ક્વ ચ યક્ષાર્જવં યુદ્ધં ક્વ ચ માયાબલાશ્રયમ્ । રક્ષસાં પુરુષવ્યાઘ્ર તેન તે ઽભ્યધિકા યુધિ ।। ૭.૧૫.
યક્ષોની સીધી લડાઈ ક્યાં અને રાક્ષસોની માયાની શક્તિ પર આધાર ક્યાં, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, એથી રાક્ષસો યુદ્ધમાં વધારે શક્તિશાળી બન્યા.
ધૂમ્રાક્ષેણ સમાગમ્ય માણિભદ્રો મહારણે । મુસલેનોરસિ ક્રોધાત્તડિતો ન ચ કમ્પિતઃ ।। ૭.૧૫.
મહાન યુદ્ધમાં માનિભદ્રે ધૂમ્રાક્ષનો સામનો કર્યો; ક્રોધથી ગદાથી છાતીમાં માર્યો, છતાં ધૂમ્રાક્ષ ડગમગાયો નહીં.
તતો ગદાં સમાવિધ્ય માણિભદ્રેણ રાક્ષસઃ । ધૂમ્રાક્ષસ્તાડિતો મૂર્ધ્નિ વિહ્વલઃ સ પપાત હ ।। ૭.૧૫.
પછી, માનિભદ્રે ગદા ફેરવી, રાક્ષસ ધૂમ્રાક્ષના માથા પર માર્યો, જેથી તે ગભરાઈને જમીન પર પડી ગયો.
ધૂમ્રાક્ષં તાડિતં દૃષ્ટ્વા પતિતં શોણિતોક્ષિતમ્ । અભ્યધાવત સઙ્ગ્રામે માણિભદ્રં દશાનનઃ ।। ૭.૧૫.
ધૂમ્રાક્ષને લોહીથી લથબથ પડેલો જોઈ, દશમુખે યુદ્ધમાં માનિભદ્ર પર ધાવા કર્યો.
તં ક્રુદ્ધમભિધાવન્તં માણિભદ્રો દશાનનમ્ । શક્તિભિસ્તાડયામાસ તિસૃભિર્યક્ષપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૧૫.
ક્રોધિત દશમુખે ધાવા કર્યો ત્યારે, યક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ માનિભદ્રે ત્રણ શક્તિ વડે તેને ઘાયલ કર્યો.
તાડિતો માણિભદ્રસ્ય મુકુટે પ્રાહરદ્રણે । તસ્ય તેન પ્રહારેમ મુકુટં પાર્શ્વમાગતમ્ ।। ૭.૧૫.
યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ, દશમુખે માનિભદ્રના મુકુટ પર પ્રહાર કર્યો; એ પ્રહારે મુકુટ બાજુએ ખસેડાઈ ગયું.
તતઃ સંયુધ્યમાનેન વિષ્ટબ્ધો ન વ્યકમ્પત । તદાપ્રભૃતિ યક્ષો ઽસૌ પાર્શ્વમૌલિરિતિ સ્મૃતઃ । સન્નાદઃ સુમહાન્રાજંસ્તસ્મિન્શૈલે ઽભ્યવર્તત ।। ૭.૧૫.
લડાઈ દરમિયાન ઘાયલ થઈ પણ યક્ષ અડગ રહ્યો, ડગમગાયો નહીં; એ સમયથી એ યક્ષ 'પાર्श્વમૌલી' તરીકે ઓળખાયો. એ પર્વત પર રાજા, મોટો ગજબનો શોર થયો.
તતો દૂરાત્પ્રદદૃશે ધનાધ્યક્ષો ગદાધરઃ । શુક્રપ્રૌષ્ઠપદાભ્યાં ચ પદ્મશઙ્ખસમાવૃતઃ ।। ૭.૧૫.
પછી, દૂરથી ધનના અધ્યક્ષ, ગદા ધારણ કરનાર, કમળ અને શંખના ચિહ્નોથી સજ્જ, શુક્ર અને પ્રૌષ્ઠપદ સાથે દેખાયા.
સ દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં સઙ્ખ્યે શાપાદ્વિભ્રષ્ટગૌરવમ્ । ઉવાચ વચનં ધીમાન્યુક્તં પૈતામહે કુલે ।। ૭.૧૫.
યુદ્ધમાં પોતાના ભાઈને, શાપથી ગૌરવ ગુમાવેલો જોઈ, બુદ્ધિશાળી એ પિતામહના કુળને યોગ્ય એવા શબ્દો બોલ્યા.
યન્મયા વાર્યમાણસ્ત્વં નાવગચ્છસિ દુર્મતે । પશ્ચાદસ્ય ફલં પ્રાપ્ય જ્ઞાસ્યસે નિરયં ગતઃ ।। ૭.૧૫.
હું તને રોકવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ તું સમજ્યો નહીં, દુર્વુદ્ધિ; પછી, આનું ફળ ભોગવીને, તું વિનાશ પામીને જાણશે.
યો હિ મોહાદ્વિષં પીત્વા નાવગચ્છતિ દુર્મતિઃ । સ તસ્ય પરિણામાન્તે જાનીતે કર્મણઃ ફલમ્ ।। ૭.૧૫.
જે મૂર્ખ માણસ ભ્રમમાં ઝેર પીવે અને સમજતો નથી, તે પોતાના કર્મનું ફળ અંતે, પરિણામ આવે ત્યારે જ જાણે છે.
દેવતા નાભિનન્દન્તિ ધર્મયુક્તેન કેનચિત્ । યેન ત્વમીદૃશં ભાવં નીતસ્સન્નાવબુદ્ધ્યસે ।। ૭.૧૫.
દેવતાઓ કોઈને પણ, ધર્મ સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં, જેમ તું આવી સ્થિતિમાં આવી ગયો છે અને સમજતો નથી, એવો પ્રેમ નથી આપતા.
માતરં પિતરં યો હિ આચાર્યં ચાવમન્યતે । સ પશ્યતિ ફલં તસ્ય પ્રેતરાજવશં ગતઃ ।। ૭.૧૫.
જે વ્યક્તિ માતા, પિતા અથવા ગુરુનો અપમાન કરે છે, તે મૃત્યુ પછી પ્રેતરાજના વશમાં જઈને પોતાના કર્મનું ફળ જોઈ છે.
અધ્રુવે હિ શરીરે યો ન કરોતિ તપોર્જનમ્ । સ પશ્ચાત્તપ્યતે મૂઢો મૃતો દૃષ્ટ્વા ઽ ઽત્મનો ગતિમ્ ।। ૭.૧૫.
આ અસ્થિર શરીરમાં જે મનુષ્ય તપ કરતો નથી, એ મૂર્ખ મૃત્યુ પછી પોતાની સ્થિતિ જોઈને પસ્તાય છે.
ધર્માદ્રાજ્યં ધનં સૌખ્યમધર્માદ્દુઃખમેવ ચ । તસ્માદ્ધર્મં સુખાર્થાય કુર્યાત્પાપં વિસર્જયેત્ ।। ૭.૧૫.
ધર્મથી રાજ, ધન અને સુખ મળે છે; અધર્મથી તો દુઃખ જ મળે છે. એટલે સુખ માટે ધર્મ કરવો જોઈએ અને પાપ છોડવું જોઈએ.
પાપસ્ય હિ ફલં દુઃખં તદ્ભોક્તવ્યમિહાત્મના । તસ્માદાત્માપઘાતાર્થં મૂઢઃ પાપં કરિષ્યતિ ।। ૭.૧૫.
પાપનું ફળ તો દુઃખ જ છે, જે પોતે અહીં ભોગવવું પડે છે; એટલે આત્માને નુકસાન પહોંચાડવા માટે માત્ર મૂર્ખ જ પાપ કરે છે.
કસ્ય ચિન્ન હિ દુર્બુદ્ધેશ્છન્દતો જાયતે મતિઃ । દેવં ચેષ્ટયતે સર્વં હતો દૈવેન હન્યતે । યાદૃશં કુરુતે કર્મ તાદૃશં ફલમશ્નુતે ।। ૭.૧૫.
કોઈના મનમાં પોતાની ઇચ્છાથી સમજ જન્મતી નથી; બધું દેવના ઇશારે ચાલે છે, અને જે હાર્યા છે, તે દેવના કારણે નાશ પામે છે. જેવું કર્મ કરે છે, તેવું ફળ ભોગવે છે.
બુદ્ધિરૂપં ફલં પુત્રાઞ્છૌર્યં ધીરત્વમેવ ચ । પ્રાપ્નુવન્તિ નરા લોકે નિર્જિતં પુણ્યકર્મભિઃ ।। ૭.૧૫.
આ જગતમાં મનુષ્ય બુદ્ધિ, સંતાન, ધન અને ધીરતા પુણ્ય કર્મોથી મેળવે છે.
એવં નિરયગામી ત્વં યસ્ય તે મતિરીદૃશી । ન ત્વાં સમભિભાષિષ્યે ઽસદ્વૃત્તેષ્વેવ નિર્ણયઃ ।। ૭.૧૫.
એવી બુદ્ધિ ધરાવતો તું નરકમાં જાવા તૈયાર છે; હું તારા જેવા દુર્વૃત્તિ ધરાવનાર સાથે વધુ વાત નહીં કરું, કારણ કે તેમનો નિર્ણય સ્પષ્ટ છે.
એવમુક્તાસ્તતસ્તેન તસ્યામાત્યાઃ સમાહતાઃ । મારીચપ્રમુખાઃ સર્વે વિમુખા વિપ્રદુદ્રુવુઃ ।। ૭.૧૫.
એ રીતે કહેતાં, મારીચા સહિત બધા મંત્રીઓ ભયથી ગભરાઈ ગયા અને દિશા-દિશામાં ભાગી ગયા.
તતસ્તેન દશગ્રીવો યક્ષેન્દ્રેણ મહાત્મના । ગદયાભિહતો મૂર્ધ્નિ ન ચ સ્થાનાત્પ્રકમ્પિતઃ ।। ૭.૧૫.
પછી ધનદ, યક્ષોના મહાન આત્મા, દશાનનને ગદા વડે માથા પર માર્યો, પણ તે પોતે સ્થાનેથી હલ્યો નહીં.
તતસ્તૌ રામ નિઘ્નન્તૌ તદાન્યોન્યં મહામૃધે । ન વિહ્વલૌ ન ચ શ્રાન્તૌ બભૂવતુરમર્ષણૌ ।। ૭.૧૫.
પછી, રામ, એ બંને મહાયુદ્ધમાં એકબીજાને મારતા, ન તો થાક્યા, ન તો ગભરાયા, બંને ક્રોધથી ભરેલા હતા.
આગ્નેયમસ્ત્રં તસ્મૈ સ મુમોચ ધનદસ્તદા । રાક્ષસેન્દ્રો વારુણેન તદસ્ત્રં પ્રત્યવારયત્ ।। ૭.૧૫.
પછી ધનદે અગ્નિ અસ્ત્ર છોડ્યું, પણ રાક્ષસોના રાજાએ તે અસ્ત્રને જલ અસ્ત્રથી રોકી દીધું.
તતો માયાં પ્રવિષ્ટો ઽસૌ રાક્ષસીં રાક્ષસેશ્વરઃ । રૂપાણાં શતસાહસ્રં વિનાશાય ચકાર ચ ।। ૭.૧૫.
પછી રાક્ષસોના રાજાએ માયા પ્રવેશી, વિનાશ માટે લાખો રાક્ષસ રૂપો ઊભા કર્યા.
વ્યાઘ્રો વરાહો જીમૂતઃ પર્વતઃ સાગરો દ્રુમઃ । યક્ષો દૈત્યસ્વરૂપી ચ સો ઽદૃશ્યત દશાનનઃ ।। ૭.૧૫.
દશાનન વાઘ, દૂધ, મેઘ, પર્વત, સાગર, વૃક્ષ, યક્ષ અને દૈત્ય જેવા અનેક રૂપોમાં દેખાયો.
બહૂનિ ચ કરોતિ સ્મ દૃશ્યન્તે ન ત્વસૌ તતઃ । પ્રતિગૃહ્ય તતો રામ મહદસ્ત્રં દશાનનઃ ।। ૭.૧૫.
એણે અનેક વિદ્યા બતાવી, પણ કોઈ દેખાઈ નહીં; પછી રામ પાસેથી મહાન અસ્ત્ર મેળવી દશાનને.
જઘાન મૂર્ધ્નિ ધનદં વ્યાવિદ્ધ્ય મહતીં ગદામ્ । એવં સ તેનાભિહતો વિહ્વલઃ શોણિતોક્ષિતઃ ।। ૭.૧૫.
એણે ધનદને માથા પર મોટી ગદા વડે માર્યો; એ રીતે ધનદે ઘાયલ થઈ, લોહીથી તરબતર અને ગભરાઈ ગયો.
કૃત્તમૂલ ઇવાશોકો નિપપાત ધનાધિપઃ ।। ૭.૧૫.
કાપેલા મૂળના અશોક વૃક્ષ જેવો, ધનદ પતન થયો.
તતઃ પદ્માદિભિસ્તત્ર નિધિભિઃ સ તદા વૃતઃ । ધનદોચ્છ્વાસિતસ્તૈસ્તુ વનમાનીય નન્દનમ્ ।। ૭.૧૫.
પછી, કમળ વગેરે ખજાનાથી ઘેરાયેલા ધનદને એ ખજાનાઓએ જીવંત કર્યો અને નંદનવનમાં લઈ ગયા.
નિર્જિત્ય રાક્ષસેન્દ્રસ્તં ધનદં હૃષ્ટમાનસઃ । પુષ્પકં તસ્ય જગ્રાહ વિમાનં જયલક્ષણમ્ ।। ૭.૧૫.
ધનદને જીત્યા પછી, રાક્ષસોના રાજાએ આનંદથી પુષ્પક વિમાન, જે વિજયનું ચિહ્ન હતું, પોતાના કબજામાં લીધું.