કેચિત્તેજસ્વિનઃ શૂરાઃ ક્ષત્ऺિત્રયા યુદ્ધદુર્મદાઃ । તચ્છાસનમકુર્વન્તો વિનેશુઃ સપરિચ્છદાઃ ।। ૭.૧૬.
કેટલાક તેજસ્વી અને પરાક્રમી ક્ષત્રિયોએ, યુદ્ધમાં ગર્વથી ભરેલા, જ્યારે રાવણની આજ્ઞા ન માની, ત્યારે પોતાના સાથીઓ સાથે સાથે નષ્ટ થઈ ગયા.
અપરે દુર્જયં રક્ષો જાનન્તઃ પ્રાજ્ઞસમ્મતાઃ । જિતાઃ સ્મ ઇત્યભાષન્ત રાક્ષસં બલદર્પિતમ્ ।। ૭.૧૬.
બીજાઓ, જેઓ બુદ્ધિશાળી ગણાતા અને રાક્ષસની અપરાજેયતા જાણતા હતા, તેમણે ગર્વીલા રાક્ષસને કહ્યું: 'અમે તો હારી ગયા છીએ.'
અથ રાજન્મહાબાહુર્વિચરન્સ મહીતલે । હિમવદ્વનમાસાદ્ય પરિચક્રામ રાવણઃ ।। ૭.૧૭.
પછી, રાજા, મહાબાહુ રાવણે ધરતી પર ફરતો ફરતો હિમવંતનું અરણ્ય પહોંચ્યો અને ત્યાં વિહાર કરવા લાગ્યો.
તત્રાપશ્યત્સ વૈ કન્યાં કૃષ્ણાજિનજટાધરામ્ । આર્ષેણ વિધિના યુક્તાં દીપ્યન્તીં દેવતામિવ ।। ૭.૧૭.
ત્યાં તેણે એક કન્યાને જોયી, જે કૃષ્ણમૃગચર્મ અને જટાઓ ધારણ કરેલી, ઋષિઓની રીતેઁ તપસ્યા કરતી અને દેવતાની જેમ તેજસ્વી હતી.
સ દૃષ્ટ્વા રૂપસમ્પન્નાં કન્યાં તાં સુમહાવ્રતામ્ । કામમોહપરીતાત્મા પપ્રચ્છ પ્રહસન્નિવ ।। ૭.૧૭.
તે સુંદર અને મહાવ્રતવાળી કન્યાને જોઈ, રાવણ કામ અને મોહથી ભરાઈ, સ્મિત સાથે તેની પાસે પ્રશ્ન કરવા લાગ્યો.
કિમિદં વર્તસે ભદ્રે વિરુદ્ધં યૌવનસ્ય તે । નહિ યુક્તા તવૈતસ્ય રૂપસ્યૈવ પ્રતિ ક્રિયા ।। ૭.૧૭.
'શાંતિવાળી, તું તારી ઉંમરને વિરુદ્ધ આવા જીવનમાં કેમ છે? તારા સૌંદર્યને આ રીતની તપસ્યા બિલકુલ યોગ્ય નથી.'
રૂપં તે ઽનુપમં ભીરુ કામોન્માદકરં નૃણામ્ । ન યુક્તં તપસિ સ્થાતું નિર્ગતો હ્યેષ નિર્ણયઃ ।। ૭.૧૭.
'ભયવતી, તું તો અનન્ય રૂપવાળી છે, જે પુરુષોમાં કામ ઉદભવાવે છે; તને તપમાં રહેવું યોગ્ય નથી—આ તો સ્પષ્ટ વાત છે.'
કસ્યાસિ કિમિદં ભદ્રે કશ્ચ ભર્તા વરાનને । યેન સમ્ભુજ્યસે ભીરુ સ નરઃ પુણ્યભાગ્ભુવિ ।। ૭.૧૭.
'શાંતિવાળી, તું કોની દીકરી છે? સુંદરમુખી, તારો પતિ કોણ છે? ભયવતી, જે પુરુષ તને પામે છે, તે ખરેખર ધન્ય છે.'
પૃચ્છતઃ શંસ મે સર્વં કસ્ય હેતોઃ પરિશ્રમઃ । એવમુક્તા તુ સા કન્યા રાવણેન યશસ્વિની ।। ૭.૧૭.
'હું પૂછું છું તેમ બધું મને કહેજે—તું આ તપસ્યા શા માટે કરે છે?' આમ રાવણે પૂછતાં, તે યશસ્વી કન્યાએ—
અબ્રવીદ્વિધિવત્કૃત્વા તસ્યાતિથ્યં તપોધના । કુશધ્વજો મમ પિતા બ્રહ્મર્ષિરમિતપ્રભઃ । બૃહસ્પતિસુતઃ શ્રીમાન્બુદ્ધ્યા તુલ્યો બૃહસ્પતેઃ ।। ૭.૧૭.
પહેલા વિધિપૂર્વક అతિથ્ય આપીને, તે તપસ્વિ કન્યાએ કહ્યું: 'મારા પિતા કુશધ્વજ છે, જે બ્રહ્મર્ષિ અને અપરિમિત તેજવાળા છે, બૃહસ્પતિના પુત્ર છે અને બુદ્ધિમાં પણ બૃહસ્પતિ સમાન છે.'
તસ્યાહં કુર્વતો નિત્યં વેદાભ્યાસં મહાત્મનઃ । સમ્ભૂય વાઙ્મયી કન્યા નામ્ના વેદવતી સ્મૃતા ।। ૭.૧૭.
'મારા પિતા, જે મહાત્મા છે, સતત વેદપાઠ કરતા, તેમની વાણીમાંથી હું જન્મી અને વેદવતી નામે જાણીતી છું.'
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ । તે ઽપિ ગત્વા હિ પિતરં વરણં રોચયન્તિ મે ।। ૭.૧૭.
'પછી દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પન્નગો પણ મારા પિતાને મારા લગ્ન માટે માંગવા આવ્યા.'
ન ચ માં સ પિતા તેભ્યો દત્તવાન્રાક્ષસર્ષભ । કારણં તદ્વદિષ્યામિ નિશાચર નિશામય ।। ૭.૧૭.
'પણ, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા પિતાએ મને એમને આપ્યા નહીં. એનું કારણ હું તને કહું છું, રાત્રે ફરનારા, સાંભળ.'
પિતુસ્તુ મમ જામાતા વિષ્ણુઃ કિલ સુરેશ્વરઃ । અભિપ્રેતસ્ત્રિલોકેશસ્તસ્માન્નાન્યસ્ય મે પિતા ।। ૭.૧૭.
'મારા પિતાના જમાઈ તો વિષ્ણુ છે, જે દેવોના સ્વામી છે; ત્રણેય લોકના ઈચ્છિત છે, તેથી મારા પિતાએ બીજાને પસંદ કર્યા નહીં.'
દાતુમિચ્છતિ તસ્મૈ તુ તચ્છ્રુત્વા બલદર્પિતઃ । દમ્ભુર્નામ તતો રાજા દૈત્યાનાં કુપિતો ઽભવત્ ।। ૭.૧૭.
'પિતાએ મને વિષ્ણુને આપવાનો ઇરાદો કર્યો ત્યારે, એ સાંભળીને દૈત્યરાજ દંભ, પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરીને, બહુ ગુસ્સે થયો.'
તેન રાત્રૌ શયાનો મે પિતા પાપેન હિંસિતઃ ।। ૭.૧૭.
'એ પછી, રાત્રે જ્યારે મારા પિતા સુતા હતા, ત્યારે એ પાપી દંભે એમને નુકસાન પહોંચાડ્યું.'
તતો મે જનની દીના તચ્છરીરં પિતુર્મમ । પરિષ્વજ્ય મહાભાગા પ્રવિષ્ટા હવ્યવાહનમ્ ।। ૭.૧૭.
'પછી મારી માતા, દુઃખી થઈ, મારા પિતાનું શરીર ચાંપીને, એ મહાભાગા સ્ત્રીએ અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો.'
તતો મનોરથં સત્યં પિતુર્નારાયણં પ્રતિ । કરોમીતિ તમેવાહં હૃદયેન સમુદ્વહે ।। ૭.૧૭.
'પછી મેં મનમાં નક્કી કર્યું કે, પિતાના મનની ઈચ્છા નારાયણ માટે સાચી સાબિત કરીશ—આ સંકલ્પ મેં હૃદયમાં ધારણ કર્યો છે.'
ઇતિ પ્રતિજ્ઞામારુહ્ય ચરામિ વિપુલં તપઃ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં મયા રાક્ષસપુઙ્ગવ ।। ૭.૧૭.
આવી પ્રતિજ્ઞા કરીને, હું ઘનિષ્ઠ તપ કરું છું. રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં તને બધું કહી દીધું છે.
નારાયણો મમ પતિર્ન ત્વન્યઃ પુરુષોત્તમાત્ । આશ્રયે નિયમં ઘોરં નારાયણપરીપ્સયા । વિજ્ઞાતસ્ત્વં હિ મે રાજન્ગચ્છ પૌલસ્ત્યનન્દન ।। ૭.૧૭.
મારા પતિ તો માત્ર નારાયણ છે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ સિવાય બીજું કોઈ નથી. હું નારાયણને મેળવવા માટે કઠોર નિયમો પાળું છું. રાજા, તું મને ઓળખાયેલો છે, પૌલસ્ત્યપુત્ર, હવે તું જા.
જાનામિ તપસા સર્વં ત્રૈલોક્યે યદ્ધિ વર્તતે ।। ૭.૧૭.
મારા તપથી હું ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ થાય છે, બધું જાણું છું.
સો ઽબ્રવીદ્રાવણો ભૂયસ્તાં કન્યાં સુમહાવ્રતામ્ । અવરુહ્ય વિમાનાગ્રાત્કન્દર્પશરપીડિતઃ ।। ૭.૧૭.
પછી રાવણ કામદેવના બાણોથી વ્યાકુળ થઈ, પોતાના વિમાનના શિખર પરથી નીચે આવી, તે મહાવ્રતી કન્યાને ફરી બોલ્યો.
અવલિપ્તા ઽસિ સુશ્રોણિ યસ્યાસ્તે મતિરીદૃશી । વૃદ્ધાનાં મૃગશાવાક્ષિ ભ્રાજતે પુણ્યસઞ્ચયઃ ।। ૭.૧૭.
સુંદર નિતંબવાળી, તારી એવી બુદ્ધિને લીધે તું થોડું ગર્વિત લાગી છે. હરણાક્ષી, વૃદ્ધોમાં તારો પુણ્યનો ભંડાર તેજ પામે છે.
ત્વં સર્વંગુણસમ્પન્ના નાર્હસે વક્તુમીદૃશમ્ । ત્રૈલોક્યસુન્દરી ભીરુ યૌવનં તે નિવર્તતે ।। ૭.૧૭.
તુ બધા ગુણોથી ભરપૂર છે, તારે આવું બોલવું યોગ્ય નથી. ત્રણેય લોકમાં સુંદર, ભયભીત કન્યા, તારો યુવાનપણું હવે પસાર થઈ રહ્યું છે.
અહં લઙ્કાપતિર્ભદ્રે દશગ્રીવ ઇતિ શ્રુતઃ । તસ્ય મે ભવ ભાર્યા ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્યથાસુખમ્ ।। ૭.૧૭.
હું લંકાનો રાજા દશમુખ છું, ભદ્રે, એ રીતે પ્રસિદ્ધ છું. તું મારી પત્ની બન અને મનગમતા સુખો માણ.
કશ્ચ તાવદસૌ યં ત્વં વિષ્ણુરિત્યભિભાષસે । વીર્યેણ તપસા ચૈવ ભોગેન ચ બલેન ચ ૭.૧૭.
એ વિષ્ણુ કો છે જેને તું બોલે છે? શક્તિ, તપ, ભોગ અને બળમાં—
ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંસ્તુ વેદવત્યથ સા ઽબ્રવીત્ ।। ૭.૧૭.
એમ તેણે કહ્યું ત્યારે, પછી વેદવતીએ જવાબ આપ્યો.
ૈવ ભોગેન ચ બલેન ચ ।। મા મૈવમિતિ સા કન્યા તમુવાચ નિશાચરમ્ । ત્રૈલોક્યાધિપતિ વિષ્ણું સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ । ત્વદૃતે રાક્ષસેન્દ્રાન્યઃ કો ઽવમન્યેત બુદ્ધિમાન્ ।। ૭.૧૭.
ભોગ અને બળમાં— આવું ન બોલ. એ કન્યાએ રાતમાં ફરતા રાક્ષસને કહ્યું: 'ત્રણેય લોકના સ્વામી, સર્વે લોકોએ પૂજેલા વિષ્ણુને, તારી સિવાય બીજો કોણ બુદ્ધિશાળી હોય ને અવમાન કરે?'
એવમુક્તસ્તયા તત્ર વેદવત્યા નિશાચરઃ । મૂર્ધજેષુ તદા કન્યાં કરાગ્રેણ પરામૃશત્ ।। ૭.૧૭.
વેદવતીના આવા શબ્દો સાંભળી, એ રાત્રિચર રાક્ષસે હાથથી કન્યાના વાળને સ્પર્શ કર્યો.
તતો વેદવતી ક્રુદ્ધા કેશાન્હસ્તેન સા ઽચ્છિનત્ । અસિર્ભૂત્વા કરસ્તસ્યાઃ કેશાંશ્છિન્નાંસ્તદા ઽકરોત્ ।। ૭.૧૭.
પછી વેદવતી ગુસ્સે થઈ, પોતાના હાથથી વાળ કાપી નાખ્યા; એ હાથ તલવાર જેવો બની ગયો અને વાળ કપાઈ ગયા.