દુષ્યન્તઃ સુરથો ગાધિર્ગયો રાજા પુરૂરવાઃ । એતે સર્વે ઽબ્રુવંસ્તાત નિર્જિતાઃ સ્મેતિ પાર્થિવાઃ ।। ૭.૧૯.
દુષ્યંત, સુરથ, ગાધિ, ગય અને પુરૂરવા—આ બધા રાજાઓએ પણ, પ્રિય, કહ્યું: 'અમે હારી ગયા છીએ.'
અથાયોધ્યાં સમાસાદ્ય રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ।। ૭.૧૯.
પછી રાવણ, રાક્ષસોના સ્વામી, અયોધ્યામાં પહોંચ્યો.
સુગુપ્તામનરણ્યેન શક્રેણેવામરાવતીમ્ । સ તં પુરુષશાર્દૂલં પુરન્દરસમં બલે ।। ૭.૧૯.
અયોધ્યા અનરણ્ય દ્વારા એવી જ સારી રીતે રક્ષાતી હતી જેમ ઇન્દ્ર અમરાવતીનું રક્ષણ કરે છે; તે પુરુષસિંહ, પુરંદર જેટલી શક્તિ ધરાવતો હતો.
પ્રાહ રાજાનમાસાદ્ય યુદ્ધં દેહીતિ રાવણઃ । નિર્જિતો ઽસ્મીતિ વા બ્રૂહિ ત્વમેવં મમ શાસનમ્ ।। ૭.૧૯.
રાજા પાસે જઈને રાવણે કહ્યું, 'મને યુદ્ધ આપો, અથવા કહો કે તમે મારી સામે હારી ગયા છો—આજ્ઞા એમ છે.'
અયોધ્યાધિપતિસ્તસ્ય શ્રુત્વા પાપાત્મનો વચઃ । અનરણ્યસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધો રાક્ષસેન્દ્રમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૧૯.
અયોધ્યાના રાજા અનરણ્યએ, પાપી હૃદયવાળા રાવણના આ વચન સાંભળી, ક્રોધથી રાક્ષસોના રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
દીયતે દ્વન્દ્વયુદ્ધં તે રાક્ષસાધિપતે મયા । સન્તિષ્ઠ ક્ષિપ્રમાયત્તો ભવ ચૈવં ભવામ્યહમ્ ।। ૭.૧૯.
હે રાક્ષસોના રાજા, હું તને એકલાં યુદ્ધ માટે મંજૂરી આપું છું. તરત તૈયાર થા, જેમ તું ઊભો છે એમ હું પણ ઊભો રહીશ.
અથ પૂર્વં શ્રુતાર્થેન નિર્જિતં સુમહદ્બલમ્ । નિષ્ક્રામત્તન્નરેન્દ્રસ્ય બલં રક્ષોવધોદ્યતમ્ ।। ૭.૧૯.
પછી, જેમ પહેલા સાંભળ્યું હતું, એ રાજાનું શક્તિશાળી સેના રાક્ષસોના વિનાશ માટે ઉત્સુક બની બહાર આવી.
નાગાનાં દશસાહસ્રં વાજિનાં નિયુતં તથા । રથાનાં બહુસાહસ્રં પત્તીનાં ચ નરોત્તમ ।। ૭.૧૯.
દસ હજાર હાથીઓ, લાખ ઘોડા, અનેક હજાર રથો અને પગદળના સૈનિકો, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ત્યાંથી નીકળી આવ્યા.
મહીં સઞ્છાદ્ય નિષ્ક્રાન્તં સપદાતિરથં રણે । તતઃ પ્રવૃત્તં સુમહદ્યુદ્ધં યુદ્ધવિશારદ ।। ૭.૧૯.
પગદળ અને રથો સાથે એ સેના જમીન પર છવાઈ ગઈ અને યુદ્ધ માટે આગળ વધી; પછી, હે યુદ્ધવિદ્યા જાણનાર, ભારે અને ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
અનરણ્યસ્ય નૃપતે રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચાદ્ભુતમ્ । તદ્રાવણબલં પ્રાપ્ય બલં તસ્ય મહીપતેઃ ।। ૭.૧૯.
અનરણ્ય રાજા અને રાક્ષસોના રાજા વચ્ચે, રાવણની સેના અને રાજાની સેના અથડાઈ, એ અદ્ભુત યુદ્ધ થયું.
પ્રાણશ્યત તદા સર્વં હવ્યં હુતમિવાનલે । યુદ્ધ્વા ચ સુચિરં કાલં કૃત્વા વિક્રમમુત્તમમ્ ।। ૭.૧૯.
પછી એ આખી સેના અગ્નિમાં હવન સમાન ભસ્મ થઈ ગઈ; લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરીને શ્રેષ્ઠ પરાક્રમ બતાવ્યો.
પ્રજ્વલન્તં તમાસાદ્ય ક્ષિપ્રમેવાવશેષિતમ્ । પ્રાવિશત્સઙ્કુલં તત્ર શલભા ઇવ પાવકમ્ । નશ્યતિ સ્મ બલં તત્ર હવ્યં હુતમિવાનલે ।। ૭.૧૯.
એ જ્વલંત સેના સામે આવીને તરત જ નાશ પામી; ત્યાં એ સેના ભીડમાં જ્વાળામાં પડતા પતંગિયાં જેવું ખતમ થઈ ગઈ, જેમ અગ્નિમાં હવન સમાન ભસ્મ થાય છે.
સો ઽપશ્યત્તન્નરેન્દ્રસ્તુ નશ્યમાનં મહાબલમ્ । મહાર્ણવં સમાસાદ્ય વનાપગશતં યથા ।। ૭.૧૯.
એ રાજાએ પોતાની મહાન સેના નાશ પામતી જોઈ, જેમ અનેક જંગલની નદીઓ મહાસાગરમાં સમાઈ જાય છે.
તતઃ શક્રધનુઃપ્રખ્યં ધનુર્વિસ્ફારયન્સ્વયમ્ । આસસાદ નરેન્દ્રસ્તં રાવણં ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।। ૭.૧૯.
પછી એ રાજાએ પોતે જ ઇન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું ધનુષ્ય ખેંચી, ક્રોધથી ભરાઈને રાવણ સામે મુકાબલો કર્યો.
અનરણ્યેન તે ઽમાત્યા મારીચશુકસારણાઃ । પ્રહસ્તસહિતા ભગ્ના વ્યદ્રવન્ત મૃગા ઇવ ।। ૭.૧૯.
અનરણ્યે તારા મંત્રી મારીચ, શુક, સારણ અને પ્રહસ્તને હરાવી દીધા અને તેઓ હરણ જેવું ભાગી ગયા.
તતો બાણશતાન્યષ્ટૌ પાતયામાસ મૂર્ધનિ । તસ્ય રાક્ષસરાજસ્ય ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ ।। ૭.૧૯.
પછી ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદરૂપ એ રાજાએ રાક્ષસ રાજાના મસ્તક પર આઠસો બાણ વરસાવ્યા.
તસ્ય બાણાઃ પતન્તસ્તે ચક્રિરે ન ક્ષતં ક્વચિત્ । વારિધારા ઇવાભ્રેભ્યઃ પતન્ત્યો ગિરિમૂર્ધનિ ।। ૭.૧૯.
પણ એ બાણો પડ્યા છતાં રાક્ષસને કોઈ ઇજા થઈ નહીં, જેમ વાદળમાંથી પડતી વરસાદની ધાર પર્વતના શિખર પર કોઈ નુકસાન કરતી નથી.
તતો રાક્ષસરાજેન ક્રુદ્ધેન નૃપતિસ્તદા । તલેનાભિહતો મૂર્ધ્નિ સ રથાન્નિપપાત હ ।। ૭.૧૯.
પછી રાક્ષસોના રાજાએ ક્રોધથી રાજાને પોતાના હાથની ચાંપથી માથા પર માર્યો અને રાજા રથમાંથી નીચે પડી ગયા.
સ રાજા પતિતો ભૂમૌ વિહ્વલાઙ્ગઃ પ્રવેપિતઃ । વજ્રદગ્ધ ઇવારણ્યે સાલો નિપતિતો યથા ।। ૭.૧૯.
એ રાજા જમીન પર પડ્યા, શરીર કંપતું અને અસ્થિર થયું, જેમ જંગલમાં વીજળી પડવાથી સાળનું વૃક્ષ ધરાશાયી થાય છે.
તં પ્રહસ્યાબ્રવીદ્દ્રક્ષ ઇક્ષ્વાકું પૃથિવીપતિમ્ । કિમિદાનીં ફલં પ્રાપ્તં ત્વયા માં પ્રતિ યુદ્ધ્યતા ।। ૭.૧૯.
રાક્ષસે હસીને પૃથ્વીના રાજા ઇક્ષ્વાકુને કહ્યું: 'હવે તું મારાથી યુદ્ધ કરીને શું ફળ મેળવ્યું?'
ત્રૈલોક્યે નાસ્તિ યો દ્વન્દ્વં મમ દદ્યાન્નરાધિપ । શઙ્કે પ્રસક્તો ભોગેષુ ન શૃણોષિ બલં મમ ।। ૭.૧૯.
ત્રણે લોકમાં એવો કોઈ નથી, હે મનુષ્યોના રાજા, જે મારું મુકાબલો કરી શકે; લાગે છે તું ભોગોમાં જ વધુ મગ્ન છે અને મારી શક્તિ ઓળખતો નથી.
તસ્યૈવં બ્રુવતો રાજા મન્દાસુર્વાક્યમબ્રવીત્ । કિં શક્યમિહ કર્તું વૈ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।। ૭.૧૯.
એવું કહેતા રાજાએ, મન મંદ થઈ ગયેલા, ઉત્તર આપ્યો: 'અહીં શું કરી શકાય? કારણ કે સમયને કોઈ પાર પાડી શકતો નથી.'
નહ્યહં નિર્જિતો રક્ષસ્ત્વયા ચાત્મપ્રશંસિના । કાલેનૈવ વિપન્નો ઽહં હેતુભૂતસ્તુ મે ભવાન્ ।। ૭.૧૯.
હું તારા જેવા પોતાને વખાણનાર રાક્ષસથી હાર્યો નથી; માત્ર સમયથી હું હાર્યો છું, તું તો માત્ર કારણ બનીને આવ્યો છે.
કિં ત્વિદાનીં મયા શક્યં કર્તું પ્રાણપરિક્ષયે । નહ્યહં વિમુખી રક્ષો યુધ્યમાનસ્ત્વયા હતઃ ।। ૭.૧૯.
હવે તો મારું જીવન અંતે આવી પહોંચ્યું છે, ત્યારે હું શું કરી શકું? હું ક્યારેય યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવી ભાગ્યો નથી, કે તું મને પીઠ ફેરવી રહ્યો ત્યારે મારી નાખ્યો હોય.
ઇક્ષ્વાકુપરિભાવિત્વાદ્વચો વક્ષ્યામિ રાક્ષસ । યદિ દત્તં યદિ હુતં યદિ મે સુકૃતં તપઃ ૭.૧૯.
ઇક્ષ્વાકુ વંશનો માન રાખીને, હે રાક્ષસ, હું તને એક વાત કહું છું: જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ-હવન કર્યું હોય, કે સારા તપ કર્યા હોય—
ઉત્પત્સ્યતે કુલે હ્યસ્મિન્નિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ । રામો દાશરથિર્નામ યસ્તે પ્રાણાન્હરિષ્યતિ ।। ૭.૧૯.
તો આ મહાન ઇક્ષ્વાકુઓના કુળમાં દશરથનો પુત્ર રામ જન્મશે—અને એ જ તારો અંત લાવશે.
તતો જલધરોદગ્રસ્તાડિતો દેવદુન્દુભિઃ । તસ્મિન્નુદાહૃતે શાપે પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ ખાચ્ચ્યુતા ।। ૭.૧૯.
જ્યારે એ શાપ ઉચ્ચારવામાં આવ્યો, ત્યારે દેવતાઓએ દંડો વગાડ્યા અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી.
તતઃ સ રાજા રાજેન્દ્ર ગતઃ સ્થાનં ત્રિવિષ્ટપમ્ । સ્વર્ગતે ચ નૃપે તસ્મિન્રાક્ષસઃ સો ઽપસર્પત ।। ૭.૧૯.
પછી એ રાજા, રાજાઓના રાજા, સ્વર્ગમાં ગયો; અને જ્યારે એ રાજા સ્વર્ગસ્થ થયો, ત્યારે રાક્ષસ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તતો વિત્રાસયન્મર્ત્યાન્પૃથિવ્યાં રાક્ષસાધિપઃ । આસસાદ ઘને તસ્મિન્નારદં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।। ૭.૨૦.
પછી પૃથ્વી પર મનુષ્યોને ડરાવતો રાક્ષસોનો સ્વામી ઘનઘોર વાદળમાં મહર્ષિ નારદને મળ્યો.
તસ્યાભિવાદનં કૃત્વા દશગ્રીવો નિશાચરઃ । અબ્રવીત્કુશલં પૃષ્ટ્વા હેતુમાગમનસ્ય ચ ।। ૭.૨૦.
દશગ્રીવ એ રાત્રીમાં ફરતો રાક્ષસ, નારદને વંદન કરીને, તેની કૂશળતા અને આવવાના હેતુ વિશે પૂછ્યા પછી બોલ્યો.