અહો દુર્વૃત્તમાસ્થાય નાત્માનં વૈજુગુપ્સતે । સર્વથા સદૃશસ્તાવદ્વિક્રમો ઽસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૭.૨૪.
હાય! દુર્વૃત્તિ અપનાવીને પણ એને પોતાનો લાજ નથી. ખરેખર, આવા દુષ્ટનું બળ પણ એવું જ હોય છે.
ઇદં ત્વસદૃશં કર્મ પરદારાભિમર્શનમ્ । યસ્માદેષ પરક્યાસુ રમતે રાક્ષસાધમઃ ।। ૭.૨૪.
પણ બીજાની પત્નીઓ પર દુષ્કર્મ કરવું એ તો યોગ્ય નથી. કારણ કે આ નીચ રાક્ષસ બીજાની સ્ત્રીઓમાં જ આનંદ મેળવે છે.
તસ્માદ્વૈ સ્ત્રીકૃતેનૈવ પ્રાપ્સ્યતે દુર્મતિર્વધમ્ । સતીભિર્વરનારીભિરેવં વાક્યે ઽભ્યુદીરિતે ।। ૭.૨૪.
આથી, જેમણે એના હાથેથી દુઃખ ભોગવ્યું છે, એ સ્ત્રીઓના કારણે આ દુષ્ટનું અંત આવશે—એવી રીતે સતી અને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ કહ્યું.
નેદુર્દુન્દુભયઃ ખસ્થાઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત ચ । શપ્તઃ સ્ત્રીભિઃ સ તુ સમં હતૌજા ઇવ નિષ્પ્રભઃ ।। ૭.૨૪.
આકાશમાં ન તો ડુંડાળ વગાડાયા, ન તો ફૂલવર્ષા થઈ. સ્ત્રીઓના શાપથી એ રાવણ બળહીન અને તેજહીન થઈ ગયો.
પતિવ્રતાભિઃ સાધ્વીભિર્બભૂવ વિમના ઇવ । એવં વિલપિતં તાસાં શૃણ્વન્રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પ્રવિવેશ પુરીં લઙ્કાં પૂજ્યમાનો નિશાચરૈઃ ।। ૭.૨૪.
પતિવ્રતા અને સતી સ્ત્રીઓના વચનોથી એ રાવણ વ્યથિત લાગતો હતો. એમની વિલાપ સાંભળી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ રાવણે લંકા નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં રાત્રિચર પ્રજાએ તેની પૂજા કરી.
એતસ્મિન્નન્તરે ઘોરા રાક્ષસી કામરૂપિણી । સહસા પતિતા ભૂમૌ ભગિની રાવણસ્ય સા ।। ૭.૨૪.
એ જ સમયે, એક ભયાનક અને ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકતી રાક્ષસી અચાનક જમીન પર પડી ગઈ—એ રાવણની બહેન હતી.
તાં સ્વસારં સમુત્થાપ્ય રાવણઃ પરિસાન્ત્વયન્ । અબ્રવીત્કિમિદં ભદ્રે વક્તુકામા ઽસિ મે દ્રુતમ્ ।। ૭.૨૪.
રાવણે પોતાની બહેનને ઉઠાવી, તેને શાંત પાડતાં કહ્યું—'હે બહેન, આ શું થયું? તું મને જલ્દી શું કહેવા માંગે છે તે કહો.'
સા બાષ્પપરિરુદ્ધાક્ષી રક્તાક્ષી વાક્યમબ્રવીત્ । કૃતા ઽસ્મિ વિધવા રાજંસ્ત્વયા બલવતા બલાત્ ।। ૭.૨૪.
એ રડતાં અને આંખો લાલ થઈ ગયેલી, આંસુથી ભરાઈ ગયેલી હતી. એ બોલી—'હે રાજા, તારા બળથી હું વિધવા બની ગઈ છું.'
એતે રાજંસ્ત્વયા વીરા દૈત્યા વિનિહતા રણે । કાલકેયા ઇતિ ખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।। ૭.૨૪.
'હે રાજા, તું જેઓને કાલકેય તરીકે ઓળખાતા, એવા ચૌદ હજાર દૈત્યવીરોને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા છે.'
પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયાન્મે તત્ર ભર્તા મહાબલઃ ।। ૭.૨૪.
એ બધામાં મારા પતિ, જે મહાન બળવાન હતા, મને મારા જીવનથી પણ વધારે પ્રિય હતા.
સો ઽપિ ત્વયા હતસ્તાત રિપુણા ભ્રાતૃગૃધ્નુના । ત્વયા ઽસ્મિ નિહતા રાજન્સ્વયમેવ હિ બન્ધુના ।। ૭.૨૪.
પપ્પા, એ પણ તમે, ભાઈઓ માટે લાલચી અને દુશ્મન બનીને, મારી સામે જ મારી નાખ્યા; રાજા, તમે મારા પોતાના સગા થઈને મને પણ નાશ કરી નાખી.
રાજન્વૈધવ્યશબ્દં ચ ભોક્ષ્યામિ ત્વત્કૃતે હ્યહમ્ । નનુ નામ ત્વયા રક્ષ્યો જામાતા સમરેષ્વપિ । સ ત્વયા નિહતો યુદ્ધે સ્વયમેવ ન લજ્જસે ।। ૭.૨૪.
રાજા, હવે તમારી કારણે મને વિધવા કહેવાવું પડશે; શું તમે જાણો છો નહિ કે જમાઈને તો યુદ્ધમાં પણ બચાવવો જોઈએ? પણ તમે પોતે જ યુદ્ધમાં મારી પતિને મારી નાખ્યા અને તમને લાજ પણ નથી લાગતી.
એવમુક્તો દશગ્રીવો ભગિન્યા ક્રોશમાનયા । અબ્રવીત્સાન્ત્વયિત્વા તાં સામપૂર્વમિદં વચઃ ।। ૭.૨૪.
એવી રીતે રડતી બહેનના શબ્દો સાંભળીને દશમુખ રાવણે તેને શાંત પાડીને નરમાઈથી કહ્યું:
અલં વત્સે રુદિત્વા તે ન ભેતવ્યં ચ સર્વશઃ । દાનમાનપ્રસાદૈસ્ત્વાં તોષયિષ્યામિ યત્નતઃ ।। ૭.૨૪.
બસ, બેટી, હવે રડવાનું પૂરતું છે; તને કશી ભયની જરૂર નથી. હું તને દાન, સન્માન અને પ્રેમથી ખુશ કરવાનો સંપૂર્ણ પ્રયાસ કરીશ.
યુદ્ધપ્રમત્તો વ્યાક્ષિપ્તો જયાકાઙ્ક્ષી ક્ષિપઞ્છરાન્ । નાવગચ્છામિ યુદ્ધેષુ સ્વાન્પરાન્વાપ્યહં શુભે ।। ૭.૨૪.
યુદ્ધમાં જીતવાની ઇચ્છાથી વ્યસ્ત અને તણાવમાં તીર છોડતો હતો, ત્યારે મને ખબર જ પડી નહિ કે કોણ આપણી તરફ છે અને કોણ દુશ્મન, હે શુભે.
જામાતરં ન જાને સ્મ પ્રહરન્યુદ્ધદુર્મદઃ । તેનાસૌ નિહતઃ સઙ્ખ્યે મયા ભર્તા તવ સ્વસઃ ।। ૭.૨૪.
યુદ્ધના ઉન્માદમાં મારું ધ્યાન રહ્યું નહિ કે એ જમાઈ છે, તેથી જ, બહેન, તારો પતિ મારા હાથેથી યુદ્ધમાં મારાયો.
અસ્મિન્કાલે તુ યત્પ્રાપ્તં તત્કરિષ્યામિ તે હિતમ્ । ભ્રાતુરૈશ્વર્યયુક્તસ્ય ખરસ્ય વસ પાર્શ્વતઃ ।। ૭.૨૪.
હવે, આ સમયે, જે તારા માટે સારું હોય એ હું કરીશ; તું તારા ભાઈ ખરા પાસે જ રહીશ, જે રાજસત્તા ધરાવે છે.
ચતુર્દશાનાં ભ્રાતા તે સહસ્રાણાં ભવિષ્યતિ । પ્રભુઃ પ્રયાણે દાને ચ રાક્ષસાનાં મહાબલઃ ।। ૭.૨૪.
તારો ભાઈ હવે ચૌદ હજાર બળવાન રાક્ષસોનો સ્વામી બનશે, અને તેઓના યાત્રા અને દાનમાં પણ પ્રમુખ રહેશે.
તત્ર માતૃષ્વસેયસ્તે ભ્રાતા ઽયં વૈ ખરઃ પ્રભુઃ । ભવિષ્યતિ તવાદેશં સદા કુર્વન્નિશાચરઃ ।। ૭.૨૪.
ત્યાં તારો માતાની બહેનનો દીકરો, આ ખરા, તારો સ્વામી બનશે; આ રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ હંમેશા તારા કહેવા મુજબ જ કરશે.
શીઘ્રં ગચ્છત્વયં વીરો દણ્ડકાન્પરિરક્ષિતુમ્ । દૂષણો ઽસ્ય બલાધ્યક્ષો ભવિષ્યતિ મહાબલઃ ।। ૭.૨૪.
આ વીર ઝડપથી દંડક વનમાં રક્ષા કરવા જવો જોઈએ; દુષણ, જે મહાન બળવાન છે, તેની સેના નો મુખ્ય બનશે.
તત્ર તે વચનં શૂરઃ કરિષ્યતિ સદા ખરઃ । રક્ષસાં કામરૂપાણાં પ્રભુરેષ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૨૪.
ત્યાં, શૂરવીર ખરા હંમેશા તારી ઇચ્છા મુજબ વર્તશે; તે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસોનો સ્વામી બનશે.
એવમુક્ત્વા દશગ્રીવઃ સૈન્યમસ્યાદિદેશ હ । ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં વીર્યશાલિનામ્ ।। ૭.૨૪.
આ રીતે કહ્યા પછી દશમુખ રાવણે પોતાની સેના — ચૌદ હજાર બળવાન રાક્ષસોને — આદેશ આપ્યો.
સ તૈઃ પરિવૃતસ્સર્વૈ રાક્ષસૈર્ઘોરદર્શનૈઃ । આગચ્છત ખરઃ શીઘ્રં દણ્ડકાનકુતોભયઃ ।। ૭.૨૪.
એ બધા ભયાનક દેખાવ ધરાવતા રાક્ષસોથી ઘેરાઈને ખરા ઝડપથી દંડક વનમાં દરેક દિશામાં નીકળી પડ્યો.
સ તત્ર કારયામાસ રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ । સા ચ શૂર્પણખા તત્ર ન્યવસદ્દણ્ડકાવને ।। ૭.૨૪.
ત્યાં તેણે દુશ્મનોથી મુક્ત એવું રાજ્ય સ્થાપ્યું, અને શૂર્પણખા પણ ત્યાં જ દંડક વનમાં રહેવા લાગી.
સ તુ દત્ત્વા દશગ્રીવો વનં ઘોરં સ્વરસ્ય તત્ । ભગિનીં ચ સમાશ્વાસ્ય હૃષ્ટઃ સ્વસ્થતરો ઽભવત્ ।। ૭.૨૫.
પછી દશમુખ રાવણે એ ભયાનક વન પોતાની બહેનને આપી અને તેને સમજાવીને આનંદિત અને વધુ નિરાંતે થયો.
તતો નિકુમ્ભિલા નામ લઙ્કોપવનમુત્તમમ્ । તદ્રાક્ષસેન્દ્રો બલવાન્પ્રવિવેશ સહાનુગઃ ।। ૭.૨૫.
પછી રાક્ષસોના બળવાન રાજાએ પોતાના સાથીઓ સાથે લંકાનું ઉત્તમ નિકુંભિલા વન પ્રવેશ્યું.
તતો યૂપશતાકીર્ણં સૌમ્યચૈત્યોપશોભિતમ્ । દદર્શ વિષ્ઠિતં યજ્ઞં શ્રિયા સમ્પ્રજ્વલન્નિવ ।। ૭.૨૫.
ત્યાં તેણે સેંકડો યજ્ઞસ્તંભોથી શોભિત અને સુંદર મંદિરો વડે અલંકૃત, તેજથી ઝળહળતું યજ્ઞસ્થળ જોયું.
તતઃ કૃષ્ણાજિનધરં કમણ્ડલુશિખાધ્વજમ્ । દદર્શ સ્વસુતં તત્ર મેઘનાદં ભયાવહમ્ ।। ૭.૨૫.
પછી તેણે ત્યાં પોતાના પુત્ર મેઘનાદને જોયો, જે ભયજનક દેખાતો હતો, કાળાં કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરેલું હતું અને હાથમાં કમંડળુ તથા જટાવાળો દંડ ધરાવતો હતો.
તં સમાસાદ્ય લઙ્કેશઃ પરિષ્વજ્વાથ બાહુભિઃ । અબ્રવીત્કિમિદં વત્સ વર્તસે બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ।। ૭.૨૫.
લંકાના રાજાએ તેની પાસે જઈને તેને બાહોમાં ભેળવી લીધો અને કહ્યું: 'બેટા, આ શું છે? સાચું સાચું કહો, તું શું કરે છે?'
ઉશના ત્વબ્રવીત્તત્ર યજ્ઞસમ્પત્સમૃદ્ધયે । રાવણં રાક્ષસશ્રેષ્ઠં દ્વિજશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ ।। ૭.૨૫.
ત્યારે મહાન તપસ્વી અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઉશનાએ, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાવણને યજ્ઞની સફળતા માટે કહ્યું: