યેન સઙ્ક્ષિપ્યતે સર્વં ત્રૈલોક્યમિદમવ્યયમ્ । કાલદણ્ડસ્તુ પાર્શ્વસ્થો મૂર્તિમાનસ્ય ચાભવત્ । યમપ્રહરણં દિવ્યં તેજસા જ્વલદગ્નિમત્ ।। ૭.૨૨.
જેના દ્વારા આ આખું અવિનાશી ત્રિલોક સંયમાય છે, એવો કાળદંડ તેની બાજુએ, અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતો, યમનું દિવ્ય શસ્ત્ર બનીને ઊભો રહ્યો.
તસ્ય પાર્શ્વેષુ નિચ્છિદ્રાઃ કાલપાશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૭.૨૨.
એના બાજુએ નિર્દોષ કાળપાશો મૂકાયેલા હતા.
પાવકસ્પર્શસઙ્કાશઃ સ્થિતો મૂર્તશ્ચ મુદ્ગરઃ ।। ૭.૨૨.
અગ્નિના સ્પર્શ જેવું તેજ ધરાવતું, ઘન અને સ્પષ્ટ મુસળ ત્યાં ઊભું હતું.
તતો લોકત્રયં ક્ષુબ્ધમકમ્પન્ત દિવૌકસઃ । કાલં દૃષ્ટ્વા તથા ક્રુદ્ધં સર્વલોકભયાવહમ્ ।। ૭.૨૨.
પછી ત્રણેય લોકોમાં ખલબલાટ મચી ગયો અને દેવતાઓ પણ કાંપી ઉઠ્યા, કારણ કે તેમણે કાળને એવો ક્રોધિત અને બધાં જીવ માટે ભયજનક જોયો.
તતઃ પ્રચોદયન્સૂતસ્તાનશ્વાન્રુચિરપ્રભાન્ । પ્રયયૌ ભીમસન્નાદો યત્ર રક્ષઃપતિઃ સ્થિતઃ ।। ૭.૨૨.
પછી સારથીએ તેજસ્વી અને તેજવંત ઘોડાઓને દોડાવ્યા અને ભયાનક ગર્જના સાથે ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં રાક્ષસોના રાજા ઊભા હતા.
મુહૂર્તેન યમં તે તુ હયા હરિહયોપમાઃ । પ્રાપયન્મનસસ્તુલ્યા યત્ર તત્પ્રસ્તુતં રણમ્ ।। ૭.૨૨.
થોડી જ ક્ષણમાં, ઇન્દ્રના ઘોડાઓ જેવી ઝડપ ધરાવતા એ ઘોડાઓએ યમને, મન જેવી ઝડપથી, એ યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યાં પહોંચાડી દીધા.
દૃષ્ટ્વા તથૈવ વિકૃતં રથં મૃત્યુસમન્વિતમ્ । સચિવા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સહસા વિપ્રદુદ્રુવુઃ ।। ૭.૨૨.
એવો ભયાનક અને મૃત્યુ સાથે આવેલો રથ જોઈને, રાક્ષસોના રાજાના મંત્રીઓ અચાનક ડરીને ભાગી ગયા.
લઘુસત્ત્વતયા તે હિ નષ્ટસઞ્જ્ઞા ભયાર્દિતાઃ । નેહ યોદ્ધું સમર્થાઃ સ્મ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયુર્દિશઃ ।। ૭.૨૨.
ભયથી બેભાન અને હિંમત ગુમાવી બેઠેલા તેઓએ કહ્યું, 'અમે અહીં લડી શકીશું નહીં,' અને બધા દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.
સ તુ તં તાદૃશં દૃષ્ટ્વા રથં લોકભયાવહમ્ । નાક્ષુભ્યત દશગ્રીવો ન ચાપિ ભયમાવિશત્ ।। ૭.૨૨.
પણ એ લોકભયજનક રથ જોઈને પણ દશમુખ રાવણ ક્યારેય ડગમગાયો નહીં અને તેના મનમાં ભય પણ આવ્યો નહીં.
સ તુ રાવણમાસાદ્ય વ્યસૃજચ્છક્તિતોમરાન્ । યમો મર્માણિ સઙ્ક્રુદ્ધો રાવણસ્યોપકૃન્તત ।। ૭.૨૨.
પછી યમ ક્રોધિત થઈને રાવણની નજીક ગયો અને ભાલા તથા ભાલાં ફેંકી રાવણના મુખ્ય અંગો પર ઘા કર્યા.
રાવણસ્તુ તતઃ સ્વસ્થઃ શરવર્ષં મુમોચ હ । તસ્મિન્વૈવસ્વતરથે તોયવર્ષમિવામ્બુદઃ ।। ૭.૨૨.
પણ રાવણ સ્થિર રહ્યો અને વૈવસ્વતના રથ પર તીરોની ઝરમર વરસાવી, જાણે વાદળ વરસાદ વરસાવે છે.
તતો મહાશક્તિશરૈઃ પાત્યમાનૈર્મહોરસિ (પાત્યમાનો) । નાશક્નોત્પ્રતિકર્તું સ રાક્ષસઃ શલ્યપીડિતઃ ।। ૭.૨૨.
પછી, એ મહાન ભાલા જેવા તીરો તેના પહોળા છાતી પર વાગતાં, એ રાક્ષસ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પીડાઈ ગયો અને જવાબ આપી શક્યો નહીં.
એવં નાનાપ્રહરણૈર્યમેનામિત્રકર્ષિણા । સપ્તરાત્રં કૃતઃ સઙ્ખ્યે વિસઞ્જ્ઞો વિમુખો રિપુઃ ।। ૭.૨૨.
આ રીતે, યમએ વિવિધ શસ્ત્રોથી દુશ્મનને સાત રાત સુધી યુદ્ધમાં બેભાન અને હાર માનીને વિમુખ કરી દીધો.
તદાસીત્તુમુલં યુદ્ધં યમરાક્ષસયોર્દ્વયોઃ । જયમાકાઙ્ક્ષતોર્વીર સમરેષ્વનિવર્તિનોઃ ।। ૭.૨૨.
ત્યારે યમ અને રાક્ષસ વચ્ચે ભારે યુદ્ધ થયું, બંને વીર વિજયની ઈચ્છા રાખતા અને યુદ્ધમાં પીછેહઠ ન કરતા.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ । પ્રજાપતિં પુરસ્કૃત્ય સમેતાસ્તદ્રણાજિરમ્ ।। ૭.૨૨.
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓ, પ્રજાપતિને આગળ રાખીને, એ યુદ્ધભૂમિ પર ભેગા થયા.
સંવર્ત ઇવ લોકાનાં ક્રુધ્યતોરભવત્તદા । રાક્ષસાનાં ચ મુખ્યસ્ય પ્રેતાનામીશ્વરસ્ય ચ ।। ૭.૨૨.
ત્યારે, જાણે જગતના અંતની જેમ, રાક્ષસોના મુખ્ય અને મૃત્યુના ઈશ્વર બંને ભારે ક્રોધિત થયા.
રાક્ષસેન્દ્રો ઽપિ વિસ્ફાર્ય ચાપમિન્દ્રાશનિપ્રભમ્ । નિરન્તરમિવાકાશં કુર્વન્બાણાંસ્તતો ઽસૃજત્ ।। ૭.૨૨.
રાક્ષસોના રાજાએ ઇન્દ્રના વીજળી જેવી તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચી, સતત તીરો છોડ્યા અને આખું આકાશ ભરાઈ ગયું.
મૃત્યું ચતુર્ભિર્વિશિખૈઃ સૂતં સપ્તભિરાર્દયત્ । યમં શતસહસ્રેણ શીઘ્રં મર્મસ્વતાડયત્ ।। ૭.૨૨.
એણે ચાર તીરો વડે મૃત્યુને ઘાયલ કર્યો, સાત તીરો વડે સારથીને ઘા કર્યો અને લાખો તીરોની ઝડપથી યમના મુખ્ય અંગો પર ઘા કર્યા.
તતઃ ક્રુદ્ધસ્ય વદનાદ્યમસ્ય સમજાયત । જ્વાલામાલી સનિઃશ્વાસઃ સધૂમઃ કોપપાવકઃ ।। ૭.૨૨.
પછી ક્રોધિત યમના મોઢામાંથી જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, ધૂમ્ર અને ઉગ્ર શ્વાસવાળો ભયાનક અગ્નિ ઉદ્ભવ્યો.
તદાશ્ચર્યમથો દૃષ્ટ્વા દેવદાનવસન્નિધૌ । પ્રહર્ષિતૌ સુસંરબ્ધૌ મૃત્યુકાલૌ બભૂવતુઃ ।। ૭.૨૨.
આ અજાયબી દેવો અને દાનવોની હાજરીમાં જોઈને, મૃત્યુ અને કાળ બંને આનંદિત અને અત્યંત ઉત્સાહિત થયા.
તતો મૃત્યુઃ ક્રુદ્ધતરો વૈવસ્વતમભાષત । મુઞ્ચ માં સમરે યાવદ્ધન્મીમં પાપરાક્ષસમ્ । નૈષા રક્ષો ભવેદદ્ય મર્યાદા હિ નિસર્ગતઃ ।। ૭.૨૨.
પછી વધુ ક્રોધિત થયેલા મૃત્યુએ વૈવસ્વતને કહ્યું: 'મને યુદ્ધમાં મુક્ત કર, જેથી હું આ પાપી રાક્ષસને મારી શકું; કારણ કે આજના દિવસે આ રાક્ષસ જીવતો રહી શકે તેમ નથી, કારણ કે તેની મર્યાદા આવી ગઈ છે.'
હિરણ્યકશિપુઃ શ્રીમાન્નમુચિઃ શમ્બરસ્તથા । વિસન્ધિર્ધૂમકેતુશ્ચ બલિર્વૈરોચનો ઽપિ ચ ।। ૭.૨૨.
હિરણ્યકશિપુ, તેજસ્વી નમુચિ, શમ્બર, વિસંધિ, ધૂમકેતુ અને વિરોચનપુત્ર બલી —
દમ્ભુર્દૈત્યમહારાજો વૃત્રો બાણસ્તથૈવ ચ । રાજર્ષયઃ શાસ્ત્રવિદો ગન્ધર્વાઃ સમહોરગાઃ ।। ૭.૨૨.
દંભુ નામનો દૈત્યરાજા, વૃત્ર, બાણ, તથા શાસ્ત્રમાં પારંગત રાજર્ષિઓ, ગંધર્વો અને મહાશક્તિશાળી નાગો —
ઋષયઃ પન્નગા દૈત્યા યક્ષાશ્ચાપ્યપ્સરોગણાઃ । યુગાન્તપરિવર્તે ચ પૃથિવી સમહાર્ણવા ।। ૭.૨૨.
ઋષિઓ, પન્નગો, દૈત્યો, યક્ષો અને અપ્સરાઓના સમૂહો, તથા યુગના અંતે પૃથ્વી અને મહાસાગરો —
ક્ષયં નીતા મહારાજ સપર્વતસરિદ્દ્રુમા । એતે ચાન્યે ચ બહવો બલવન્તો દુરાસદાઃ ।। ૭.૨૨.
આ બધાને, તથા પર્વતો, નદીઓ અને વૃક્ષો સાથે, મહારાજ, વિનાશ પામ્યા છે; આવા અનેક શક્તિશાળી અને દુર્લભ પ્રાણી પણ —
વિનિપન્ના મયા દૃષ્ટાઃ કિમુતાયં નિશાચરઃ ।। ૭.૨૨.
હું એ બધાની વિનાશ જોઈ છે — તો આ રાત્રિચરનું શું કહેવું?
મુઞ્ચં માં સાધુ ધર્મજ્ઞ યાવદેનં નિહન્મ્યહમ્ । નહિ કશ્ચિન્મયા દૃષ્ટો બલવાનપિ જીવતિ ।। ૭.૨૨.
મને છોડો, ધર્મજ્ઞ, જેથી હું એને સંહારું; કારણ કે મારા દ્રષ્ટિમાં આવ્યો હોય, એવો કોઈ પણ—even જો તે ખૂબ શક્તિશાળી હોય—જીવતો નથી રહ્યો.
બલં મમ ન ખલ્વેતન્મર્યાદૈષા નિસર્ગતઃ । સ દૃષ્ટો ન મયા કાલં મુહુર્તમાપિ જીવતિ ।। ૭.૨૨.
આ મારી પોતાની શક્તિ નથી, પણ કુદરતી વ્યવસ્થા છે; જેને મેં જોયો છે, તે ક્ષણમાત્ર પણ જીવતો નથી રહેતો.
તસ્યૈવં વચનં શ્રુત્વા ધર્મરાજઃ પ્રતાપવાન્ । અબ્રવીત્તત્ર તં મુત્યું ત્વં તિષ્ઠૈનં નિહન્મ્યહમ્ ।। ૭.૨૨.
આવું વચન સાંભળી ધર્મરાજાએ ત્યાં મૃત્યુને કહ્યું: 'તું થોભ, હું એને સંહારું છું.'
તતઃ સંરક્તનયનઃ ક્રુદ્ધો વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ । કાલદણ્ડમમોઘં તુ તોલયામાસ પાણિના ।। ૭.૨૨.
પછી વૈવસ્વત ભગવાન ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને, પોતાના હાથમાં અખૂટ કાળદંડ ઉંચો કર્યો.