યથા દશરથસ્યેયં તથાયોધ્યા પુરી મમ। પ્રભુત્વે નાસ્તિ સંદેહો યથાર્હં કર્તુમર્હથ
જેમ અયોધ્યા દશરથજીની છે, તેમ આ નગરી મારી છે; અધિકારમાં કોઈ સંશય નથી—તમે યોગ્ય માનો તે કરો.
તથા બ્રુવતિ વૈદેહે જનકે રઘુનન્દનઃ। રાજા દશરથો હૃષ્ટઃ પ્રત્યુવાચ મહીપતિમ્
જ્યારે વિદેહના જનકએ આમ કહ્યું, ત્યારે રઘુનંદન દશરથ રાજા આનંદિત થઈને ધરતીના રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
યુવામસંખ્યેયગુણૌ ભ્રાતરૌ મિથિલેશ્વરૌ। ઋષયો રાજસઙ્ઘાશ્ચ ભવદ્ભ્યામભિપૂજિતાઃ
તમે બંને ભાઈ, મિથિલાના રાજાઓ, યુવાન અને અસંખ્ય ગુણોથી ભરપૂર છો; ઋષિઓ અને રાજાઓની સભાઓએ તમારાથી સન્માન મેળવ્યો છે.
સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ ભદ્રં તે ગમિષ્યામઃ સ્વમાલયમ્। શ્રાદ્ધકર્માણિ વિધિવદ્વિધાસ્ય ઇતિ ચાબ્રવીત્
તમને સુખ અને કલ્યાણ મળે; હવે અમે અમારા ઘરે જઈને શ્રાદ્ધકર્મ યોગ્ય રીતે કરીશું—એવું દશરથજી બોલ્યા.
તમાપૃષ્ટ્વા નરપતિં રાજા દશરથસ્તદા। મુનીન્દ્રૌ તૌ પુરસ્કૃત્ય જગામાશુ મહાયશાઃ
પછી મહારાજ દશરથજી એ રાજાને પૂછ્યા પછી, બંને મહાન ઋષિઓને આગળ રાખીને, પોતાની મહાન ખ્યાતિ સાથે ઝડપથી આગળ વધ્યા.
સ ગત્વા નિલયં રાજા શ્રાદ્ધં કૃત્વા વિધાનતઃ। પ્રભાતે કાલ્યમુત્થાય ચક્રે ગોદાનમુત્તમમ્
રાજા પોતાનાં નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા પછી, વિધિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ વિધિ કરી; સવારે વહેલા ઉઠીને શ્રેષ્ઠ ગાયદાન કર્યું.
ગવાં શતસહસ્રં ચ બ્રાહ્મણેભ્યો નરાધિપઃ। એકૈકશો દદૌ રાજા પુત્રાનુદ્દિશ્ય ધર્મતઃ
પુત્રોની શુભકામનાથી અને ધર્મ પ્રમાણે, રાજાએ બ્રાહ્મણોને એક એક કરીને લાખ ગાયો દાનમાં આપી.
સુવર્ણશૃઙ્ગ્યઃ સમ્પન્નાઃ સવત્સાઃ કાંસ્યદોહનાઃ। ગવાં શતસહસ્રાણિ ચત્વારિ પુરુષર્ષભઃ
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ ચાર લાખ ગાયો દાનમાં આપી, જે સોનાની શિંગવાળી, વાછરડાવાળી અને કાંસાની વાસણમાં દુધ આપતી હતી.
વિત્તમન્યચ્ચ સુબહુ દ્વિજેભ્યો રઘુનન્દનઃ। દદૌ ગોદાનમુદ્દિશ્ય પુત્રાણાં પુત્રવત્સલઃ
પુત્રપ્રેમી રઘુનંદને દશરથજી એ ગાયદાન ઉપરાંત પણ ઘણી સંપત્તિ દ્વિજોને પુત્રોની શુભકામનાથી આપી.
સ સુતૈઃ કૃતગોદાનૈર્વૃતઃ સન્નૃપતિસ્તદા। લોકપાલૈરિવાભાતિ વૃતઃ સૌમ્યઃ પ્રજાપતિઃ
પછી રાજા પોતાના પુત્રો સાથે, જેમણે ગાયદાન કર્યું હતું, ઘેરવાયેલા હતા; તેઓ સૌમ્ય પ્રજાપતિ જેમ લોકપાલોથી ઘેરાયેલા હોય તેમ તેજસ્વી લાગતા.
thumb|ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો ત્રેપનોત્તર અદ્યાય સાંભળો.
યસ્મિંસ્તુ દિવસે રાજા ચક્રે ગોદાનમુત્તમમ્। તસ્મિંસ્તુ દિવસે વીરો યુધાજિત્ સમુપેયિવાન્
જે દિવસે રાજાએ શ્રેષ્ઠ ગાયદાન કર્યું, એ દિવસે વીર યુધાજિત ત્યાં પહોંચ્યા.
પુત્રઃ કેકયરાજસ્ય સાક્ષાદ્ભરતમાતુલઃ। દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વા ચ કુશલં રાજાનમિદમબ્રવીત્
યુધાજિત કૈકય દેશના રાજાના પુત્ર અને ભરતના માતુલ હતા; તેમણે રાજાને મળીને તેમની કૂશળતા પૂછીને આ વાત કહી.
કેકયાધિપતી રાજા સ્નેહાત્ કુશલમબ્રવીત્। યેષાં કુશલકામોઽસિ તેષાં સમ્પ્રત્યનામયમ્
કૈકય દેશના રાજાએ સ્નેહથી તમારી કૂશળતા પૂછાવી છે; જેમની કૂશળતા તમે ઇચ્છો છો, તેઓ સૌ સુખી છે એમ સંદેશો મોકલ્યો છે.
સ્વસ્રીયં મમ રાજેન્દ્ર દ્રષ્ટુકામો મહીપતિઃ। તદર્થમુપયાતોઽહમયોધ્યાં રઘુનન્દન
રાજાધિરાજ, મારા મામા, ધરતીના રાજા, પોતાની બહેનના પુત્રને જોવા ઇચ્છે છે; એ માટે હું અયોધ્યા આવ્યો છું, હે રઘુનંદન.
શ્રુત્વા ત્વહમયોધ્યાયાં વિવાહાર્થં તવાત્મજાન્। મિથિલામુપયાતાંસ્તુ ત્વયા સહ મહીપતે
મને ખબર પડી કે તમારા પુત્રો લગ્ન માટે અયોધ્યાથી મિથિલા ગયા છે અને તમે પણ સાથે છો, તેથી હું અયોધ્યા આવ્યો છું.
ત્વરયાભ્યુપયાતોઽહં દ્રષ્ટુકામઃ સ્વસુઃ સુતમ્। અથ રાજા દશરથઃ પ્રિયાતિથિમુપસ્થિતમ્
હું ઉત્સાહથી અહીં આવ્યો છું, બહેનના પુત્રને જોવા ઇચ્છું છું; પછી રાજા દશરથએ પોતાના પ્રિય અતિથિને આવકાર્યો.
દૃષ્ટ્વા પરમસત્કારૈઃ પૂજનાર્હમપૂજયત્। તતસ્તામુષિતો રાત્રિં સહ પુત્રૈર્મહાત્મભિઃ
રાજાએ તેમને જોઈને શ્રેષ્ઠ સન્માન અને પૂજા કરી; પછી પોતાના મહાન પુત્રો સાથે રાત્રિ વિતાવી.
પ્રભાતે પુનરુત્થાય કૃત્વા કર્માણિ તત્ત્વવિત્ । ઋષીંસ્તદા પુરસ્કૃત્ય યજ્ઞવાટમુપાગમત્
સવારે ફરી ઉઠીને, વિધિ પ્રમાણે કર્મો કર્યા પછી, રાજાએ ઋષિઓને આગળ રાખીને યજ્ઞશાળામાં ગયા.
યુક્તે મુહૂર્તે વિજયે સર્વાભરણભૂષિતૈઃ। ભ્રાતૃભિઃ સહિતો રામઃ કૃતકૌતુકમંગલઃ
શુભ મુહૂર્તે, સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ, રામ પોતાના ભાઈઓ સાથે ઉત્સવ અને શુભ કાર્યમાં જોડાયા.
વસિષ્ઠં પુરતઃ કૃત્વા મહર્ષીનપરાનપિ। વસિષ્ઠો ભગવાનેત્ય વૈદેહમિદમબ્રવીત્
વશિષ્ઠજીને આગળ રાખીને અને અન્ય મહર્ષિઓ સાથે, ભગવાન વશિષ્ઠજી આગળ આવીને વિદેહરાજને કહ્યું.
રાજા દશરથો રાજન્ કૃતકૌતુકમંગલૈઃ। પુત્રૈર્નરવરશ્રેષ્ઠો દાતારમભિકાઙ્ક્ષતે
રાજા દશરથ, પોતાના પુત્રો સાથે, જેમણે ઉત્સવ અને શુભ કાર્ય કર્યું છે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને દાતા માટે આતુર છે, હે રાજન.
દાતૃપ્રતિગ્રહીતૃભ્યાં સર્વાર્થાઃ સમ્ભવન્તિ હિ। સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ કૃત્વા વૈવાહ્યમુત્તમમ્
દેનાર અને લેનાર બંનેથી બધા કાર્યો પૂર્ણ થાય છે. હવે તું આ ઉત્તમ લગ્નવિધિ કરીને પોતાનો ધર્મ પાળ.
ઇત્યુક્તઃ પરમોદારો વસિષ્ઠેન મહાત્મના। પ્રત્યુવાચ મહાતેજા વાક્યં પરમધર્મવિત્
મહાન આત્માવાળા અને અત્યંત ઉદાર વસિષ્ઠજીના આ શબ્દો સાંભળી, સર્વોત્તમ ધર્મના જાણકાર મહાતેજસ્વી એ જવાબ આપ્યો.
કઃ સ્થિતઃ પ્રતિહારો મે કસ્યાજ્ઞાં સમ્પ્રતીક્ષતે। સ્વગૃહે કો વિચારોઽસ્તિ યથા રાજ્યમિદં તવ
મારા દરવાજે કોણ ઉભું છે, અને કોણની આજ્ઞાની રાહ જોઈ રહ્યો છે? મારા ઘરે શું વિચારણા છે, જાણે આ રાજ્ય તમારું જ હોય.
કૃતકૌતુકસર્વસ્વા વેદિમૂલમુપાગતાઃ। મમ કન્યા મુનિશ્રેષ્ઠ દીપ્તા બહ્નેરિવાર્ચિષઃ
મારા ઘરમાં બધું શુભકામનું સજાવટ થઈ ગઈ છે, અને મારી દીકરીઓ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી બની, વેદિ પાસે આવી ગઈ છે.
સદ્યોઽહં ત્વત્પ્રતીક્ષોઽસ્મિ વેદ્યામસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતઃ। અવિઘ્નં ક્રિયતાં સર્વં કિમર્થં હિ વિલમ્બ્યતે
હું તો હવે આ વેદિ પર ઊભો રહીને તમારી રાહ જોઈ રહ્યો છું. બધું વિઘ્ન વિના પૂર્ણ થવું જોઈએ—પછી વિલંબ શેનો?
તદ્ વાક્યં જનકેનોક્તં શ્રુત્વા દશરથસ્તદા। પ્રવેશયામાસ સુતાન્ સર્વાનૃષિગણાનપિ
જનકરાજાના આ શબ્દો સાંભળી, દશરથજી એ પોતાના બધા પુત્રો અને ઋષિગણોને અંદર બોલાવ્યા.
તતો રાજા વિદેહાનાં વસિષ્ઠમિદમબ્રવીત્। કારયસ્વ ઋષે સર્વામૃષિભિઃ સહ ધાર્મિક
પછી વિદેહોના રાજાએ વસિષ્ઠજીને કહ્યું: 'હે ધર્મનિષ્ઠ ઋષિ, તમે બધા ઋષિઓ સાથે મળીને તમામ વિધિઓ કરાવો.'
રામસ્ય લોકરામસ્ય ક્રિયાં વૈવાહિકીં પ્રભો। તથેત્યુક્ત્વા તુ જનકં વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ
હે પ્રભુ, જગતને આનંદ આપનાર રામનું લગ્નવિધિ કરાવવાનું છે. આવું કહીને વસિષ્ઠ મુનિએ જનકને 'તેમ જ થશે' એમ કહ્યું.