રથ્યાસુ રાજમાર્ગેષુ દદર્શ ભરતાગ્રજઃ । સ્વવેશ્મ ચાનીય તતો ભ્રાતરૌ સ કુશીલવૌ ॥૧-૪-
રથમાર્ગ અને રાજમાર્ગ પર ભરતના મોટા ભાઈએ એ બંને કુશીલવોને જોયા અને પછી તેમને પોતાના ઘરમાં લાવી લીધા.
પૂજયામાસ પૂજાર્હૌ રામઃ શત્રુનિબર્હણઃ । આસીનઃ કાઞ્ચને દિવ્યે સ ચ સિંહાસને પ્રભુઃ ॥૧-૪-
શત્રુઓનો નાશ કરનાર રામે, પૂજાને યોગ્ય એવા બંનેને સન્માન આપ્યો; તે સ્વયં દિવ્ય અને સોનાના સિંહાસન પર બેઠા હતા અને તેમને પૂજા કરી.
ઉપોપવિષ્ટૈઃ સચિવૈર્ભ્રાતૃભિશ્ચ સમન્વિતઃ । દૃષ્ટ્વા તુ રૂપસમ્પન્નૌ વિનીતૌ ભ્રાતરાવુભૌ ॥૧-૪-
રામ પોતાના મંત્રીઓ અને ભાઈઓ સાથે બેઠા હતા; તેમણે બંને ભાઈઓને, સુંદર રૂપ અને શિષ્ટ વર્તન ધરાવતા, જોયા.
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામઃ શત્રુઘ્નં ભરતં તથા । શ્રૂયતામેતદાખ્યાનમનયોર્દેવવર્ચસોઃ ॥૧-૪-
રામે લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન અને ભરતને કહ્યું: 'આ બંને દેવતુલ્ય ભાઈઓની કથા સાંભળો.'
વિચિત્રાર્થપદં સમ્યગ્ગાયકૌ સમચોદયત્ । તૌ ચાપિ મધુરં રક્તં સ્વચિત્તાયતનિઃસ્વનમ્ ॥૧-૪-
રામે ગાયકોને વિવિધ અર્થ અને શબ્દોથી ભરેલી કથા ગાવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા; અને એ બંનેએ પોતાના હૃદયમાંથી, મીઠી અને ભાવભરી અવાજમાં ગીત ગાયું.
તન્ત્રીલયવદત્યર્થં વિશ્રુતાર્થમગાયતામ્ । હ્લાદયત્ સર્વગાત્રાણિ મનાંસિ હૃદયાનિ ચ । શ્રોત્રાશ્રયસુખં ગેયં તદ્ બભૌ જનસંસદિ ॥૧-૪-
એ બંનેએ તાંત્રી અને લયની સંપૂર્ણ જોડી સાથે, સ્પષ્ટ અર્થ સાથે ગીત ગાયું; તેમનું ગીત દરેક અંગ, મન અને હૃદયને આનંદિત કરતું, કાનને સુખ આપતું અને લોકોની સભામાં તેજસ્વી લાગતું હતું.
ઇમૌ મુની પાર્થિવલક્ષણાન્વિતૌ । ::કુશીલવૌ ચૈવ મહાતપસ્વિનૌ । મમાપિ તદ્ ભૂતિકરં પ્રચક્ષતે । ::મહાનુભાવં ચરિતં નિબોધત ॥૧-૪-
આ બે મુનિ, રાજકુળની ઓળખ ધરાવતા, કુશલ ગાયક અને મહાન તપસ્વી છે. એમના વિશે હું પણ કહેવા યોગ્ય માનું છું. હવે, એમના મહાન કાર્યોની કથા ધ્યાનથી સાંભળો.
તતસ્તુ તૌ રામવચઃ પ્રચોદિતા- ::વગાયતાં માર્ગવિધાનસમ્પદા । સ ચાપિ રામઃ પરિષદ્ગતઃ શનૈ- ર્બુભૂષયાસક્તમના બભૂવ હ ॥૧-૪-
પછી, રામના શબ્દોથી પ્રેરિત થઈ, એ બંને યોગ્ય રીતથી ગાન કરવા લાગ્યા. રામ, સભામાં બેઠા, ધીમે ધીમે સાંભળવાની ઈચ્છામાં તલ્લીન થઈ ગયા.
thumb|પઞ્ચમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડમાં હવે પાંચમો સર્ગ સાંભળો.
સર્વા પૂર્વમિયં યેષામાસીત્ કૃત્સ્ના વસુંધરા । પ્રજાપતિમુપાદાય નૃપાણાં જયશાલિનામ્ ॥૧-૫-
ક્યારેક આખી ધરતી એ વિજયી રાજાઓની હતી, જે પ્રજાપતિથી શરૂ થાય છે.
યેષાં સ સગરો નામ સાગરો યેન ખાનિતઃ । ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ યં યાન્તં પર્યવારયન્ ॥૧-૫-
એમાં સગર નામનો રાજા હતો, જેણે સાગર ખોદ્યો; એની સાથે સાઠ હજાર પુત્રો હતા, જે એને ઘેરીને ચાલતા.
ઇક્ષ્વાકૂણામિદં તેષાં રાજ્ઞાં વંશે મહાત્મનામ્ । મહદુત્પન્નમાખ્યાનં રામાયણમિતિ શ્રુતમ્ ॥૧-૫-
ઇક્ષ્વાકુ વંશના એ મહાન આત્માઓમાં, આ મહાન કથા જન્મી, જેને રામાયણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તદિદં વર્તયિષ્યાવઃ સર્વં નિખિલમાદિતઃ । ધર્મકામાર્થસહિતં શ્રોતવ્યમનસૂયતા ॥૧-૫-
હવે અમે આ કથા શરૂઆતથી આખી કહીએ છીએ, જેમાં ધર્મ, કામ અને અર્થ જોડાયેલા છે; એ નિષ્પક્ષ મનથી સાંભળવી.
અયોધ્યા નામ નગરી તત્રાસીલ્લોકવિશ્રુતા । મનુના માનવેન્દ્રેણ યા પુરી નિર્મિતા સ્વયમ્ ॥૧-૫-
એ ત્યાં અયોધ્યા નામની શહેર હતી, જે આખા વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ હતી, અને મનુએ પોતે એ શહેર બનાવ્યું હતું.
આયતા દશ ચ દ્વે ચ યોજનાનિ મહાપુરી । શ્રીમતી ત્રીણિ વિસ્તીર્ણા સુવિભક્તમહાપથા ॥૧-૫-
એ મહાન અને ભવ્ય શહેર લંબાઈમાં બાર યોજન અને પહોળાઈમાં ત્રણ યોજન જેટલી હતી, અને મુખ્ય રસ્તાઓ સારી રીતે વહેંચાયેલા હતા.
રાજમાર્ગેણ મહતા સુવિભક્તેન શોભિતા । મુક્તપુષ્પાવકીર્ણેન જલસિક્તેન નિત્યશઃ ॥૧-૫-
એ શહેરમાં વિશાળ રાજમાર્ગ હતો, સુંદર રીતે ગોઠવાયેલો, હંમેશા તાજા ફૂલો છાંટેલા અને પાણીથી ભેજવાયેલો.
તાં તુ રાજા દશરથો મહારાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ । પુરીમાવાસયામાસ દિવિ દેવપતિર્યથા ॥૧-૫-
એ શહેરમાં મહારાજ દશરથ, જે પોતાના રાજ્યનો વિકાસ કરનાર હતો, એ રીતે રહેતા, જેમ દેવપતિ સ્વર્ગમાં રહે છે.
કપાટતોરણવતીં સુવિભક્તાન્તરાપણામ્ । સર્વયન્ત્રાયુધવતીમુષિતાં સર્વશિલ્પિભિઃ ॥૧-૫-
એ શહેરમાં દરવાજા અને તોરણો હતા, બજારો સારી રીતે વહેંચાયેલા હતા, દરેક પ્રકારની યંત્રો અને હથિયારો ભરેલા હતા, અને બધા કારીગરો ત્યાં વસતા.
સૂતમાગધસમ્બાધાં શ્રીમતીમતુલપ્રભામ્ । ઉચ્ચાટ્ટાલધ્વજવતીં શતઘ્નીશતસંકુલામ્ ॥૧-૫-
એ શહેરમાં રથચાલકો અને ગાયકોથી ભરી, અતુલ્ય તેજ ધરાવતી, ઊંચા મહેલ અને ધ્વજોથી સજ્જ, અને શતઘ્ની જેવા યુદ્ધ યંત્રોથી ભરેલી હતી.
વધૂનાટકસઙ્ઘૈશ્ચ સંયુક્તાં સર્વતઃ પુરીમ્ । ઉદ્યાનામ્રવણોપેતાં મહતીં સાલમેખલામ્ ॥૧-૫-
એ શહેર ચારેય બાજુ નાટક અને નૃત્યના સંગોથી ઘેરાયેલી, બગીચા અને કેરીના વનોથી સજ્જ, અને વિશાળ શાલ વૃક્ષોની પટ્ટીથી ઘેરાયેલી હતી.
દુર્ગગમ્ભીરપરિખાં દુર્ગામન્યૈર્દુરાસદામ્ । વાજિવારણસમ્પૂર્ણાં ગોભિરુષ્ટ્રૈઃ ખરૈસ્તથા ॥૧-૫-
એ શહેરમાં ઊંડા અને મજબૂત ખાઈઓ હતી, જેને અન્ય કોઈ સરળતાથી પહોંચી શકતો નહોતો, અને એમાં ઘોડા, હાથી, ગાય, ઊંટ અને ગધેડાં ભરેલા હતા.
સામન્તરાજસઙ્ઘૈશ્ચ બલિકર્મભિરાવૃતામ્ । નાનાદેશનિવાસૈશ્ચ વણિગ્ભિરુપશોભિતામ્ ॥૧-૫-
એ શહેર આસપાસના રાજાઓના સમૂહો દ્વારા ઘેરાયેલી હતી, જે ભેટ આપી રહ્યા હતા, અને વિવિધ દેશોના વેપારીઓથી શોભાયમાન હતી.
પ્રાસાદૈ રત્નવિકૃતૈઃ પર્વતૈરિવ શોભિતામ્ । કૂટાગારૈશ્ચ સમ્પૂર્ણામિન્દ્રસ્યેવામરાવતીમ્ ॥૧-૫-
એ શહેર રત્નોથી સજ્જ મહેલોથી ચમકતી, પર્વત જેવી, અને ઊંચા મકાનો ભરેલી, જેમ ઇન્દ્રની અમરાવતી શહેર હોય છે.
ચિત્રામષ્ટાપદાકારાં વરનારીગણાયુતામ્ । સર્વરત્નસમાકીર્ણાં વિમાનગૃહશોભિતામ્ ॥૧-૫-
એ શહેર ચેસબોર્ડ જેવી આકારની, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ભરેલી, દરેક પ્રકારના રત્નોથી છાંટેલી, અને વિમાન જેવા મકાનોથી શોભાયમાન હતી.
ગૃહગાઢામવિચ્છિદ્રાં સમભૂમૌ નિવેશિતામ્ । શાલિતણ્ડુલસમ્પૂર્ણામિક્ષુકાણ્ડરસોદકામ્ ॥૧-૫-
એક ઘર, મજબૂત અને અખંડિત, સમાન જમીન પર બાંધવામાં આવ્યું હતું; તેમાં ચોખા અને જવાર ભરેલા હતા, અને ઈકશુના ડાંઠથી મીઠું પાણી પણ હતું.
દુન્દુભીભિર્મૃદઙ્ગૈશ્ચ વીણાભિઃ પણવૈસ્તથા । નાદિતાં ભૃશમત્યર્થં પૃથિવ્યાં તામનુત્તમામ્ ॥૧-૫-
એ શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાનમાં પૃથ્વી પર ઢોલ, મૃદંગ, વીણા અને પનવના અવાજે જોરદાર ગુંજ હતી.
વિમાનમિવ સિદ્ધાનાં તપસાધિગતં દિવિ । સુનિવેશિતવેશ્માન્તાં નરોત્તમસમાવૃતામ્ ॥૧-૫-
સિદ્ધોએ સ્વર્ગમાં તપથી મેળવેલા વિમાન જેવું, એ ઘર સુંદર રીતે ગોઠવાયેલું અને ઉત્તમ પુરુષોથી ભરેલું હતું.
યે ચ બાણૈર્ન વિધ્યન્તિ વિવિક્તમપરાપરમ્ । શબ્દવેધ્યં ચ વિતતં લઘુહસ્તા વિશારદાઃ ॥૧-૫-
જેઓ દૂર કે નજીકના નિશાન પર બાણથી કદી ચૂકી નથી, અને અવાજથી નિશાન હલકાં હાથ અને કુશળતાથી ભેદી શકે છે.
સિંહવ્યાઘ્રવરાહાણાં મત્તાનાં નદતાં વને । હન્તારો નિશિતૈઃ શસ્ત્રૈર્બલાદ્ બાહુબલૈરપિ ॥૧-૫-
વનમાં ગર્જનારા સિંહ, વાઘ અને જંગલી દુકરનો બળથી અને તીક્ષ્ણ હથિયારો વડે સંહાર કરનાર યોદ્ધાઓ હતા.
તાદૃશાનાં સહસ્રૈસ્તામભિપૂર્ણાં મહારથૈઃ । પુરીમાવાસયામાસ રાજા દશરથસ્તદા ॥૧-૫-
એવા મહાન રથયોદ્ધાઓના હજારો વડે રાજા દશરથએ એ શહેરને ભર્યું હતું.