ધન્યઃ ખલુ ભવાન્યેન જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા રણે જિતઃ । ન ત્વયા સદૃશઃ શ્લાધ્યસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ।। ૭.૧૮.
તમે ખરેખર ધન્ય છો કે જેઓએ પોતાના મોટા ભાઈને યુદ્ધમાં હરાવ્યો છે; પણ ત્રણેય લોકમાં તમારી જેવી પ્રશંસા લાયક બીજું કોઈ નથી.
નાધર્મસહિતં શ્લાધ્યં તલ્લોકં પ્રતિસંહિતમ્ । કર્મ દૌરાત્મ્યકં કૃત્વા શ્લાઘ્યસે ભ્રાતૃનિર્જયાત્ ।। ૭.૧૮.
અન્યાય સાથે મળેલું કામ જગતમાં કદી વખાણવા જેવું નથી; દુષ્ટાઈ કરીને ભાઈને હરાવાનું ગર્વ કરવું યોગ્ય નથી.
ક ત્વં પ્રાક્કેવલં ધર્મં ચરિત્વા લબ્ધવાન્વરમ્ । શ્રૂતપૂર્વં હિ ન મયા ભાષસે યાદૃશં સ્વયમ્ ।। ૭.૧૮.
તમે કોણ છો, જેમણે પહેલા માત્ર ધર્મનું પાલન કરીને વરદાન મેળવ્યું છે? કારણ કે તમે જે રીતે બોલો છો, એ પહેલાં મેં કદી સાંભળ્યું નથી.
તિષ્ઠેદાનીં ન મે જીવન્પ્રતિયાસ્યસિ દુર્મતે । અદ્ય ત્વાં નિશિતૈર્બાણૈઃ પ્રેષયામિ યમક્ષયમ્ ।। ૭.૧૮.
હવે, દુર્વિચારવાળા, તું જીવતો પાછો નહીં ફરશે; આજે તને તીક્ષ્ણ બાણોથી યમલોક મોકલી દઈશ.
તતઃ શરાસનં ગૃહ્ય સાયકાંશ્ચ નરાધિપઃ । રણાય નિર્યયૌ ક્રુદ્ધઃ સંવર્તો માર્ગમાવૃણોત્ ।। ૭.૧૮.
પછી રાજાએ ધનુષ્ય અને બાણો લઈને ગુસ્સામાં યુદ્ધ માટે નીકળ્યા; ત્યારે સંવર્તએ તેનો રસ્તો અટકાવ્યો.
સો ઽબ્રવીત્સ્નેહસંયુક્તં મરુત્તં તં મહાનૃષિઃ । શ્રોતવ્યં યદિ મદ્વાક્યં સમ્પ્રહારો ન તે ક્ષમઃ ।। ૭.૧૮.
એ મહાન ઋષિએ પ્રેમપૂર્વક મરુત્તને કહ્યું: જો તું મારા વચન સાંભળવા તૈયાર હોય તો યુદ્ધ કરવું તારા માટે યોગ્ય નથી.
માહેશ્વરમિદં સત્રમસમાપ્તં કુલં દહેત્ ।। ૭.૧૮.
મહાદેવનું આ યજ્ઞ અધૂરૂં રહી જાય તો આખું કુળ બળી જશે.
દીક્ષિતસ્ય કુતો યુદ્ધં ક્રોધિત્વં દીક્ષિતે કુતઃ । સંશયશ્ચ જયે નિત્યં રાક્ષસશ્ચ સુદુર્જયઃ ।। ૭.૧૮.
દીક્ષા લીધેલા માણસે યુદ્ધ કેમ કરી શકે? દીક્ષા લીધેલા ગુસ્સો કેમ કરી શકે? જીતમાં હંમેશાં સંશય રહે છે અને રાક્ષસ તો બહુ જ મુશ્કેલથી જીતાય છે.
સ નિવૃત્તો ગુરોર્વાક્યાન્મરુત્તઃ પૃથિવીપતિઃ । વિસૃજ્ય સશરં ચાપં સ્વસ્થો મખમુખો ઽભવત્ ।। ૭.૧૮.
ગુરુના વચનથી પ્રેરાયને પૃથ્વીપતિ મરુત્ત પાછા ફર્યા, ધનુષ્ય અને બાણો મૂકી, શાંતિથી યજ્ઞમાં જોડાયા.
તતસ્તં નિર્જિતં મત્વા ઘોષયામાસ વૈ શુકઃ । રાવણો જયતીત્યુચ્ચૈર્હર્ષાન્નાદં વિમુક્તવાન્ ।। ૭.૧૮.
પછી શુકએ મરુત્તને હાર્યો માનીને ઉંચે અવાજે ઘોષણા કરી: 'રાવણ જીત્યો!' અને રાવણે આનંદમાં જોરદાર ગર્જના કરી.
તાન્ભક્ષયિત્વા તત્રસ્થાન્મહર્ષીન્યજ્ઞમાગતાન્ । વિતૃપ્તો રુધિરૈસ્તેષાં પુનઃ સમ્પ્રયયૌ મહીમ્ ।। ૭.૧૮.
યજ્ઞમાં હાજર મહર્ષિઓને ભક્ષી, રાવણ તેમના લોહીથી તૃપ્ત થઈને ફરી પૃથ્વી તરફ ગયો.
રાવણે તુ ગતે દેવાઃ સેન્દ્રાશ્ચૈવ દિવૌકસઃ । તતઃ સ્વાં યોનિમાસાદ્ય તાનિ સત્ત્વાનિ ચાબ્રુવન્ ।। ૭.૧૮.
જ્યારે રાવણ ત્યાંથી ગયો, ત્યારે દેવતાઓ, ઇન્દ્ર અને સ્વર્ગવાસીઓ પોતાના સ્થાન પર પાછા જઈ, પોતપોતાના સર્જનને આવું કહ્યું.
હર્ષાત્તદાબ્રવીદિન્દ્રો મયૂરં નીલબર્હિણમ્ । પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ધર્મજ્ઞ ભુજઙ્ગાદ્ધિ ન તે ભયમ્ ।। ૭.૧૮.
પછી આનંદથી ઇન્દ્રે નિલા પાંખવાળા મોરને કહ્યું: 'ધર્મ જાણનારા, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને સાપથી ડરવાની જરૂર નથી.'
ઇદં નેત્રસહસ્રં તુ યત્ત્વદ્બર્હે ભવિષ્યતિ । વર્ષમાણે મયિ મુદં પ્રાપ્સ્યસે પ્રીતિલક્ષણામ્ । એવમિન્દ્રો વરં પ્રાદાન્મયૂરસ્ય સુરેશ્વરઃ ।। ૭.૧૮.
'આ હજાર આંખોનું ચિહ્ન તારી પાંખે દેખાશે; જ્યારે મારી કૃપાથી વરસાદ પડશે ત્યારે તને આનંદ મળશે.' આમ ઇન્દ્રે મોરને વરદાન આપ્યું.
નીલાઃ કિલ પુરા બર્હા મયૂરાણાં નરાધિપ । સુરાધિપાદ્વરં પ્રાપ્ય ગતાઃ સર્વે ઽપિ બર્હિણઃ ।। ૭.૧૮.
હે રાજા, પહેલાં મોરની પાંખો નિલી હતી; પણ દેવોના રાજાએ વરદાન આપ્યા પછી બધા મોરને આજની જેમ સુંદર પાંખો મળી ગઈ.
ધર્મરાજો ઽબ્રવીદ્રામ પ્રાગ્વંશે વાયસં સ્થિતમ્ । પક્ષિંસ્તવાસ્મિ સુપ્રીતઃ પ્રીતસ્ય વચનં શૃણુ ।। ૭.૧૮.
પછી ધર્મરાજાએ વંશપરંપરામાં ઉભેલા કાગડાને કહ્યું: 'હે પક્ષી, હું તારા પર ખૂબ પ્રસન્ન છું; પ્રસન્ન મનથી કહેલું વચન સાંભળ.'
યથાન્યે વિવિધૈ રોગૈ; પીડ્યન્તે પ્રાણિનો મયા । તે ન તે પ્રભવિષ્યન્તિ મયિ પ્રીતે ન સંશયઃ ।। ૭.૧૮.
'જેમ બીજાં જીવોને હું અનેક રોગોથી પીડાવું છું, તેમ તને એ રોગો કદી નહીં થાય, કારણ કે હું તારા પર પ્રસન્ન છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
મૃત્યુતસ્તે ભયં નાસ્તિ વરાન્મમ વિહઙ્ગમ । યાવત્ત્વાં ન વધિષ્યન્તિ નરાસ્તાવદ્ભવિષ્યસિ ।। ૭.૧૮.
પંખી, મારા આશીર્વાદથી તારે મરણનો કોઈ ભય નથી. જેટલાં સુધી માનવો તને મારી નાખે નહીં, તેટલાં સુધી તું જીવતો રહેશે.
એતે મદ્વિષયસ્થા વૈ માનવાઃ ક્ષુદ્ભયાર્દિતાઃ । ત્વયિ ભુક્તે તુ તૃપ્તાસ્તે ભવિષ્યન્તિ સબાન્ધવાઃ ।। ૭.૧૮.
મારા રાજ્યમાં રહેતા આ માનવો, ભૂખ અને ભયથી પીડાતા, જ્યારે તું તૃપ્ત થઈને ખાઈશ, ત્યારે તેઓ અને તેમના સગા-સંબંધીઓ પણ તૃપ્ત થઈ જશે.
વરુણસ્ત્વબ્રવીદ્ધંસં ગઙ્ગાતોયવિહારિણમ્ । શ્રૂયતાં પ્રીતિસંયુક્તં વચઃ પત્રરથેશ્વર ।। ૭.૧૮.
પછી વરુણે ગંગાના જળમાં રમતા હંસને પ્રેમપૂર્વક કહ્યું, 'પાંખવાળા પક્ષીઓના સ્વામી, મારા આ વચન ધ્યાનથી સાંભળ.'
વર્ણો મનોહરઃ સૌમ્યશ્ચન્દ્રમણ્ડલસન્નિભઃ । ભવિષ્યતિ તવોદગ્રઃ શુદ્ધફેનસમપ્રભઃ ।। ૭.૧૮.
તારો રંગ ચાંદની જેવો મોહક અને શાંત બની રહેશે, અને શુદ્ધ ફીણ જેવો તેજસ્વી અને સુંદર દેખાશે.
મચ્છરીરં સમાસાદ્ય કાન્તો નિત્યં ભવિષ્યસિ । પ્રાપ્સ્યસે ચાતુલાં પ્રીતિમેતન્મે પ્રીતિલક્ષણમ્ ।। ૭.૧૮.
મારા શરીરનો સ્પર્શ થતાં તું હંમેશા મનમોહક બનશે અને તને અનન્ય આનંદ પ્રાપ્ત થશે—આ મારું સ્નેહનું લક્ષણ છે.
હંસાનાં હિ પુરા રામ નીલવર્ણઃ સપાણ્ડુરઃ । પક્ષા નીલાગ્રસંવીતાઃ ક્રોડાઃ શષ્પાગ્રનિર્મલાઃ ।। ૭.૧૮.
રામ, પહેલા હંસોનો રંગ નિલો અને થોડો સફેદ હતો; તેમના પાંખોના છેડા નીલા અને છાતી ઘાસના ટોચ જેવી શુદ્ધ હતી.
અથાબ્રવીદ્વૈશ્રવણઃ કૃકલાસં ગિરૌ સ્થિતમ્ । હૈરણ્યં સમ્પ્રયચ્છામિ વર્ણં પ્રીતસ્તવાપ્યહમ્ ।। ૭.૧૮.
પછી વૈશ્વરણે પર્વત પર રહેતા કર્કલાસને કહ્યું, 'હું તારા પર પ્રસન્ન છું અને તને સોનાની જેમ તેજસ્વી રંગ આપું છું.'
સદ્રવ્યં ચ શિરો નિત્યં ભવિષ્યતિ તવાક્ષયમ્ । એષ કાઞ્ચનકો વર્ણો મત્પ્રીત્યા તે ભવિષ્યતિ ।। ૭.૧૮.
તારું માથું અને તેની કલગી હંમેશા મજબૂત અને અક્ષય રહેશે; મારાથી પ્રસન્ન થઈને તને આ કાંસ્ય જેવો રંગ મળ્યો છે.
એવં દત્ત્વા વરાંસ્તેભ્યસ્તસ્મિન્યજ્ઞોત્સવે સુરાઃ । નિવૃત્તાઃ સહ રાજ્ઞા તે પુનઃ સ્વભવનં ગતાઃ ।। ૭.૧૮.
આ રીતે દેવોએ યજ્ઞના ઉત્સવે તેમને આશીર્વાદ આપ્યા અને રાજા સાથે ફરી પોતાના પોતાના ગૃહે પરત ગયા.
અથ જિત્વા મરુત્તં સ પ્રયયૌ રાક્ષસાધિપઃ । નગરાણિ નરેન્દ્રાણાં યુદ્ધકાઙ્ક્ષી દશાનનઃ ।। ૭.૧૯.
પછી મારુત્તને હરાવીને રાક્ષસોના રાજા રાવણે યુદ્ધની ઇચ્છાથી રાજાઓના શહેરો તરફ કૂચ કર્યું.
સમાસાદ્ય તુ રાજેન્દ્રાન્મહેન્દ્રવરુણોપમાન્ । અબ્રવીદ્રાક્ષસેન્દ્રસ્તુ યુદ્ધં મે દીયતામિતિ ।। ૭.૧૯.
મહેન્દ્ર અને વરુણ જેવાં પરાક્રમી રાજાઓ પાસે જઈને રાક્ષસોના રાજાએ કહ્યું, 'મને યુદ્ધ આપો.'
નિર્જિતાઃ સ્મેતિ વા બ્રૂત એષ મે હિ સુનિશ્ચયઃ । અન્યથા કુર્વતામેવં મોક્ષો નૈવોપપદ્યતે ।। ૭.૧૯.
'કે તો કહો કે તમે મારી સામે હારી ગયા છો—મારો આ દૃઢ નિશ્ચય છે; નહિંતર, બીજું કંઈ કરશો તો મુક્તિ મળવી શક્ય નથી.'
તતસ્ત્વભીરવઃ પ્રાજ્ઞાઃ પાર્થિવા ધર્મનિશ્ચયાઃ । મન્ત્રયિત્વા તતો ઽન્યોન્યં રાજાનઃ સુમહાબલાઃ । નિર્જિતાઃ સ્મેત્યભાષન્ત જ્ઞાત્વા વરબલં રિપોઃ ।। ૭.૧૯.
પછી તે બુદ્ધિશાળી અને ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓએ પરસ્પર વિચાર કરીને, શત્રુની વિશાળ શક્તિ જાણીને કહ્યું, 'અમે હારી ગયા છીએ.'