પ્રાણશ્યત તદા સર્વં હવ્યં હુતમિવાનલે । યુદ્ધ્વા ચ સુચિરં કાલં કૃત્વા વિક્રમમુત્તમમ્ ।। ૭.૧૯.
પછી એ આખી સેના અગ્નિમાં હવન સમાન ભસ્મ થઈ ગઈ; લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરીને શ્રેષ્ઠ પરાક્રમ બતાવ્યો.
પ્રજ્વલન્તં તમાસાદ્ય ક્ષિપ્રમેવાવશેષિતમ્ । પ્રાવિશત્સઙ્કુલં તત્ર શલભા ઇવ પાવકમ્ । નશ્યતિ સ્મ બલં તત્ર હવ્યં હુતમિવાનલે ।। ૭.૧૯.
એ જ્વલંત સેના સામે આવીને તરત જ નાશ પામી; ત્યાં એ સેના ભીડમાં જ્વાળામાં પડતા પતંગિયાં જેવું ખતમ થઈ ગઈ, જેમ અગ્નિમાં હવન સમાન ભસ્મ થાય છે.
સો ઽપશ્યત્તન્નરેન્દ્રસ્તુ નશ્યમાનં મહાબલમ્ । મહાર્ણવં સમાસાદ્ય વનાપગશતં યથા ।। ૭.૧૯.
એ રાજાએ પોતાની મહાન સેના નાશ પામતી જોઈ, જેમ અનેક જંગલની નદીઓ મહાસાગરમાં સમાઈ જાય છે.
તતઃ શક્રધનુઃપ્રખ્યં ધનુર્વિસ્ફારયન્સ્વયમ્ । આસસાદ નરેન્દ્રસ્તં રાવણં ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।। ૭.૧૯.
પછી એ રાજાએ પોતે જ ઇન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું ધનુષ્ય ખેંચી, ક્રોધથી ભરાઈને રાવણ સામે મુકાબલો કર્યો.
અનરણ્યેન તે ઽમાત્યા મારીચશુકસારણાઃ । પ્રહસ્તસહિતા ભગ્ના વ્યદ્રવન્ત મૃગા ઇવ ।। ૭.૧૯.
અનરણ્યે તારા મંત્રી મારીચ, શુક, સારણ અને પ્રહસ્તને હરાવી દીધા અને તેઓ હરણ જેવું ભાગી ગયા.
તતો બાણશતાન્યષ્ટૌ પાતયામાસ મૂર્ધનિ । તસ્ય રાક્ષસરાજસ્ય ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ ।। ૭.૧૯.
પછી ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદરૂપ એ રાજાએ રાક્ષસ રાજાના મસ્તક પર આઠસો બાણ વરસાવ્યા.
તસ્ય બાણાઃ પતન્તસ્તે ચક્રિરે ન ક્ષતં ક્વચિત્ । વારિધારા ઇવાભ્રેભ્યઃ પતન્ત્યો ગિરિમૂર્ધનિ ।। ૭.૧૯.
પણ એ બાણો પડ્યા છતાં રાક્ષસને કોઈ ઇજા થઈ નહીં, જેમ વાદળમાંથી પડતી વરસાદની ધાર પર્વતના શિખર પર કોઈ નુકસાન કરતી નથી.
તતો રાક્ષસરાજેન ક્રુદ્ધેન નૃપતિસ્તદા । તલેનાભિહતો મૂર્ધ્નિ સ રથાન્નિપપાત હ ।। ૭.૧૯.
પછી રાક્ષસોના રાજાએ ક્રોધથી રાજાને પોતાના હાથની ચાંપથી માથા પર માર્યો અને રાજા રથમાંથી નીચે પડી ગયા.
સ રાજા પતિતો ભૂમૌ વિહ્વલાઙ્ગઃ પ્રવેપિતઃ । વજ્રદગ્ધ ઇવારણ્યે સાલો નિપતિતો યથા ।। ૭.૧૯.
એ રાજા જમીન પર પડ્યા, શરીર કંપતું અને અસ્થિર થયું, જેમ જંગલમાં વીજળી પડવાથી સાળનું વૃક્ષ ધરાશાયી થાય છે.
તં પ્રહસ્યાબ્રવીદ્દ્રક્ષ ઇક્ષ્વાકું પૃથિવીપતિમ્ । કિમિદાનીં ફલં પ્રાપ્તં ત્વયા માં પ્રતિ યુદ્ધ્યતા ।। ૭.૧૯.
રાક્ષસે હસીને પૃથ્વીના રાજા ઇક્ષ્વાકુને કહ્યું: 'હવે તું મારાથી યુદ્ધ કરીને શું ફળ મેળવ્યું?'
ત્રૈલોક્યે નાસ્તિ યો દ્વન્દ્વં મમ દદ્યાન્નરાધિપ । શઙ્કે પ્રસક્તો ભોગેષુ ન શૃણોષિ બલં મમ ।। ૭.૧૯.
ત્રણે લોકમાં એવો કોઈ નથી, હે મનુષ્યોના રાજા, જે મારું મુકાબલો કરી શકે; લાગે છે તું ભોગોમાં જ વધુ મગ્ન છે અને મારી શક્તિ ઓળખતો નથી.
તસ્યૈવં બ્રુવતો રાજા મન્દાસુર્વાક્યમબ્રવીત્ । કિં શક્યમિહ કર્તું વૈ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।। ૭.૧૯.
એવું કહેતા રાજાએ, મન મંદ થઈ ગયેલા, ઉત્તર આપ્યો: 'અહીં શું કરી શકાય? કારણ કે સમયને કોઈ પાર પાડી શકતો નથી.'
નહ્યહં નિર્જિતો રક્ષસ્ત્વયા ચાત્મપ્રશંસિના । કાલેનૈવ વિપન્નો ઽહં હેતુભૂતસ્તુ મે ભવાન્ ।। ૭.૧૯.
હું તારા જેવા પોતાને વખાણનાર રાક્ષસથી હાર્યો નથી; માત્ર સમયથી હું હાર્યો છું, તું તો માત્ર કારણ બનીને આવ્યો છે.
કિં ત્વિદાનીં મયા શક્યં કર્તું પ્રાણપરિક્ષયે । નહ્યહં વિમુખી રક્ષો યુધ્યમાનસ્ત્વયા હતઃ ।। ૭.૧૯.
હવે તો મારું જીવન અંતે આવી પહોંચ્યું છે, ત્યારે હું શું કરી શકું? હું ક્યારેય યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવી ભાગ્યો નથી, કે તું મને પીઠ ફેરવી રહ્યો ત્યારે મારી નાખ્યો હોય.
ઇક્ષ્વાકુપરિભાવિત્વાદ્વચો વક્ષ્યામિ રાક્ષસ । યદિ દત્તં યદિ હુતં યદિ મે સુકૃતં તપઃ ૭.૧૯.
ઇક્ષ્વાકુ વંશનો માન રાખીને, હે રાક્ષસ, હું તને એક વાત કહું છું: જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ-હવન કર્યું હોય, કે સારા તપ કર્યા હોય—
ઉત્પત્સ્યતે કુલે હ્યસ્મિન્નિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ । રામો દાશરથિર્નામ યસ્તે પ્રાણાન્હરિષ્યતિ ।। ૭.૧૯.
તો આ મહાન ઇક્ષ્વાકુઓના કુળમાં દશરથનો પુત્ર રામ જન્મશે—અને એ જ તારો અંત લાવશે.
તતો જલધરોદગ્રસ્તાડિતો દેવદુન્દુભિઃ । તસ્મિન્નુદાહૃતે શાપે પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ ખાચ્ચ્યુતા ।। ૭.૧૯.
જ્યારે એ શાપ ઉચ્ચારવામાં આવ્યો, ત્યારે દેવતાઓએ દંડો વગાડ્યા અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી.
તતઃ સ રાજા રાજેન્દ્ર ગતઃ સ્થાનં ત્રિવિષ્ટપમ્ । સ્વર્ગતે ચ નૃપે તસ્મિન્રાક્ષસઃ સો ઽપસર્પત ।। ૭.૧૯.
પછી એ રાજા, રાજાઓના રાજા, સ્વર્ગમાં ગયો; અને જ્યારે એ રાજા સ્વર્ગસ્થ થયો, ત્યારે રાક્ષસ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તતો વિત્રાસયન્મર્ત્યાન્પૃથિવ્યાં રાક્ષસાધિપઃ । આસસાદ ઘને તસ્મિન્નારદં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૨૦.
પછી પૃથ્વી પર મનુષ્યોને ડરાવતો રાક્ષસોનો સ્વામી ઘનઘોર વાદળમાં મહર્ષિ નારદને મળ્યો.
તસ્યાભિવાદનં કૃત્વા દશગ્રીવો નિશાચરઃ । અબ્રવીત્કુશલં પૃષ્ટ્વા હેતુમાગમનસ્ય ચ ।। ૭.૨૦.
દશગ્રીવ એ રાત્રીમાં ફરતો રાક્ષસ, નારદને વંદન કરીને, તેની કૂશળતા અને આવવાના હેતુ વિશે પૂછ્યા પછી બોલ્યો.
નારદસ્તુ મહાતેજા દેવર્ષિરમિતપ્રભઃ । અબ્રવીન્મેઘપૃષ્ઠસ્થો રાવણં પુષ્પકે સ્થિતમ્ ।। ૭.૨૦.
મહાતેજસ્વી દેવર્ષિ નારદ, વાદળ પર ઊભા રહીને, પુષ્પકમાં બેઠેલા રાવણને કહ્યું.
રાક્ષસાધિપતે સૌમ્ય તિષ્ઠ વિશ્રવસઃ સુત । પ્રીતો ઽસ્મ્યભિજનોપેતવિક્રમૈરૂર્જિતૈસ્તવ ।। ૭.૨૦.
હે રાક્ષસોના સ્વામી, વિશ્રવસનો પુત્ર, અહીં જ ઊભો રહેજે; તારો ઉન્નત વંશ અને તારા પરાક્રમથી હું પ્રસન્ન થયો છું.
વિષ્ણુના દૈત્યઘાતૈશ્ચ ગન્ધર્વોરગધર્ષણૈઃ । ત્વયા સમં વિમર્દૈશ્ચ ભૃશં હિ પરિતોષિતઃ ।। ૭.૨૦.
વિષ્ણુ સાથેના યુદ્ધો, દૈત્યોના સંહાર, અને ગંધર્વો-નાગો પર તારા વિજયથી તથા તારા પરાક્રમથી હું ખૂબ જ સંતોષ પામ્યો છું.
કિંચિદ્વક્ષ્યામિ તાવત્તે શ્રોતવ્યં શ્રોષ્યસે યદિ । શ્રુત્વા ચાનન્તરં કાર્યં ત્વયા રાક્ષસસત્તમ । તન્મે નિગદતસ્તાત સમાધિં શ્રવણે કુરુ ।। ૭.૨૦.
હવે હું તને એક વાત કહું છું, જે તારે ધ્યાનથી સાંભળવી જોઈએ—અને પછી તે પ્રમાણે વર્તવું; હે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, એટલે, બેટા, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.
કિમયં વધ્યતે તાત ત્વયા ઽવધ્યેન દૈવતૈઃ । હત એવ હ્યયં લોકો યદા મૃત્યુવશં ગતઃ ।। ૭.૨૦.
બેટા, જે દેવતાઓ દ્વારા રક્ષિત છે, એને તું મારી શકે છે? જ્યારે કોઈ મૃત્યુના વશમાં આવે છે, ત્યારે એ દુનિયા તો પહેલેથી જ વિનાશ પામે છે.
્તમ । દેવદાનવદૈત્યાનાં યક્ષગન્ધર્વરક્ષસામ્ । અવધ્યેન ત્વયા લોકઃ ક્લેષ્ટું યુક્તો ન માનુષઃ ।। ૭.૨૦.
તારે દેવ, દાનવ, દૈત્ય, યક્ષ, ગંધર્વ અને રાક્ષસો પર તો જીત મેળવી છે, પણ માનવો પર નહીં; એટલે તું દુનિયાને દુઃખ આપી શકે છે, પણ માનવોને નહીં.
નિત્યં શ્રેયસિ સમ્મૂઢં મહદ્ભિર્વ્યસનૈર્વૃતમ્ । હન્યાત્કસ્તાદૃશં લોકં જરાવ્યાધિશતૈર્યુતમ્ ।। ૭.૨૦.
જે જગત હંમેશા શ્રેયથી વિમુખ છે, મોટી મુશ્કેલીઓથી ઘેરાયેલું છે, અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા અનેક રોગોથી પીડાય છે—એવું જગત કોણ નાશ કરશે?
તૈસ્તૈરનિષ્ટોપગમૈરજસ્રં યત્ર કુત્ર કઃ । મતિમાન્માનુષે લોકે યુદ્ધેન પ્રણયી ભવેત્ ।। ૭.૨૦.
આ માનવ જગતમાં, જ્યાં દરેક જગ્યાએ અલગ-અલગ દુઃખો સતત આવે છે, ત્યાં બુદ્ધિશાળી માણસ ક્યારેય ઝઘડો કરવા ઇચ્છશે નહીં.
ક્ષીયમાણં દૈવહતં શ્રુત્પિપાસાજરાદિભિઃ । વિષાદશોકસમ્મૂઢં લોકં ત્વં ક્ષપયસ્વ મા ।। ૭.૨૦.
આ જગત તો દૈવના પ્રહારે, ભૂખ-તરસ, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખ-શોકથી હમેશા દુઃખી અને ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે—તારે એનું વિનાશ કરવું નહીં.
પશ્ય તાવન્મહાબાહો રાક્ષસેશ્વર માનુષમ્ । મૂઢમેવં વિચિત્રાર્થં યસ્ય ન જ્ઞાયતે ગતિઃ ।। ૭.૨૦.
હે મહાબાહુ રાક્ષસરાજ, આ માનવ જાતિને જો, કેટલી મૂર્ખ અને વિચિત્ર છે, એની ચાલ-ચાલત પણ કોઈને સમજાતી નથી.