હતાનાં ગચ્છતાં સ્વર્ગં યુધ્યતાં પૃથિવીતલે । પ્રેક્ષતામૃષિસઙ્ઘાનાં ન બભૂવાન્તરં દિવિ ।। ૭.૧૪.
જે મર્યા તેઓ સ્વર્ગ તરફ ગયા, અને જે પૃથ્વી પર લડી રહ્યા હતા, ઋષિગણ જોતા હતા; ત્યારે આકાશ અને ધરતી વચ્ચે કોઈ ભેદ રહ્યો નહોતો.
ભગ્નાંસ્તુ તાન્સમાલક્ષ્ય યક્ષેન્દ્રાંસ્તુ મહાબલાન્ । ધનાધ્યક્ષો મહાબાહુઃ પ્રેષયામાસ યક્ષકાન્ ।। ૭.૧૪.
મહાબળયક્ષ રાજાઓને તૂટી ગયેલા જોઈને, ધનના સ્વામી મહાબાહુએ વધુ યક્ષોને મોકલ્યા.
એતસ્મિન્નન્તરે રામ વિસ્તીર્ણબલવાહનઃ । પ્રેષિતો ન્યપતદ્યક્ષો નામ્ના સંયોધકણ્ટકઃ ।। ૭.૧૪.
એ સમયે, રામ, વિશાળ અને શક્તિશાળી સેના સાથે સંયોધકંટક નામનો યક્ષ મોકલાયો અને યુદ્ધભૂમિમાં આવી પડ્યો.
તેન ચક્રેણ મારીચો વિષ્ણુનેવ રણે હતઃ । પતિતો ભૂતલે શૈલાત્ક્ષીણપુણ્ય ઇવ ગ્રહઃ ।। ૭.૧૪.
તેના ચક્રથી મારીચ યુદ્ધમાં મર્યો, જેમ પર્વત પરથી Merit ખૂટી ગયેલો ગ્રહ ધરા પર પડી જાય છે.
સસઞ્જ્ઞસ્તુ મુહૂર્તેન સ વિશ્રમ્ય નિશાચરઃ । તં યક્ષં યોધયામાસ સ ચ ભગ્નઃ પ્રદુદ્રુવે ।। ૭.૧૪.
થોડી ક્ષણે જાગી, રાત્રીમાં ફરતો તે આરામ કરીને, યક્ષ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; અને તૂટી ગયેલો યક્ષ ભાગી ગયો.
તતઃ કાઞ્ચનચિત્રાઙ્ગં વૈડૂર્યરજસોક્ષિતમ્ । મર્યાદાં પ્રતિહારાણાં તોરણાન્તરમાવિશત્ ।। ૭.૧૪.
પછી તે સોનાથી શણગારેલી અને વૈડૂર્યના ધૂળથી ઝાંખી થયેલી, રક્ષકોની સીમાની દ્વાર વચ્ચે પ્રવેશ્યો.
તં તુ રાજન્દશગ્રીવં પ્રવિશન્તં નિશાચરમ્ । સૂર્યભાનુરિતિ ખ્યાતો દ્વારપાલો ન્યવારયત્ ।। ૭.૧૪.
પણ દશગ્રિવ, રાત્રીમાં ફરતો, પ્રવેશતો હતો ત્યારે, સૂર્યભાનુ નામે ઓળખાતા દ્વારપાલે તેને રોકી દીધો.
સ વાર્યમાણો યક્ષેણ પ્રવિવેશ નિશાચરઃ । યદા તુ વારિતો રામ ન વ્યતિષ્ઠત્સ રાક્ષસઃ ।। ૭.૧૪.
યક્ષે રોકવા છતાં, રાત્રીમાં ફરતો અંદર ઘૂસી ગયો; પણ જ્યારે રોકાયો, રામ, રાક્ષસ અટક્યો નહીં.
તતસ્તોરણમુત્પાટ્ય તેન યક્ષેણ તાડિતઃ । રુધિરં પ્રસ્રવન્ભાતિ શૈલો ધાતુસ્રવૈરિવ ।। ૭.૧૪.
પછી, દ્વાર તોડી, યક્ષે તેને માર્યો, અને તે લોહી વહાવતો, ધાતુ વહેતા પર્વત જેવો ચમકતો હતો.
સ શૈલશિખરાભેણ તોરણેન સમાહતઃ । જગામ ન ક્ષતિં વીરો વરદાનાત્સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૭.૧૪.
પર્વતની શિખર જેવાં દ્વારથી ઘાયલ થયા છતાં, તે વીરને સ્વયંભુના વરદાનથી કોઈ ઇજા થઈ નહીં.
તેનૈવ તોરણેનાથ યક્ષસ્તેનાભિતાડિતઃ । નાદૃશ્યત તદા યક્ષો ભસ્મીકૃતતનુસ્તદા ।। ૭.૧૪.
પછી એ જ દ્વારથી, તેણે યક્ષને માર્યો; ત્યારે યક્ષ દેખાયો નહીં, કારણ કે તેનું શરીર ભસ્મ થઈ ગયું હતું.
તતઃ પ્રદુદ્રુવુઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા રક્ષઃપરાક્રમમ્ । તતો નદીર્ગુહાશ્ચૈવ વિવિશુર્ભયપીડિતાઃ । ત્યક્તપ્રહરણાઃ શ્રાન્તા વિવર્ણવદનાસ્તદા ।। ૭.૧૪.
પછી, રાક્ષસની શક્તિ જોઈને, બધા ભાગી ગયા; ડરથી, તેઓ નદીઓ અને ગુફાઓમાં ઘૂસી ગયા, હથિયારો છોડી, થાકી ગયેલા અને મુખ પર રંગ ગુમાવેલો.
તતસ્તાઁલ્લક્ષ્ય વિત્રસ્તાન્યક્ષેન્દ્રાંશ્ચ સહસ્રશઃ । ધનાધ્યક્ષો મહાયક્ષં માણિચારમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૧૫.
પછી, ધનના સ્વામી, હજારો ડરાયેલા યક્ષ રાજાઓને જોઈને, મહાયક્ષ માનિચારને કહ્યું.
રાવણં જહિ યક્ષેન્દ્ર દુર્વૃત્તં પાપચેતસમ્ । શરણં ભવ વીરાણાં યક્ષાણાં યુદ્ધશાલિનામ્ ।। ૭.૧૫.
યક્ષરાજ, દુર્વૃત્ત અને પાપી મનવાળા રાવણને મારો; યુદ્ધમાં નિપુણ અને વીર યક્ષો માટે આશ્રય બનો.
એવમુક્તો મહાબાહુર્માણિભદ્રઃ સુદુર્જયઃ । વૃતો યક્ષસહસ્રૈસ્તુ ચતુર્ભિઃ સમયોધયત્ ।। ૭.૧૫.
આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, મહાબાહુ, અજય માનિભદ્ર, હજારો યક્ષો સાથે, ચાર અન્ય યક્ષો સાથે યુદ્ધ કરવા ઊભો રહ્યો.
તે ગદામુસલપ્રાસૈઃ શક્તિતોમરમુદ્ગરૈઃ । અભિઘ્નન્તસ્તદા યક્ષા રાક્ષસાન્સમુપાદ્રવન્ ।। ૭.૧૫.
યક્ષોએ ગદા, મસલ, ભાલા, શક્તિ અને લોખંડના સોટા વડે રાક્ષસો પર હુમલો કર્યો.
કુર્વન્તસ્તુમુલં યુદ્ધં ચરન્તઃ શ્યેનવલ્લઘુ । બાઢં પ્રયચ્છન્નેચ્છામિ દીયતામિતિ ભાષિણઃ ।। ૭.૧૫.
તેઓએ ગજબનો યુદ્ધ કર્યો, શ્યેન જેવી ઝડપથી દોડ્યા અને જોરદાર લડાઈ કરતા, 'હું પછાડવું નથી ઈચ્છતો—જો આપવું હોય તો આપો!' એમ બોલ્યા.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા ઋષયો બ્રહ્મવાદિનઃ । દૃષ્ટ્વા તત્તુમુલં યુદ્ધં પરં વિસ્મયમાગમન્ ।। ૭.૧૫.
પછી દેવો, ગંધર્વો અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં નિપુણ ઋષિઓએ એ ભયાનક યુદ્ધ જોઈને ખૂબ જ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
યક્ષાણાં તુ પ્રહસ્તેન સહસ્રં નિહતં રણે । મહોદરેણ ચાનિન્દ્યં સહસ્રમપરં હતમ્ ।। ૭.૧૫.
યુદ્ધમાં પ્રહસ્તે એક હજાર યક્ષોને માર્યા અને મહોદરે બીજાં એક હજાર નિર્દોષ યક્ષોને સંહાર્યા.
ક્રુદ્ધેન ચ તદા રાજન્મારીચેન યુયુત્સુના । નિમેષાન્તરમાત્રેણ દ્વે સહસ્રે નિપાતિતે ।। ૭.૧૫.
પછી, રાજન, ક્રોધ અને યુદ્ધની ઈચ્છાથી ભરેલા મારિચે પળમાં બે હજાર યક્ષોને પછાડી નાખ્યા.
ક્વ ચ યક્ષાર્જવં યુદ્ધં ક્વ ચ માયાબલાશ્રયમ્ । રક્ષસાં પુરુષવ્યાઘ્ર તેન તે ઽભ્યધિકા યુધિ ।। ૭.૧૫.
યક્ષોની સીધી લડાઈ ક્યાં અને રાક્ષસોની માયાની શક્તિ પર આધાર ક્યાં, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, એથી રાક્ષસો યુદ્ધમાં વધારે શક્તિશાળી બન્યા.
ધૂમ્રાક્ષેણ સમાગમ્ય માણિભદ્રો મહારણે । મુસલેનોરસિ ક્રોધાત્તડિતો ન ચ કમ્પિતઃ ।। ૭.૧૫.
મહાન યુદ્ધમાં માનિભદ્રે ધૂમ્રાક્ષનો સામનો કર્યો; ક્રોધથી ગદાથી છાતીમાં માર્યો, છતાં ધૂમ્રાક્ષ ડગમગાયો નહીં.
તતો ગદાં સમાવિધ્ય માણિભદ્રેણ રાક્ષસઃ । ધૂમ્રાક્ષસ્તાડિતો મૂર્ધ્નિ વિહ્વલઃ સ પપાત હ ।। ૭.૧૫.
પછી, માનિભદ્રે ગદા ફેરવી, રાક્ષસ ધૂમ્રાક્ષના માથા પર માર્યો, જેથી તે ગભરાઈને જમીન પર પડી ગયો.
ધૂમ્રાક્ષં તાડિતં દૃષ્ટ્વા પતિતં શોણિતોક્ષિતમ્ । અભ્યધાવત સઙ્ગ્રામે માણિભદ્રં દશાનનઃ ।। ૭.૧૫.
ધૂમ્રાક્ષને લોહીથી લથબથ પડેલો જોઈ, દશમુખે યુદ્ધમાં માનિભદ્ર પર ધાવા કર્યો.
તં ક્રુદ્ધમભિધાવન્તં માણિભદ્રો દશાનનમ્ । શક્તિભિસ્તાડયામાસ તિસૃભિર્યક્ષપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૧૫.
ક્રોધિત દશમુખે ધાવા કર્યો ત્યારે, યક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ માનિભદ્રે ત્રણ શક્તિ વડે તેને ઘાયલ કર્યો.
તાડિતો માણિભદ્રસ્ય મુકુટે પ્રાહરદ્રણે । તસ્ય તેન પ્રહારેમ મુકુટં પાર્શ્વમાગતમ્ ।। ૭.૧૫.
યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ, દશમુખે માનિભદ્રના મુકુટ પર પ્રહાર કર્યો; એ પ્રહારે મુકુટ બાજુએ ખસેડાઈ ગયું.
તતઃ સંયુધ્યમાનેન વિષ્ટબ્ધો ન વ્યકમ્પત । તદાપ્રભૃતિ યક્ષો ઽસૌ પાર્શ્વમૌલિરિતિ સ્મૃતઃ । સન્નાદઃ સુમહાન્રાજંસ્તસ્મિન્શૈલે ઽભ્યવર્તત ।। ૭.૧૫.
લડાઈ દરમિયાન ઘાયલ થઈ પણ યક્ષ અડગ રહ્યો, ડગમગાયો નહીં; એ સમયથી એ યક્ષ 'પાર्श્વમૌલી' તરીકે ઓળખાયો. એ પર્વત પર રાજા, મોટો ગજબનો શોર થયો.
તતો દૂરાત્પ્રદદૃશે ધનાધ્યક્ષો ગદાધરઃ । શુક્રપ્રૌષ્ઠપદાભ્યાં ચ પદ્મશઙ્ખસમાવૃતઃ ।। ૭.૧૫.
પછી, દૂરથી ધનના અધ્યક્ષ, ગદા ધારણ કરનાર, કમળ અને શંખના ચિહ્નોથી સજ્જ, શુક્ર અને પ્રૌષ્ઠપદ સાથે દેખાયા.
સ દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં સઙ્ખ્યે શાપાદ્વિભ્રષ્ટગૌરવમ્ । ઉવાચ વચનં ધીમાન્યુક્તં પૈતામહે કુલે ।। ૭.૧૫.
યુદ્ધમાં પોતાના ભાઈને, શાપથી ગૌરવ ગુમાવેલો જોઈ, બુદ્ધિશાળી એ પિતામહના કુળને યોગ્ય એવા શબ્દો બોલ્યા.
યન્મયા વાર્યમાણસ્ત્વં નાવગચ્છસિ દુર્મતે । પશ્ચાદસ્ય ફલં પ્રાપ્ય જ્ઞાસ્યસે નિરયં ગતઃ ।। ૭.૧૫.
હું તને રોકવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ તું સમજ્યો નહીં, દુર્વુદ્ધિ; પછી, આનું ફળ ભોગવીને, તું વિનાશ પામીને જાણશે.