથી સાંભળ. તારા પુત્રએ સાત વિશાળ યજ્ઞો કર્યા છે, જે સર્વ રીતે વિશાળ છે.'
અગ્નિષ્ટોમો ઽશ્વમેધશ્ચ યજ્ઞો બહુસુવર્ણકઃ । રાજસૂયસ્તથા યજ્ઞો ગોમેધો વૈષ્ણવસ્તથા ।। ૭.૨૫.
'અગ્નિષ્ઠોમ, અશ્વમેધ, ઘણાં સોનાથી ભરેલો યજ્ઞ, રાજસૂય, ગોમેધ અને વૈષ્ણવ યજ્ઞ પણ.'
માહેશ્વરે પ્રવૃત્તે તુ યજ્ઞે પુમ્ભિઃ સુદુર્લભે । વરાંસ્તે લબ્ધવાન્પુત્રઃ સાક્ષાત્પશુપતેરિહ ।। ૭.૨૫.
'અને મહેશ્વર માટે થયેલા યજ્ઞમાં, જે મનુષ્યોમાં અત્યંત દુર્લભ છે, તારા પુત્રએ અહીં પશુપતિ ભગવાન પાસેથી સીધા જ અનેક વર્દાનો પ્રાપ્ત કર્યા છે.'
કામગં સ્યન્દનં દિવ્યમન્તરિક્ષચરં ધ્રુવમ્ । માયાં ચ તામસીં નામ યયા સમ્પદ્યતે તમઃ ।। ૭.૨૫.
'ઈચ્છા મુજબ ચાલતું દિવ્ય રથ, જે આકાશમાં ફરી શકે છે, અને 'તામસી માયા' નામની શક્તિ, જેના દ્વારા અંધકાર ફેલાય છે.'
એતયા કિલ સઙ્ગ્રામે માયયા રાક્ષસેશ્વર । પ્રયુક્તયા ગતિઃ શક્યા નહિ જ્ઞાતું સુરાસુરૈઃ ।। ૭.૨૫.
'હે રાક્ષસોના સ્વામી, યુદ્ધમાં જ્યારે આ માયાનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે દેવો કે અસુરો પણ તેની ગતિને ઓળખી શકતા નથી.'
અક્ષયાવિષુધી બાણૈશ્ચાપં ચાપિ સુદુર્જયમ્ । અસ્ત્રં ચ બલવદ્રાજઞ્છત્રુવિધ્વંસનં રણે ।। ૭.૨૫.
'અક્ષય તૂણીર, ખૂબ જ દુર્લભ ધનુષ્ય, અને યુદ્ધમાં દુશ્મનોને નાશ કરતું શક્તિશાળી અસ્ત્ર, હે રાજા, આ બધું પ્રાપ્ત કર્યું છે.'
એતાન્સર્વાન્વરાંલ્લબ્ધ્વા પુત્રસ્તે ઽયં દશાનન । અદ્ય યજ્ઞસમાપ્તૌ ચ ત્વાં દિદૃક્ષુસ્સ્થિતો હ્યહમ્ ।। ૭.૨૫.
'હે દશમુખ, તારા પુત્રએ આ બધા વર્દાનો મેળવી લીધા છે અને હવે યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં તને જોવા માટે અહીં ઉભો છે.'
તતો ઽબ્રવીદૃશગ્રીવો ન શોભનમિદં કૃતમ્ । પૂજિતાઃ શત્રવો યસ્માદ્દ્રવ્યૈરિન્દ્રપુરોગમાઃ ।। ૭.૨૫.
પછી દશમુખે કહ્યું: 'આ યોગ્ય નથી, કારણ કે ઇન્દ્ર સહિતના શત્રુઓને દ્રવ્યથી પૂજા કરવામાં આવી છે.'
એહીદાનીં કૃતં વિદ્ધિ સુકૃતં તન્ન સંશયઃ । આગચ્છ સૌમ્ય ગચ્છામઃ સ્વમેવ ભવનં પ્રતિ ।। ૭.૨૫.
'હવે આવ, જે થયું છે તે સારું થયું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. આવ, પ્રિય, આપણે આપણા ઘરે જઈએ.'
તતો ગત્વા દશગ્રીવઃ સપુત્રઃ સવિભીષણઃ । સ્ત્રિયો ઽવતારયામાસ સર્વાસ્તા બાષ્પગદ્ગદાઃ ।। ૭.૨૫.
પછી દશમુખ રાવણ પોતાના પુત્રો અને વિભીષણ સાથે ગયો અને તમામ સ્ત્રીઓને નીચે ઉતારવામાં આવી, તેમની અવાજો આશુઓથી ભરાઈ ગઈ હતી.
લક્ષિણ્યો રત્નભૂતાશ્ચ દેવદાનવરક્ષસામ્ । તસ્ય તાસુ મતિં જ્ઞાત્વા ધર્મત્મા વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૭.૨૫.
દેવો, દાનવો અને રાક્ષસોની, તેજસ્વી અને રત્ન સમાન એવી સ્ત્રીઓમાં, તેની ઈચ્છા જાણી, ધર્મનિષ્ઠ એણે વાત કરી.
ઈદૃશૈસ્ત્વં સમાચારૈર્યશોર્થકુલનાશનૈઃ । ધર્ષણં જ્ઞાતિનાં જ્ઞાત્વા સ્વમતેન વિચેષ્ટસે ।। ૭.૨૫.
'આવી વર્તનથી, તું જાણે છે કે આ કૃત્યો યશ અને કુળનો નાશ કરે છે અને પોતાના જ જ્ઞાતિઓનું અપમાન કરે છે, છતાં તું પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.'
જ્ઞાતીંસ્તાન્ધર્ષયિત્વેમાસ્ત્વયા ઽ ઽનીતા વરાઙ્ગનાઃ । ત્વામતિક્રમ્ય મધુના રાજન્કુમ્ભીનસી હૃતા ।। ૭.૨૫.
'તમે તમારા જ જ્ઞાતિઓનું અપમાન કરીને આ શ્રેષ્ઠાંગના સ્ત્રીઓને લાવ્યો છો, પણ હે રાજા, મધુએ તને માત કરીને કુંભીનસીને તારી પાસેથી લઈ ગઈ.'
રાવણસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં નાવગચ્છામિ કિં ત્વિદમ્ । કો ઽયં યસ્તુ ત્વયા ઽ ઽખ્યાતો મધુરિત્યેવ નામતઃ ।। ૭.૨૫.
રાવણે કહ્યું: 'મને સમજાતું નથી—આ શું છે? અને એ મધુ કોણ છે, જેને તું નામથી ઉલ્લેખ કરે છે?'
વિભીષણસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધો ભ્રાતરં વાક્યમબ્રવીત્ । શ્રૂયતામસ્ય પાપસ્ય કર્મણઃ ફલમાગતમ્ ।। ૭.૨૫.
વિભીષણ ગુસ્સે થઈને પોતાના ભાઈને બોલ્યો: 'આ પાપના કર્મનું ફળ હવે સાંભળ.'
માતામહસ્ય યો ભ્રાતા જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા સુમાલિનઃ । માલ્યવાનિતિ વિખ્યાતો વૃદ્ધઃ પ્રાજ્ઞો નિશાચરઃ ।। ૭.૨૫.
અમારા નાનાના મોટા ભાઈ, સુમાલિના પણ મોટા ભાઈ, માળ્યવાન નામે જાણીતા છે. એ વૃદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી રાક્ષસ છે.
પિતા જ્યેષ્ઠો જનન્યા નો હ્યસ્માકં ચાર્યકો ઽભવત્ । તસ્ય કુમ્ભીનસી નામ દુહિતુર્દુહિતા ઽભવત્ ।। ૭.૨૫.
એ અમારા માતાના ભાઈઓમાં સૌથી મોટા હતા અને અમને શિક્ષક પણ હતા. તેમની દિકરીનું નામ કુંભીનસી હતું.
માતૃષ્વસુરથાસ્માકં સા ચ કન્યા ઽનલોદ્ભવા । ભવત્યસ્માકમેવૈષા ભ્રાતૃણાં ધર્મતઃ સ્વસા ।। ૭.૨૫.
એ અમારી માતૃપક્ષની ફૂઈ છે અને એ કન્યા અગ્નિમાંથી જન્મેલી છે. ધર્મ પ્રમાણે એ અમને ભાઈઓને બહેન બને છે.
સા હૃતા, મધુના રાજન્રાક્ષસેન બલીયસા । યજ્ઞપ્રવૃત્તે પુત્રે તુ મયિ ચાન્તર્જલોષિતે ।। ૭.૨૫.
હે રાજા, જ્યારે તેનો દિકરો યજ્ઞમાં વ્યસ્ત હતો અને હું પાણીમાં હતો, ત્યારે શક્તિશાળી રાક્ષસ મધુએ એને લઈ ગઈ.
કુમ્ભકર્ણે મહારાજ નિદ્રામનુભવત્યથ । નિહત્ય રાક્ષસશ્રેષ્ઠાનમાત્યાનિહ સમ્મતાન્ ।। ૭.૨૫.
હે મહારાજ, જ્યારે કુંભકર્ણ ઊંઘમાં હતો, ત્યારે મધુએ અહીંના શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો અને માન્ય મંત્રીઓને મારી નાખ્યા.
ધર્ષયિત્વા હૃતા સા તુ સુપ્તાપ્યન્તઃપુરે તવ । શ્રુત્વા ઽપિ તન્મહારાજ ક્ષાન્તમેવ હતો ન સઃ ।। ૭.૨૫.
એને તારી આંતરમહેલમાં ઊંઘતી અવસ્થામાં અપહરણ કરીને લઈ જવામાં આવી, હે મહારાજ. તું જાણતો હતો છતાં પણ માફ કરી દીધું, એને મારવામાં આવ્યો નહીં.
યસ્માદવશ્યં દાતવ્યા કન્યા ભર્ત્રે હિ ભ્રાતૃભિઃ । તદેતત્કર્મણો હ્યસ્ય ફલં પાપસ્ય દુર્મતે ।। ૭.૨૫.
કારણ કે ભાઈઓએ પોતાની બહેનને પતિને આપવી જ પડે છે, તેથી એના પાપી કર્મનું આ જ ફળ છે, હે દુર્ભાગ્યશાળી.
અસ્મિન્નેવાભિસમ્પ્રાપ્તં લોકે વિદિતમસ્તુ તે । વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રઃ સ રાવણઃ । દૌરાત્મ્યેનાત્મનોદ્ધૂતસ્તપ્તામ્ભ ઇવ સાગરઃ ।। ૭.૨૫.
આ વાત હવે દુનિયામાં બની ગઈ છે, એ તને ખબર હોવી જોઈએ. વિભીષણના શબ્દો સાંભળીને રાક્ષસોના રાજા રાવણ પોતાના દુર્ગુણથી ઉશ્કેરાઈ ગયો, જેમ કે અગ્નિથી સાગર ઉકળે છે.
તતો ઽબ્રવીદૃશગ્રીવઃ ક્રુદ્ધઃ સંરક્તલોચનઃ । કલ્પ્યતાં મે રથઃ શીઘ્રં શૂરાઃ સજ્જીભવન્તુ નઃ ।। ૭.૨૫.
પછી દશમુખ રાવણે ગુસ્સે થઈને, લાલ આંખે કહ્યું: 'મારો રથ તરત તૈયાર કરો, અને વીર લોકો તૈયાર થઈ જાઓ.'
ભ્રાતા મે કુમ્ભકર્ણશ્ચ યે ચ મુખ્યા નિશાચરાઃ । વાહનાન્યધિરોહન્તુ નાનાપ્રહરણાયુધાઃ ।। ૭.૨૫.
મારો ભાઈ કુંભકર્ણ અને મુખ્ય રાક્ષસો વિવિધ શસ્ત્રો લઈને પોતાના વાહન પર ચઢી જાય.
અદ્ય તં સમરે હત્વા મધું રાવણનિર્ભયમ્ । સુરલોકં ગમિષ્યામિ યુદ્ધકાઙ્ક્ષી સુહૃદ્વૃતઃ ।। ૭.૨૫.
આજે હું યુદ્ધમાં મધુને મારીને, નિર્ભય રાવણ, મિત્રો સાથે દેવલોકમાં જઇશ, યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે.
અક્ષૌહિણીસહસ્રાણિ ચત્વાર્યગ્ર્યાણિ રક્ષસામ્ । નાનાપ્રહરણાન્યાશુ નિર્યયુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણામ્ ।। ૭.૨૫.
રાક્ષસોની ચાર હજાર શ્રેષ્ઠ સેનાઓ, વિવિધ શસ્ત્રો લઈને, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને ઝડપથી નીકળી.
ઇન્દ્રજિત્ત્વગ્રતઃ (અગ્રતઃ) સૈન્યાત્સૈનિકાન્પરિગૃહ્ય ચ । જગામ રાવણો મધ્યે કુમ્ભકર્ણશ્ચ પૃષ્ઠતઃ ।। ૭.૨૫.
ઇન્દ્રજિત સેનાના આગળ આગળ સૈનિકોને સાથે લઈને ગયો; રાવણ વચ્ચે ગયો અને કુંભકર્ણ પાછળ હતો.
વિભીષણશ્ચ ધર્માત્મા લઙ્કાયાં ધર્મામાચરત્ । શોષાઃ સર્વે મહાભાગા યયુર્મધુપુરં પ્રતિ ।। ૭.૨૫.
ધર્મપ્રવૃત્ત વિભીષણ લંકામાં ધર્મનું પાલન કરતો રહ્યો; બધા મહાન શોષા મધુપુર તરફ નીકળી પડ્યા.
ખરૈરુષ્ટ્રૈર્હયૈર્દીપ્તૈઃ શિંશુમારૈર્મહોરગૈઃ । રાક્ષસાઃ પ્રયયુઃ સર્વે કૃત્વા ઽ ઽકાશં નિરન્તરમ્ ।। ૭.૨૫.
બધા રાક્ષસો ભયાનક ગધેડા, ઊંટ, ઘોડા, મગર અને મહાન સાપો સાથે આખું આકાશ ભરતા આગળ વધ્યા.