તતઃ સ કાર્મુકી વાણી સમરે ચાભિવર્તત । લબ્ધસઞ્જ્ઞો મુહૂર્તેન ક્રુદ્ધસ્તસ્થૌ યથાન્તકઃ ।। ૭.૨૧.
પછી ધનુષ અને બાણ લઈને તે યુદ્ધમાં આગળ વધ્યો; થોડા જ ક્ષણે સંભળી, તે ક્રોધથી ભરાયો અને મૃત્યુ જેવી ભયાનક મૂર્તિએ ઊભો રહ્યો.
તતઃ પાશુપતં દિવ્યમસ્ત્રં સન્ધાય કાર્મુકે । તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ તાનુક્ત્વા તચ્ચાપં વિચકર્ષ સ ।। ૭.૨૧.
પછી તેણે પોતાના ધનુષ પર દિવ્ય પાશુપતાસ્ત્ર ચડાવ્યું, 'ઊભા રહો, ઊભા રહો' એમ બોલ્યો અને ધનુષ ખેંચ્યું.
આકર્ણાત્સ વિકૃષ્યાથ ચાપમિન્દ્રારિરાહવે । મુમોચ તં શરં ક્રુદ્ધસ્ત્રિપુરે શઙ્કરો યથા ।। ૭.૨૧.
તે ક્રોધથી ભરાઈ, યુદ્ધમાં ધનુષ કાન સુધી ખેંચી, ઈન્દ્રના દુશ્મને એ બાણ છોડ્યો, જેમ શિવે ત્રિપુરા પર છોડ્યો હતો.
તસ્ય રૂપં શરસ્યાસીત્વિધૂમજ્વાલમણ્ડલમ્ । વનં દહિષ્યતો ઘર્મે દાવાગ્નેરિવ મૂર્ચ્છતઃ ।। ૭.૨૧.
એ બાણનો સ્વરૂપ ધૂમરહિત જ્વલંત અગ્નિ જેવું હતું, જેમ ઉનાળામાં જંગલ દહન થતું હોય એમ.
જ્વાલામાલી સ તુ શરઃ ક્રવ્યાદાનુગતો રણે । મુક્તો ગુલ્માન્દ્રુમાંશ્ચાપિ ભસ્મ કૃત્વા પ્રધાવતિ ।। ૭.૨૧.
જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો અને માંસખોર ભૂતો સાથે, એ બાણ યુદ્ધમાં દળો અને વૃક્ષોને રાખ કરી દોડ્યો.
તે તસ્ય તેજસા દગ્ધાઃ સૈન્યા વૈવસ્વતસ્ય તુ । રણે તસ્મિન્નિપતિતા દાવદગ્ધા નગા ઇવ ।। ૭.૨૧.
એના તેજથી દાઝી, વૈવસ્વતની સેનાઓ એ યુદ્ધમાં પડી ગઈ, જેમ જંગલમાં આગથી વૃક્ષો બળી જાય છે.
તતસ્તુ સિચવૈઃ સાર્ધં રાક્ષસો ભીમવિક્રમઃ । નનાદ સુમહાનાદં કમ્પયન્નિવ મેદિનીમ્ ।। ૭.૨૧.
પછી ભયાનક પરાક્રમી રાક્ષસે પોતાના મંત્રીઓ સાથે ભયંકર ગર્જના કરી, જાણે ધરતી હલાવી નાખે.
સ તસ્ય તુ મહાનાદં શ્રુત્વા વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ । શત્રું વિજયિનં મેને સ્વબલસ્ય ચ સઙ્ક્ષયમ્ ।। ૭.૨૨.
એ ભયાનક ગર્જના સાંભળી, વૈવસ્વત રાજાએ પોતાના દુશ્મનને વિજયી માન્યો અને પોતાની સેના નાશ પામી એવી ધારણા કરી.
સ હિ યોધાન્હતાન્મત્વા ક્રોધસંરક્તલોચનઃ । અબ્રવીત્ત્વરિતં સૂતં રથો ઽયમુપનીયતામ્ ।। ૭.૨૨.
યોદ્ધાઓ મરી ગયા એવું માની, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ, તેણે તરત જ પોતાના સારથિને કહ્યું: 'મારો રથ તરત લાવો.'
તસ્ય સૂતસ્તદા દિવ્યમુપસ્થાપ્ય મહારથમ્ । સ્થિતઃ સ ચ મહાતેજા હ્યધ્યારોહત તં રથમ્ । પ્રાશમુદ્ગરહસ્તશ્ચ મૃત્યુસ્તસ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ ।। ૭.૨૨.
પછી તેના સારથીએ દિવ્ય અને વિશાળ રથ લાવીને ઉભો કર્યો; તે તેજસ્વી રાજા એ રથ પર ચઢ્યો, અને આગળ મૃત્યુ પોતે મુસળ લઈને ઊભો રહ્યો.
યેન સઙ્ક્ષિપ્યતે સર્વં ત્રૈલોક્યમિદમવ્યયમ્ । કાલદણ્ડસ્તુ પાર્શ્વસ્થો મૂર્તિમાનસ્ય ચાભવત્ । યમપ્રહરણં દિવ્યં તેજસા જ્વલદગ્નિમત્ ।। ૭.૨૨.
જેના દ્વારા આ આખું અવિનાશી ત્રિલોક સંયમાય છે, એવો કાળદંડ તેની બાજુએ, અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતો, યમનું દિવ્ય શસ્ત્ર બનીને ઊભો રહ્યો.
તસ્ય પાર્શ્વેષુ નિચ્છિદ્રાઃ કાલપાશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૭.૨૨.
એના બાજુએ નિર્દોષ કાળપાશો મૂકાયેલા હતા.
પાવકસ્પર્શસઙ્કાશઃ સ્થિતો મૂર્તશ્ચ મુદ્ગરઃ ।। ૭.૨૨.
અગ્નિના સ્પર્શ જેવું તેજ ધરાવતું, ઘન અને સ્પષ્ટ મુસળ ત્યાં ઊભું હતું.
તતો લોકત્રયં ક્ષુબ્ધમકમ્પન્ત દિવૌકસઃ । કાલં દૃષ્ટ્વા તથા ક્રુદ્ધં સર્વલોકભયાવહમ્ ।। ૭.૨૨.
પછી ત્રણેય લોકોમાં ખલબલાટ મચી ગયો અને દેવતાઓ પણ કાંપી ઉઠ્યા, કારણ કે તેમણે કાળને એવો ક્રોધિત અને બધાં જીવ માટે ભયજનક જોયો.
તતઃ પ્રચોદયન્સૂતસ્તાનશ્વાન્રુચિરપ્રભાન્ । પ્રયયૌ ભીમસન્નાદો યત્ર રક્ષઃપતિઃ સ્થિતઃ ।। ૭.૨૨.
પછી સારથીએ તેજસ્વી અને તેજવંત ઘોડાઓને દોડાવ્યા અને ભયાનક ગર્જના સાથે ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં રાક્ષસોના રાજા ઊભા હતા.
મુહૂર્તેન યમં તે તુ હયા હરિહયોપમાઃ । પ્રાપયન્મનસસ્તુલ્યા યત્ર તત્પ્રસ્તુતં રણમ્ ।। ૭.૨૨.
થોડી જ ક્ષણમાં, ઇન્દ્રના ઘોડાઓ જેવી ઝડપ ધરાવતા એ ઘોડાઓએ યમને, મન જેવી ઝડપથી, એ યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યાં પહોંચાડી દીધા.
દૃષ્ટ્વા તથૈવ વિકૃતં રથં મૃત્યુસમન્વિતમ્ । સચિવા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સહસા વિપ્રદુદ્રુવુઃ ।। ૭.૨૨.
એવો ભયાનક અને મૃત્યુ સાથે આવેલો રથ જોઈને, રાક્ષસોના રાજાના મંત્રીઓ અચાનક ડરીને ભાગી ગયા.
લઘુસત્ત્વતયા તે હિ નષ્ટસઞ્જ્ઞા ભયાર્દિતાઃ । નેહ યોદ્ધું સમર્થાઃ સ્મ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયુર્દિશઃ ।। ૭.૨૨.
ભયથી બેભાન અને હિંમત ગુમાવી બેઠેલા તેઓએ કહ્યું, 'અમે અહીં લડી શકીશું નહીં,' અને બધા દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.
સ તુ તં તાદૃશં દૃષ્ટ્વા રથં લોકભયાવહમ્ । નાક્ષુભ્યત દશગ્રીવો ન ચાપિ ભયમાવિશત્ ।। ૭.૨૨.
પણ એ લોકભયજનક રથ જોઈને પણ દશમુખ રાવણ ક્યારેય ડગમગાયો નહીં અને તેના મનમાં ભય પણ આવ્યો નહીં.
સ તુ રાવણમાસાદ્ય વ્યસૃજચ્છક્તિતોમરાન્ । યમો મર્માણિ સઙ્ક્રુદ્ધો રાવણસ્યોપકૃન્તત ।। ૭.૨૨.
પછી યમ ક્રોધિત થઈને રાવણની નજીક ગયો અને ભાલા તથા ભાલાં ફેંકી રાવણના મુખ્ય અંગો પર ઘા કર્યા.
રાવણસ્તુ તતઃ સ્વસ્થઃ શરવર્ષં મુમોચ હ । તસ્મિન્વૈવસ્વતરથે તોયવર્ષમિવામ્બુદઃ ।। ૭.૨૨.
પણ રાવણ સ્થિર રહ્યો અને વૈવસ્વતના રથ પર તીરોની ઝરમર વરસાવી, જાણે વાદળ વરસાદ વરસાવે છે.
તતો મહાશક્તિશરૈઃ પાત્યમાનૈર્મહોરસિ (પાત્યમાનો) । નાશક્નોત્પ્રતિકર્તું સ રાક્ષસઃ શલ્યપીડિતઃ ।। ૭.૨૨.
પછી, એ મહાન ભાલા જેવા તીરો તેના પહોળા છાતી પર વાગતાં, એ રાક્ષસ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પીડાઈ ગયો અને જવાબ આપી શક્યો નહીં.
એવં નાનાપ્રહરણૈર્યમેનામિત્રકર્ષિણા । સપ્તરાત્રં કૃતઃ સઙ્ખ્યે વિસઞ્જ્ઞો વિમુખો રિપુઃ ।। ૭.૨૨.
આ રીતે, યમએ વિવિધ શસ્ત્રોથી દુશ્મનને સાત રાત સુધી યુદ્ધમાં બેભાન અને હાર માનીને વિમુખ કરી દીધો.
તદાસીત્તુમુલં યુદ્ધં યમરાક્ષસયોર્દ્વયોઃ । જયમાકાઙ્ક્ષતોર્વીર સમરેષ્વનિવર્તિનોઃ ।। ૭.૨૨.
ત્યારે યમ અને રાક્ષસ વચ્ચે ભારે યુદ્ધ થયું, બંને વીર વિજયની ઈચ્છા રાખતા અને યુદ્ધમાં પીછેહઠ ન કરતા.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ । પ્રજાપતિં પુરસ્કૃત્ય સમેતાસ્તદ્રણાજિરમ્ ।। ૭.૨૨.
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓ, પ્રજાપતિને આગળ રાખીને, એ યુદ્ધભૂમિ પર ભેગા થયા.
સંવર્ત ઇવ લોકાનાં ક્રુધ્યતોરભવત્તદા । રાક્ષસાનાં ચ મુખ્યસ્ય પ્રેતાનામીશ્વરસ્ય ચ ।। ૭.૨૨.
ત્યારે, જાણે જગતના અંતની જેમ, રાક્ષસોના મુખ્ય અને મૃત્યુના ઈશ્વર બંને ભારે ક્રોધિત થયા.
રાક્ષસેન્દ્રો ઽપિ વિસ્ફાર્ય ચાપમિન્દ્રાશનિપ્રભમ્ । નિરન્તરમિવાકાશં કુર્વન્બાણાંસ્તતો ઽસૃજત્ ।। ૭.૨૨.
રાક્ષસોના રાજાએ ઇન્દ્રના વીજળી જેવી તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચી, સતત તીરો છોડ્યા અને આખું આકાશ ભરાઈ ગયું.
મૃત્યું ચતુર્ભિર્વિશિખૈઃ સૂતં સપ્તભિરાર્દયત્ । યમં શતસહસ્રેણ શીઘ્રં મર્મસ્વતાડયત્ ।। ૭.૨૨.
એણે ચાર તીરો વડે મૃત્યુને ઘાયલ કર્યો, સાત તીરો વડે સારથીને ઘા કર્યો અને લાખો તીરોની ઝડપથી યમના મુખ્ય અંગો પર ઘા કર્યા.
તતઃ ક્રુદ્ધસ્ય વદનાદ્યમસ્ય સમજાયત । જ્વાલામાલી સનિઃશ્વાસઃ સધૂમઃ કોપપાવકઃ ।। ૭.૨૨.
પછી ક્રોધિત યમના મોઢામાંથી જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, ધૂમ્ર અને ઉગ્ર શ્વાસવાળો ભયાનક અગ્નિ ઉદ્ભવ્યો.
તદાશ્ચર્યમથો દૃષ્ટ્વા દેવદાનવસન્નિધૌ । પ્રહર્ષિતૌ સુસંરબ્ધૌ મૃત્યુકાલૌ બભૂવતુઃ ।। ૭.૨૨.
આ અજાયબી દેવો અને દાનવોની હાજરીમાં જોઈને, મૃત્યુ અને કાળ બંને આનંદિત અને અત્યંત ઉત્સાહિત થયા.