શોકદુઃખભયત્રસ્તા વિહ્વલાશ્ચ સુમધ્યમાઃ । તાસાં નિશ્વાસવાતેન સર્વતઃ સમ્પ્રદીપિતમ્ ।। ૭.૨૪.
શોક, દુઃખ અને ભયથી વ્યાકુળ, સુંદર કમરવાળી એ સ્ત્રીઓ ઉદાસ હતી; તેમનાં ઉદાસ શ્વાસોથી ચારે બાજુ હવા હલાઈ રહી હતી.
અગ્નિહોત્રમિવાભાતિ સન્નિરુદ્ધાગ્નિપુષ્પકમ્ । દશગ્રીવવશં પ્રાપ્તાસ્તાસ્તુ શોકાકુલાઃ સ્ત્રિયઃ ।। ૭.૨૪.
પુષ્પક રથમાં અગ્નિ દબાઈ ગયેલો હોય એમ તે રથ યજ્ઞકુંડ જેવો લાગતો હતો. રાવણના વશમાં આવી ગયેલી એ સ્ત્રીઓ દુઃખથી ભરાઈ ગઈ હતી.
દીનવક્રેક્ષણાઃ શ્યામા મૃગ્યઃ સિંહવશા ઇવ । કાચિચ્ચિન્તયતી તત્ર કિં નુ માં ભક્ષયિષ્યતિ ।। ૭.૨૪.
કાંઈક સ્ત્રીઓ આંખો નીચે કરી, વાંકી નજરે, કાળી કાંઈક હરણીઓ સિંહના વશમાં હોય એમ ડરી રહી હતી. એમાંથી એકે મનમાં વિચાર્યું—'શું એ મને ખાઈ જશે?'
કાચિદ્દધ્યૌ સુદુઃખાર્તા અપિ માં મારયેદયમ્ । ઇતિ માતૃપિતઽન્સ્મૃત્વા ભર્તઽન્ભ્રાતઽંસ્તથૈવ ચ । દુઃખશોકસમાવિષ્ટા વિલેપુઃ સહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ।। ૭.૨૪.
બીજી કોઈ દુઃખથી ત્રસ્ત થઈ વિચારી રહી હતી—'કદાચ એ મને મારી નાખશે.' માતા, પિતા, પતિ અને ભાઈઓને યાદ કરીને એ સ્ત્રીઓ દુઃખ અને શોકથી ઘેરાઈને એકસાથે રડવા લાગી.
કથં નુ ખલુ મે પુત્રો ભવિષ્યતિ મયા વિના । કથં માતા કથં ભ્રાતા નિમગ્નાઃ શોકસાગરે ।। ૭.૨૪.
મારા વગર તો મારો દીકરો કેમ જીવશે? મારી માતા અને ભાઈ તો શોકના દરિયામાં ડૂબી ગયા હશે!
હા કથં નુ કરિષ્યામિ ભર્તુસ્તસ્માદહં વિના । મૃત્યો પ્રસાદયામિ ત્વાં નય માં દુઃખભાગિનીમ્ ।। ૭.૨૪.
હાય! પતિથી વિયોગમાં હવે હું શું કરું? હે મૃત્યુ, તને વિનંતી કરું છું—મારે પર થયેલા આ દુઃખને લઈ જ, મને લઇ જ.
કિન્નુ તદ્દુષ્કૃતં કર્મ પુરા દેહાન્તરે કૃતમ્ ।। ૭.૨૪.
શું એવું કુકર્મ મેં ગયા જન્મમાં કર્યું હતું?
એવં સ્મ દુઃખિતાઃ સર્વાઃ પતિતાઃ શોકસાગરે । ન ખલ્વિદાનીં પશ્યામો દુઃખસ્યાસ્યાન્તમાત્મનઃ ।। ૭.૨૪.
આ રીતે બધાજ સ્ત્રીઓ દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ હતી. હવે તો અમને આપણા દુઃખનો અંત દેખાતો નથી.
અહો ધિઙ્માનુષં લોકં નાસ્તિ ખલ્વધમઃ પરઃ । યદ્દુર્બલા બલવતા ભર્તારો રાવણેન નઃ ।। ૭.૨૪.
હાય! માનવ જગત પર શરમ આવે છે. અમારાં પતિઓ બળહીન હતા, તેથી શક્તિશાળી રાવણે તેમને હરાવી લીધા—આથી વધુ દુર્ભાગ્યશાળી તો બીજું કોઈ નથી.
સૂર્યેણોદયતા કાલે નક્ષત્રાણીવ નાશિતાઃ । અહો સુબલવદ્રક્ષો વધોપાયેષુ યુજ્યતે ।। ૭.૨૪.
સૂર્ય ઉગે ત્યારે જેમ તારાઓ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, એમ અમારું પણ નાશ થઈ ગયું છે. ખરેખર, આ રાક્ષસ વિનાશના ઉપાયોમાં બહુ જ શક્તિશાળી છે.
અહો દુર્વૃત્તમાસ્થાય નાત્માનં વૈજુગુપ્સતે । સર્વથા સદૃશસ્તાવદ્વિક્રમો ઽસ્ય દુરાત્મનઃ ।। ૭.૨૪.
હાય! દુર્વૃત્તિ અપનાવીને પણ એને પોતાનો લાજ નથી. ખરેખર, આવા દુષ્ટનું બળ પણ એવું જ હોય છે.
ઇદં ત્વસદૃશં કર્મ પરદારાભિમર્શનમ્ । યસ્માદેષ પરક્યાસુ રમતે રાક્ષસાધમઃ ।। ૭.૨૪.
પણ બીજાની પત્નીઓ પર દુષ્કર્મ કરવું એ તો યોગ્ય નથી. કારણ કે આ નીચ રાક્ષસ બીજાની સ્ત્રીઓમાં જ આનંદ મેળવે છે.
તસ્માદ્વૈ સ્ત્રીકૃતેનૈવ પ્રાપ્સ્યતે દુર્મતિર્વધમ્ । સતીભિર્વરનારીભિરેવં વાક્યે ઽભ્યુદીરિતે ।। ૭.૨૪.
આથી, જેમણે એના હાથેથી દુઃખ ભોગવ્યું છે, એ સ્ત્રીઓના કારણે આ દુષ્ટનું અંત આવશે—એવી રીતે સતી અને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ કહ્યું.
નેદુર્દુન્દુભયઃ ખસ્થાઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત ચ । શપ્તઃ સ્ત્રીભિઃ સ તુ સમં હતૌજા ઇવ નિષ્પ્રભઃ ।। ૭.૨૪.
આકાશમાં ન તો ડુંડાળ વગાડાયા, ન તો ફૂલવર્ષા થઈ. સ્ત્રીઓના શાપથી એ રાવણ બળહીન અને તેજહીન થઈ ગયો.
પતિવ્રતાભિઃ સાધ્વીભિર્બભૂવ વિમના ઇવ । એવં વિલપિતં તાસાં શૃણ્વન્રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પ્રવિવેશ પુરીં લઙ્કાં પૂજ્યમાનો નિશાચરૈઃ ।। ૭.૨૪.
પતિવ્રતા અને સતી સ્ત્રીઓના વચનોથી એ રાવણ વ્યથિત લાગતો હતો. એમની વિલાપ સાંભળી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ રાવણે લંકા નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં રાત્રિચર પ્રજાએ તેની પૂજા કરી.
એતસ્મિન્નન્તરે ઘોરા રાક્ષસી કામરૂપિણી । સહસા પતિતા ભૂમૌ ભગિની રાવણસ્ય સા ।। ૭.૨૪.
એ જ સમયે, એક ભયાનક અને ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકતી રાક્ષસી અચાનક જમીન પર પડી ગઈ—એ રાવણની બહેન હતી.
તાં સ્વસારં સમુત્થાપ્ય રાવણઃ પરિસાન્ત્વયન્ । અબ્રવીત્કિમિદં ભદ્રે વક્તુકામા ઽસિ મે દ્રુતમ્ ।। ૭.૨૪.
રાવણે પોતાની બહેનને ઉઠાવી, તેને શાંત પાડતાં કહ્યું—'હે બહેન, આ શું થયું? તું મને જલ્દી શું કહેવા માંગે છે તે કહો.'
સા બાષ્પપરિરુદ્ધાક્ષી રક્તાક્ષી વાક્યમબ્રવીત્ । કૃતા ઽસ્મિ વિધવા રાજંસ્ત્વયા બલવતા બલાત્ ।। ૭.૨૪.
એ રડતાં અને આંખો લાલ થઈ ગયેલી, આંસુથી ભરાઈ ગયેલી હતી. એ બોલી—'હે રાજા, તારા બળથી હું વિધવા બની ગઈ છું.'
એતે રાજંસ્ત્વયા વીરા દૈત્યા વિનિહતા રણે । કાલકેયા ઇતિ ખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।। ૭.૨૪.
'હે રાજા, તું જેઓને કાલકેય તરીકે ઓળખાતા, એવા ચૌદ હજાર દૈત્યવીરોને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા છે.'
પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયાન્મે તત્ર ભર્તા મહાબલઃ ।। ૭.૨૪.
એ બધામાં મારા પતિ, જે મહાન બળવાન હતા, મને મારા જીવનથી પણ વધારે પ્રિય હતા.
સો ઽપિ ત્વયા હતસ્તાત રિપુણા ભ્રાતૃગૃધ્નુના । ત્વયા ઽસ્મિ નિહતા રાજન્સ્વયમેવ હિ બન્ધુના ।। ૭.૨૪.
પપ્પા, એ પણ તમે, ભાઈઓ માટે લાલચી અને દુશ્મન બનીને, મારી સામે જ મારી નાખ્યા; રાજા, તમે મારા પોતાના સગા થઈને મને પણ નાશ કરી નાખી.
રાજન્વૈધવ્યશબ્દં ચ ભોક્ષ્યામિ ત્વત્કૃતે હ્યહમ્ । નનુ નામ ત્વયા રક્ષ્યો જામાતા સમરેષ્વપિ । સ ત્વયા નિહતો યુદ્ધે સ્વયમેવ ન લજ્જસે ।। ૭.૨૪.
રાજા, હવે તમારી કારણે મને વિધવા કહેવાવું પડશે; શું તમે જાણો છો નહિ કે જમાઈને તો યુદ્ધમાં પણ બચાવવો જોઈએ? પણ તમે પોતે જ યુદ્ધમાં મારી પતિને મારી નાખ્યા અને તમને લાજ પણ નથી લાગતી.
એવમુક્તો દશગ્રીવો ભગિન્યા ક્રોશમાનયા । અબ્રવીત્સાન્ત્વયિત્વા તાં સામપૂર્વમિદં વચઃ ।। ૭.૨૪.
એવી રીતે રડતી બહેનના શબ્દો સાંભળીને દશમુખ રાવણે તેને શાંત પાડીને નરમાઈથી કહ્યું:
અલં વત્સે રુદિત્વા તે ન ભેતવ્યં ચ સર્વશઃ । દાનમાનપ્રસાદૈસ્ત્વાં તોષયિષ્યામિ યત્નતઃ ।। ૭.૨૪.
બસ, બેટી, હવે રડવાનું પૂરતું છે; તને કશી ભયની જરૂર નથી. હું તને દાન, સન્માન અને પ્રેમથી ખુશ કરવાનો સંપૂર્ણ પ્રયાસ કરીશ.
યુદ્ધપ્રમત્તો વ્યાક્ષિપ્તો જયાકાઙ્ક્ષી ક્ષિપઞ્છરાન્ । નાવગચ્છામિ યુદ્ધેષુ સ્વાન્પરાન્વાપ્યહં શુભે ।। ૭.૨૪.
યુદ્ધમાં જીતવાની ઇચ્છાથી વ્યસ્ત અને તણાવમાં તીર છોડતો હતો, ત્યારે મને ખબર જ પડી નહિ કે કોણ આપણી તરફ છે અને કોણ દુશ્મન, હે શુભે.
જામાતરં ન જાને સ્મ પ્રહરન્યુદ્ધદુર્મદઃ । તેનાસૌ નિહતઃ સઙ્ખ્યે મયા ભર્તા તવ સ્વસઃ ।। ૭.૨૪.
યુદ્ધના ઉન્માદમાં મારું ધ્યાન રહ્યું નહિ કે એ જમાઈ છે, તેથી જ, બહેન, તારો પતિ મારા હાથેથી યુદ્ધમાં મારાયો.
અસ્મિન્કાલે તુ યત્પ્રાપ્તં તત્કરિષ્યામિ તે હિતમ્ । ભ્રાતુરૈશ્વર્યયુક્તસ્ય ખરસ્ય વસ પાર્શ્વતઃ ।। ૭.૨૪.
હવે, આ સમયે, જે તારા માટે સારું હોય એ હું કરીશ; તું તારા ભાઈ ખરા પાસે જ રહીશ, જે રાજસત્તા ધરાવે છે.
ચતુર્દશાનાં ભ્રાતા તે સહસ્રાણાં ભવિષ્યતિ । પ્રભુઃ પ્રયાણે દાને ચ રાક્ષસાનાં મહાબલઃ ।। ૭.૨૪.
તારો ભાઈ હવે ચૌદ હજાર બળવાન રાક્ષસોનો સ્વામી બનશે, અને તેઓના યાત્રા અને દાનમાં પણ પ્રમુખ રહેશે.
તત્ર માતૃષ્વસેયસ્તે ભ્રાતા ઽયં વૈ ખરઃ પ્રભુઃ । ભવિષ્યતિ તવાદેશં સદા કુર્વન્નિશાચરઃ ।। ૭.૨૪.
ત્યાં તારો માતાની બહેનનો દીકરો, આ ખરા, તારો સ્વામી બનશે; આ રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ હંમેશા તારા કહેવા મુજબ જ કરશે.
શીઘ્રં ગચ્છત્વયં વીરો દણ્ડકાન્પરિરક્ષિતુમ્ । દૂષણો ઽસ્ય બલાધ્યક્ષો ભવિષ્યતિ મહાબલઃ ।। ૭.૨૪.
આ વીર ઝડપથી દંડક વનમાં રક્ષા કરવા જવો જોઈએ; દુષણ, જે મહાન બળવાન છે, તેની સેના નો મુખ્ય બનશે.