તસ્માદેવમહં બ્રહ્મન્ વૈવસ્વતવધોદ્યતઃ । ગચ્છામિ દક્ષિણામાશાં યત્ર સૂર્યાત્મજો નૃપઃ ।। ૭.૨૦.
એટલે, હે બ્રાહ્મણ, હવે હું વૈવસ્વતના વધ માટે દક્ષિણ દિશામાં જઈ રહ્યો છું, જ્યાં સૂર્યપુત્ર રાજા વસે છે.
મયા હિ ભગવન્ક્રોધાત્પ્રતિજ્ઞાતં રણાર્થિના । અવજેષ્યામિ ચતુરો લોકપાલાનિતિ પ્રભો ।। ૭.૨૦.
હે પ્રભુ, રોષમાં અને યુદ્ધની ઇચ્છાથી મેં ચારેય દિશાના રક્ષકોને જીતવાનો સંકલ્પ કર્યો છે.
તદિહ પ્રસ્થિતો ઽહં વૈ પ્રેતરાજપુરં પ્રતિ । પ્રાણિસઙ્ક્લેશકર્તારં યોજયિષ્યામિ મૃત્યુના ।। ૭.૨૦.
એથી, હવે હું પ્રેતરાજના શહેર તરફ નીકળી પડ્યો છું, જે જીવોને દુઃખ આપે છે, તેને મૃત્યુના વશમાં કરવાનું છે.
એવમુક્ત્વા દશગ્રીવો મુનિં તમભિવાદ્ય ચ । પ્રયયૌ દક્ષિણામાશાં પ્રવિષ્ટઃ સહ મન્ત્રિભિઃ ।। ૭.૨૦.
આવી વાત કરીને દશાનને મુનિને વંદન કરી, પોતાના મંત્રીઓ સાથે દક્ષિણ દિશામાં પ્રવેશ કર્યો.
નારદસ્તુ મહાતેજા મુહૂર્તં ધ્યાનમાસ્થિતઃ । ચિન્તયામાસ વિપ્રેન્દ્રો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।। ૭.૨૦.
પણ મહાતેજસ્વી નારદ થોડો સમય ધ્યાનમાં બેસી ગયા, જેમ ધૂમરહિત અગ્નિ હોય તેમ, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા નારદે મનમાં વિચાર કર્યો.
યેન લોકાસ્ત્રયઃ સેન્દ્રાઃ ક્લિશ્યન્તે સચરાચરાઃ । ક્ષીણે ચાયુષિ ધર્મેણ સ કાલો જેષ્યતે કથમ્ ।। ૭.૨૦.
જેના કારણે ઇન્દ્ર સહિત ત્રણેય લોક, ચાલતા અને અચલ, બધાં પીડાય છે, એનું આયુષ્ય ખૂટે ત્યારે, ધર્મ અને સમય તેને કેવી રીતે જીતશે?
સ્વદત્તકૃતસાક્ષી યો દ્વિતીય ઇવ પાવકઃ । લબ્ધસઞ્જ્ઞા વિજેષ્યન્તે લોકા યસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૨૦.
જે પોતે આપેલા દાનનો સાક્ષી છે, બીજા અગ્નિ જેવો છે, અને જેના આદેશથી આખા લોક જીતાઈ જાય છે, એ મહાત્માને કોણ હરાવી શકે?
યસ્ય નિત્યં ત્રયો લોકા વિદ્રવન્તિ ભયાર્દિતાઃ । તં કથં રાક્ષસેન્દ્રો ઽસૌ સ્વયમેવ ગમિષ્યતિ ।। ૭.૨૦.
જેના ભયથી ત્રણેય લોક હંમેશા ડરે છે અને ભાગે છે, એ રાક્ષસરાજ પોતે કેવી રીતે આગળ વધશે?
યો વિધાતા ચ ધાતા ચ સુકૃતં દુષ્કૃતં તથા । ત્રૈલોક્યં વિજિતં યેન તં કથં વિજયિષ્યતે ।। ૭.૨૦.
જે સૃષ્ટિ કરનાર અને પોષક છે, સારા-ખરાબ કર્મોનો ફલ આપનાર છે, અને જેના દ્વારા ત્રણેય લોક જીતાઈ ગયા છે, તેને કોણ હરાવી શકે?
અપરં કિન્તુ કૃત્વાયં વિધાનં સંવિધાસ્યતિ । કૌતૂહલસમુત્પન્નો યાસ્યામિ યમસાદનમ્ ।। ૭.૨૦.
પણ, બીજું કોઈ ઉપાય કરીને તે આ પરિણામ લાવશે. હવે મને જાણવાની ઉત્સુકતા જાગી છે, એટલે હું યમના ઘર તરફ જઇશ.
વિમર્દં દ્રષ્ટુમનયોર્યમરાક્ષસયોઃ સ્વયમ્ ।। ૭.૨૦.
હું પોતે જ યમ અને રાક્ષસ વચ્ચેનો સંઘર્ષ જોવા જઈશ.
એવં સઞ્ચિન્ત્ય વિપ્રેન્દો જગામ લઘુવિક્રમઃ । આખ્યાતું તદ્યથાવૃત્તં યમસ્ય સદનં પ્રતિ ।। ૭.૨૧.
આ રીતે વિચાર કરીને, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, ઝડપી પગલાં ભરી યમના ઘર તરફ ગયો, જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું કહેવા.
અપશ્યત્સ યમં તત્ર દેવમગ્નિપુરસ્કૃતમ્ । વિધાનમુપતિષ્ઠન્તં પ્રાણિનો યસ્ય યાદૃશમ્ ।। ૭.૨૧.
ત્યાં તેણે યમદેવને જોયા, જે અગ્નિદેવની સાથે બેઠા હતા અને દરેક જીવને તેના કર્મ પ્રમાણે ફળ આપતા હતા.
સ તુ દૃષ્ટ્વા યમઃ પ્રાપ્તં મહર્ષિં તત્ર નારદમ્ । અબ્રવીત્સુખમાસીનમર્ઘ્યમાવેદ્ય ધર્મતઃ ।। ૭.૨૧.
ત્યારે યમરાજે મહર્ષિ નારદજીને આવ્યા જોઈ, ધર્મ પ્રમાણે તેમનું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું અને આરામથી બેઠા હતા ત્યારે એમને કહ્યું.
કચ્ચિત્ક્ષેમં તુ દેવર્ષે કચ્ચિદ્ધર્મો ન નશ્યતિ । કિમાગમનકૃત્યં તે દેવગન્ધર્વસેવિત ।। ૭.૨૧.
દેવર્ષિ, બધું સારું છે ને? ધર્મ તો નાશ પામતો નથી ને? દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા માન્ય એવા તમે અહીં કયા કામે આવ્યા છો?
અબ્રવીત્તુ તદા વાક્યં નારદો ભગવાનૃષિઃ । શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ વિધાનં ચ વિધીયતામ્ ।। ૭.૨૧.
ત્યારે મહાન ઋષિ નારદજી બોલ્યા: 'મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો, હું જે કહેવા આવ્યો છું તે કહું છું, અને યોગ્ય વ્યવસ્થા કરો.'
એષ નામ્નો દશગ્રીવઃ પિતૃરાજ નિશાચરઃ । ઉપયાતિ વશં નેતું વિક્રમૈસ્ત્વાં સુદુર્જયમ્ ।। ૭.૨૧.
પિતૃઓના રાજા, આ દશમુખી રાક્ષસ પોતાની શક્તિથી તમને પોતાના વશમાં લેવા આવી રહ્યો છે, ભલે તમે જીતવા અતિ મુશ્કેલ છો.
એતેન કારણેનાહં ત્વરિતો હ્યાગતઃ પ્રભો । દણ્ડપ્રહરણસ્યાદ્ય તવ કિં નુ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૨૧.
મહાપ્રભુ, આ કારણથી હું ઝડપથી અહીં આવ્યો છું. આજે તમારા દંડના હથિયારનું શું થશે?
એતસ્મિન્નન્તરે દુરાદંશુમન્તમિવોદિતમ્ । દદૃશુર્દીપ્તમાયાન્તં વિમાનં તસ્ય રક્ષસઃ ।। ૭.૨૧.
એજ સમયે, તેઓએ જોયું કે રાક્ષસનું તેજસ્વી વિમાન, જે સૂર્ય જેવું ચમકતું અને આંખે જોવા મુશ્કેલ હતું, નજીક આવી રહ્યું છે.
તં દેશં પ્રભયા તસ્ય પુષ્પકસ્ય મહાબલઃ । કૃત્વા વિતિમિરં સર્વં સમીપં સો ઽભ્યવર્તત ।। ૭.૨૧.
પુષ્પક વિમાનના તેજથી તે મહાબલી રાક્ષસે આખું પ્રદેશ અંધકારમય કરી દીધું અને નજીક આવી ગયો.
સો ઽપશ્યત્સ મહાબાહુર્દશગ્રીવસ્તતસ્તતઃ । પ્રાણિનઃ સુકૃતં કર્મ ભુઞ્જાનાંશ્ચૈવ દુષ્કૃતમ્ ।। ૭.૨૧.
ત્યાં દશમુખી મહાબલી રાક્ષસે જોયું કે કેટલાક જીવ સારા કર્મના ફળ ભોગવી રહ્યા છે અને કેટલાક ખરાબ કર્મના ફળ ભોગવી રહ્યા છે.
અપશ્યત્સૈનિકાંશ્ચાસ્ય યમસ્યાનુચરૈઃ સહ । યમસ્ય પુરુષૈરુગ્રૈર્ઘોરરૂપૈર્ભયાનકૈઃ ।। ૭.૨૧.
તેને યમરાજાના સૈનિકો અને તેમના સહાયકો સાથે, ભયાનક અને ભયાવહ રૂપ ધરાવતાં યમરાજાના ભયંકર દૂતોએ પણ જોયા.
દદર્શ વધ્યમાનાંશ્ચ ક્લિશ્યમાનાંશ્ચ દેહિનઃ । ક્રોશતશ્ચ મહાનાદં તીવ્રનિષ્ટનતત્પરાન્ ।। ૭.૨૧.
તેને જીવતોને મારાતા અને દુઃખ સહન કરતા જોયા, જે ઊંચા અવાજે રડતા અને ભારે પીડામાં કરુણ ચીસો પાડતા હતા.
કૃમિભિર્ભક્ષ્યમાણાંશ્ચ સારમેયૈશ્ચ દારુણૈઃ ।। ૭.૨૧.
તેને જીવતોને કીડીઓ અને ભયાનક શ્વાનો દ્વારા ભક્ષાતા જોયા.
ક્ષોત્રાયાસકરા વાચો વદતશ્ચ ભયાવહાઃ । સન્તાર્યમાણાન્વૈતરણીં બહુશઃ શોણિતોદકામ્ ।। ૭.૨૧.
તેને ભયજનક વાતો બોલાતી સાંભળી, અને ઘણા લોકો લોહીથી ભરેલી વૈતરણી નદી પાર કરાવવામાં આવે છે તે જોયું.
વાલુકાસુ ચ તપ્તાસુ તપ્યમાનાન્મુહૂર્મુહુઃ । અસિપત્રવને ચૈવ ભિદ્યમાનાનધાર્મિકાન્ ।। ૭.૨૧.
તેને ફરી ફરી તપતા રેતી પર દુઃખ પામતા અને અધર્મી લોકો તીક્ષ્ણ પાનવાળા વનમાં છિદ્રાતા જોયા.
રૌરવે ક્ષારનદ્યાં ચ ક્ષુરધારાસુ ચૈવ હિ । પાનીયં યાચમાનાંશ્ચ તૃષિતાન્ક્ષુધિતાનપિ ।। ૭.૨૧.
તેને રૌરવ નર્કમાં, ખારા પાણીની નદીમાં અને તીક્ષ્ણ ધારે બેઠેલા પથ્થરો પર, પાણી માટે બમણતા, તરસ્યા અને ભૂખ્યા લોકો જોયા.
શવભૂતાન્કૃશાન્દીનાન્વિવર્ણાન્મુક્તમૂર્ધજાન્ । મલપઙ્કધરાન્દીનાન્રૂક્ષાંશ્ચ પરિધાવતઃ ।। ૭.૨૧.
તેને ત્યાં કાંઈક મૃતદેહો દેખાયા—સૂકાઈ ગયેલા, દુઃખી, વાદળી પડેલા, વાળ છૂટેલા, ગંદકી અને કાદવથી ઢંકાયેલા, દયનીય અને દુઃખમાં દોડતા.
દદર્શ રાવણો માર્ગે શતશો ઽથ સહસ્રશઃ । કાંશ્ચિચ્ચ ગૃહમુખ્યેષુ ગીતવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ । પ્રમોદમાનાનદ્રાક્ષીદ્રાવણઃ સુકૃતૈઃ સ્વકૈઃ ।। ૭.૨૧.
રાવણે રસ્તામાં સૈંકડો અને હજારો લોકો જોયા; અને કેટલીક મુખ્ય હવેલીઓમાં, ગીત-વાદ્યના સ્વરે આનંદ કરતા, પોતાના સારા કર્મોથી આનંદ માણતા લોકો પણ જોયા.
ગૌરસં ગોપ્રદાતારો હ્યન્નં ચૈવાન્નદાયિનઃ । ગૃહાંશ્ચ ગૃહદાતારઃ સ્વકર્મફલમશ્નતઃ ।। ૭.૨૧.
તેને ગાય અને જમીન દાન આપનાર, અનાજ આપનાર અને ઘર આપનાર લોકો દેખાયા, જે પોતાના કર્મફળ ભોગવી રહ્યા હતા.