ત્રૈલોક્યે નાસ્તિ યો દ્વન્દ્વં મમ દદ્યાન્નરાધિપ । શઙ્કે પ્રસક્તો ભોગેષુ ન શૃણોષિ બલં મમ ।। ૭.૧૯.
ત્રણે લોકમાં એવો કોઈ નથી, હે મનુષ્યોના રાજા, જે મારું મુકાબલો કરી શકે; લાગે છે તું ભોગોમાં જ વધુ મગ્ન છે અને મારી શક્તિ ઓળખતો નથી.
તસ્યૈવં બ્રુવતો રાજા મન્દાસુર્વાક્યમબ્રવીત્ । કિં શક્યમિહ કર્તું વૈ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।। ૭.૧૯.
એવું કહેતા રાજાએ, મન મંદ થઈ ગયેલા, ઉત્તર આપ્યો: 'અહીં શું કરી શકાય? કારણ કે સમયને કોઈ પાર પાડી શકતો નથી.'
નહ્યહં નિર્જિતો રક્ષસ્ત્વયા ચાત્મપ્રશંસિના । કાલેનૈવ વિપન્નો ઽહં હેતુભૂતસ્તુ મે ભવાન્ ।। ૭.૧૯.
હું તારા જેવા પોતાને વખાણનાર રાક્ષસથી હાર્યો નથી; માત્ર સમયથી હું હાર્યો છું, તું તો માત્ર કારણ બનીને આવ્યો છે.
કિં ત્વિદાનીં મયા શક્યં કર્તું પ્રાણપરિક્ષયે । નહ્યહં વિમુખી રક્ષો યુધ્યમાનસ્ત્વયા હતઃ ।। ૭.૧૯.
હવે તો મારું જીવન અંતે આવી પહોંચ્યું છે, ત્યારે હું શું કરી શકું? હું ક્યારેય યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવી ભાગ્યો નથી, કે તું મને પીઠ ફેરવી રહ્યો ત્યારે મારી નાખ્યો હોય.
ઇક્ષ્વાકુપરિભાવિત્વાદ્વચો વક્ષ્યામિ રાક્ષસ । યદિ દત્તં યદિ હુતં યદિ મે સુકૃતં તપઃ ૭.૧૯.
ઇક્ષ્વાકુ વંશનો માન રાખીને, હે રાક્ષસ, હું તને એક વાત કહું છું: જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ-હવન કર્યું હોય, કે સારા તપ કર્યા હોય—
ઉત્પત્સ્યતે કુલે હ્યસ્મિન્નિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ । રામો દાશરથિર્નામ યસ્તે પ્રાણાન્હરિષ્યતિ ।। ૭.૧૯.
તો આ મહાન ઇક્ષ્વાકુઓના કુળમાં દશરથનો પુત્ર રામ જન્મશે—અને એ જ તારો અંત લાવશે.
તતો જલધરોદગ્રસ્તાડિતો દેવદુન્દુભિઃ । તસ્મિન્નુદાહૃતે શાપે પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ ખાચ્ચ્યુતા ।। ૭.૧૯.
જ્યારે એ શાપ ઉચ્ચારવામાં આવ્યો, ત્યારે દેવતાઓએ દંડો વગાડ્યા અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી.
તતઃ સ રાજા રાજેન્દ્ર ગતઃ સ્થાનં ત્રિવિષ્ટપમ્ । સ્વર્ગતે ચ નૃપે તસ્મિન્રાક્ષસઃ સો ઽપસર્પત ।। ૭.૧૯.
પછી એ રાજા, રાજાઓના રાજા, સ્વર્ગમાં ગયો; અને જ્યારે એ રાજા સ્વર્ગસ્થ થયો, ત્યારે રાક્ષસ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તતો વિત્રાસયન્મર્ત્યાન્પૃથિવ્યાં રાક્ષસાધિપઃ । આસસાદ ઘને તસ્મિન્નારદં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૨૦.
પછી પૃથ્વી પર મનુષ્યોને ડરાવતો રાક્ષસોનો સ્વામી ઘનઘોર વાદળમાં મહર્ષિ નારદને મળ્યો.
તસ્યાભિવાદનં કૃત્વા દશગ્રીવો નિશાચરઃ । અબ્રવીત્કુશલં પૃષ્ટ્વા હેતુમાગમનસ્ય ચ ।। ૭.૨૦.
દશગ્રીવ એ રાત્રીમાં ફરતો રાક્ષસ, નારદને વંદન કરીને, તેની કૂશળતા અને આવવાના હેતુ વિશે પૂછ્યા પછી બોલ્યો.
નારદસ્તુ મહાતેજા દેવર્ષિરમિતપ્રભઃ । અબ્રવીન્મેઘપૃષ્ઠસ્થો રાવણં પુષ્પકે સ્થિતમ્ ।। ૭.૨૦.
મહાતેજસ્વી દેવર્ષિ નારદ, વાદળ પર ઊભા રહીને, પુષ્પકમાં બેઠેલા રાવણને કહ્યું.
રાક્ષસાધિપતે સૌમ્ય તિષ્ઠ વિશ્રવસઃ સુત । પ્રીતો ઽસ્મ્યભિજનોપેતવિક્રમૈરૂર્જિતૈસ્તવ ।। ૭.૨૦.
હે રાક્ષસોના સ્વામી, વિશ્રવસનો પુત્ર, અહીં જ ઊભો રહેજે; તારો ઉન્નત વંશ અને તારા પરાક્રમથી હું પ્રસન્ન થયો છું.
વિષ્ણુના દૈત્યઘાતૈશ્ચ ગન્ધર્વોરગધર્ષણૈઃ । ત્વયા સમં વિમર્દૈશ્ચ ભૃશં હિ પરિતોષિતઃ ।। ૭.૨૦.
વિષ્ણુ સાથેના યુદ્ધો, દૈત્યોના સંહાર, અને ગંધર્વો-નાગો પર તારા વિજયથી તથા તારા પરાક્રમથી હું ખૂબ જ સંતોષ પામ્યો છું.
કિંચિદ્વક્ષ્યામિ તાવત્તે શ્રોતવ્યં શ્રોષ્યસે યદિ । શ્રુત્વા ચાનન્તરં કાર્યં ત્વયા રાક્ષસસત્તમ । તન્મે નિગદતસ્તાત સમાધિં શ્રવણે કુરુ ।। ૭.૨૦.
હવે હું તને એક વાત કહું છું, જે તારે ધ્યાનથી સાંભળવી જોઈએ—અને પછી તે પ્રમાણે વર્તવું; હે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, એટલે, બેટા, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.
કિમયં વધ્યતે તાત ત્વયા ઽવધ્યેન દૈવતૈઃ । હત એવ હ્યયં લોકો યદા મૃત્યુવશં ગતઃ ।। ૭.૨૦.
બેટા, જે દેવતાઓ દ્વારા રક્ષિત છે, એને તું મારી શકે છે? જ્યારે કોઈ મૃત્યુના વશમાં આવે છે, ત્યારે એ દુનિયા તો પહેલેથી જ વિનાશ પામે છે.
્તમ । દેવદાનવદૈત્યાનાં યક્ષગન્ધર્વરક્ષસામ્ । અવધ્યેન ત્વયા લોકઃ ક્લેષ્ટું યુક્તો ન માનુષઃ ।। ૭.૨૦.
તારે દેવ, દાનવ, દૈત્ય, યક્ષ, ગંધર્વ અને રાક્ષસો પર તો જીત મેળવી છે, પણ માનવો પર નહીં; એટલે તું દુનિયાને દુઃખ આપી શકે છે, પણ માનવોને નહીં.
નિત્યં શ્રેયસિ સમ્મૂઢં મહદ્ભિર્વ્યસનૈર્વૃતમ્ । હન્યાત્કસ્તાદૃશં લોકં જરાવ્યાધિશતૈર્યુતમ્ ।। ૭.૨૦.
જે જગત હંમેશા શ્રેયથી વિમુખ છે, મોટી મુશ્કેલીઓથી ઘેરાયેલું છે, અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા અનેક રોગોથી પીડાય છે—એવું જગત કોણ નાશ કરશે?
તૈસ્તૈરનિષ્ટોપગમૈરજસ્રં યત્ર કુત્ર કઃ । મતિમાન્માનુષે લોકે યુદ્ધેન પ્રણયી ભવેત્ ।। ૭.૨૦.
આ માનવ જગતમાં, જ્યાં દરેક જગ્યાએ અલગ-અલગ દુઃખો સતત આવે છે, ત્યાં બુદ્ધિશાળી માણસ ક્યારેય ઝઘડો કરવા ઇચ્છશે નહીં.
ક્ષીયમાણં દૈવહતં શ્રુત્પિપાસાજરાદિભિઃ । વિષાદશોકસમ્મૂઢં લોકં ત્વં ક્ષપયસ્વ મા ।। ૭.૨૦.
આ જગત તો દૈવના પ્રહારે, ભૂખ-તરસ, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખ-શોકથી હમેશા દુઃખી અને ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે—તારે એનું વિનાશ કરવું નહીં.
પશ્ય તાવન્મહાબાહો રાક્ષસેશ્વર માનુષમ્ । મૂઢમેવં વિચિત્રાર્થં યસ્ય ન જ્ઞાયતે ગતિઃ ।। ૭.૨૦.
હે મહાબાહુ રાક્ષસરાજ, આ માનવ જાતિને જો, કેટલી મૂર્ખ અને વિચિત્ર છે, એની ચાલ-ચાલત પણ કોઈને સમજાતી નથી.
ક્વચિદ્વાદિત્રનૃત્યાદિ સેવ્યતે મુદિતૈર્જનૈઃ । રુદ્યતે ચાપરૈરાર્તૈર્ધારાશ્રુનયનાનનૈઃ ।। ૭.૨૦.
ક્યારેક કેટલાક લોકો સંગીત અને નૃત્યમાં આનંદ માણે છે, તો બીજા દુઃખી લોકો આંખમાંથી ધારા ધારા આંસુ વહાવીને રડે છે.
માતાપિતૃસુતસ્નેહૈર્ભાર્યાબન્ધુમનોરમૈઃ । મોહિતો ઽયં જનો ધ્વસ્તઃ ક્લેશં સ્વં નાવબુધ્યતે ।। ૭.૨૦.
માતા-પિતા, સંતાન, પત્ની, સગાં અને મનના સુખમાં મગ્ન થયેલા લોકો મોહમાં પડીને પોતાનું દુઃખ જ ઓળખી શકતા નથી અને જીવન બરબાદ કરી નાખે છે.
અલમેનં પરિક્લિશ્ય લોકં મોહનિરાકૃતમ્ । જિત એવ ત્વયા સૌમ્ય મર્ત્યલોકો ન સંશયઃ ।। ૭.૨૦.
હવે આ ભ્રમમાં પડેલા જગતને વધુ પીડા આપવાની જરૂર નથી; હે સૌમ્ય, તું તો આ મરનારાઓના લોકને જીત્યો જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અવશ્યમેભિઃ સર્વૈશ્ચ ગન્તવ્યં યમસાદનમ્ । તન્નિગૃહ્ણીષ્વ પૌલસ્ત્ય યમં પરપુરઞ્જય ।। ૭.૨૦.
આ બધાને અંતે યમના ઘર જવું જ પડે છે; એટલે, હે પૌલસ્ત્ય, દુશ્મનના નાશક, તું યમને જ જીતે.
તસ્મિઞ્જિતે જિતં સર્વં ભવત્યેવ ન સંશયઃ । એવમુક્તસ્તુ લઙ્કેશો દીપ્યમાનં સ્વતેજસા । અબ્રવીન્નારદં તત્ર સમ્પ્રહસ્યાભિવાદ્ય ચ ।। ૭.૨૦.
યમને જીત્યા પછી બધું જ જીતાઈ જાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. આવું સાંભળીને તેજથી તેજસ્વી લંકેશ્વરે નારદને હસીને વંદન કરીને કહ્યું.
મહર્ષે દેવગન્ધર્વવિહાર સમરપ્રિય । અહં સમુદ્યતો ગન્તું વિજયાર્થં રસાતલમ્ ।। ૭.૨૦.
હે મહર્ષિ, દેવો અને ગંધર્વોની વિહાર અને યુદ્ધને પસંદ કરનાર, હવે હું વિજય માટે પાતાળ તરફ જવાનો નક્કી કર્યો છું.
તતો લોકત્રયં જિત્વા સ્થાપ્ય નાગાન્સુરાન્વશે । સમુદ્રમમૃતાર્થં ચ મથિષ્યામિ રસાલયમ્ ।। ૭.૨૦.
પછી હું ત્રણેય લોકને જીતીને, નાગો અને દેવોને પોતાના વશમાં કરીને, અમૃત માટે સમુદ્રને ઉથલાવીશ.
અથાબ્રવીદૃશગ્રીવં નારદો ભગવાનૃષિઃ । ક્વ ખલ્વિદાનીં માર્ગેણ ત્વયા હ્યન્યેન ગમ્યતે ।। ૭.૨૦.
પછી ભગવાન નારદે દશાનનને પૂછ્યું: 'હવે તું કયા માર્ગે જઈ રહ્યો છે?'
અયં ખલુ સુદુર્ગમ્યઃ પ્રેતરાજપુરં પ્રતિ । માર્ગો ગચ્છતિ દુર્ધર્ષો યમસ્યામિત્રકર્શન ।। ૭.૨૦.
આ માર્ગ તો ખરેખર પ્રેતરાજના શહેર તરફ જતો છે અને બહુ જ મુશ્કેલ છે, દુશ્મનોને હરાવનાર, એ પાર પાડવો સહેલો નથી.
સ તુ શારદમેઘાભં હાસં મુક્ત્વા દશાનનઃ । ઉવાચ કૃતમિત્યેવ વચનં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૭.૨૦.
પછી દશાનને શરદના મેઘ જેવું સ્મિત કરીને કહ્યું: 'હું કરવાનું કરી દીધું છે,' અને આ શબ્દો બોલ્યા.