એકાક્ષિપિઙ્ગલેત્યેવ નામ સ્થાસ્યતિ શાશ્વતમ્ । એવં તેન સખિત્વં ચ પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં ચ શઙ્કરાત્ ।। ૭.૧૩.
'એક આંખ પીળાશવાળો' એ નામ હંમેશા રહેશે. આમ, શંકર પાસેથી મિત્રતા અને અનુમતિ મેળવી—
આગત્ય ચ શ્રુતો ઽયં મે તવ પાપવિનિશ્ચયઃ ।। ૭.૧૩.
હું પાછો આવીને, તારા પાપના નિશ્ચય વિશે જાણ્યું.
તદધર્મિષ્ઠસંયોગાન્નિવર્ત કુલદૂષણાત્ । ચિન્ત્યતે હિ વધોપાયઃ સર્ષિસઙ્ઘૈઃ સુરૈસ્તવ ।। ૭.૧૩.
આથી, અધર્મી સંગથી અને કુળને કલંકિત કરવાથી પાછો ફર; દેવો અને ઋષિઓ તારી વિનાશની રીત વિચારી રહ્યા છે.
એવમુક્તો દશગ્રીવઃ ક્રુદ્ધસંરક્તલોચનઃ । હસ્તૌ દન્તાંશ્ચ સમ્પીડ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૧૩.
આ રીતે કહેતાં, દશમુખ રાવણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી, હાથ અને દાંત ભીંચી બોલ્યો—
વિજ્ઞાતં તે મયા દૂત વાક્યં યસ્ય પ્રભાષસે । નૈતત્ત્વમસિ નૈવાસૌ ભ્રાત્રા યેનાસિ ચોદિતઃ ।। ૭.૧૩.
દૂત, તું જે વચન બોલે છે એનો અર્થ હું સમજી ગયો છું; તું એ વ્યક્તિ નથી, ન તો તને મારા ભાઈએ મોકલ્યો છે.
હિતં નૈષ મમૈતદ્ધિ બ્રવીતિ ધનરક્ષકઃ । મહેશ્વરસખિત્વં તુ મૂઢ શ્રાવયતે કિલ ।। ૭.૧૩.
આ મારી ભલાઈ માટેનો ઉપદેશ નથી, ધનના રક્ષક ફક્ત મહાદેવ સાથેની મિત્રતાની ડંકો પીટે છે, મૂર્ખ.
ન ચેદં ક્ષમણીયં મે યદેતદ્ભાષિતં ત્વયા । યદેતાવન્મયા કાલં દૂત તસ્ય તુ મર્ષિતમ્ ।। ૭.૧૩.
તું જે બોલ્યો છે એ સહન કરવું મને યોગ્ય નથી; છતાં, દૂત, આટલો સમય મેં સહન કર્યું છે.
ન હન્તવ્યો ગુરુર્જ્યેષ્ઠો મયા ઽયમિતિ મન્યતે । તસ્ય ત્વિદાનીં શ્રુત્વા મે વાક્યમેષા કૃતા મતિઃ ।। ૭.૧૩.
તે માને છે કે, 'એ મારા મોટા ભાઈ છે, ગુરુ છે, તેથી હું તેને મારવો નહીં'; પણ હવે, તેની વાત સાંભળી, મેં મનમાં નક્કી કર્યું છે.
ત્રીઁલ્લોકાનપિ જેષ્યામિ બાહુવીર્યમુપાશ્રિતઃ ।। ૭.૧૩.
મારા બળ પર આધાર રાખીને, હું ત્રણેય લોકને પણ જીતીને બતાવીશ.
એતન્મુહૂર્તમેવાહં તસ્યૈકસ્ય તુ વૈ કૃતે । ચતુરો લોકપાલાંસ્તાન્નયિષ્યામિ યમક્ષયમ્ ।। ૭.૧૩.
હું આ ક્ષણે જ, માત્ર એના માટે, ચારેય દિશાના રક્ષકોને યમના ઘર તરફ મોકલી દઈશ.
એવમુક્ત્વા તુ લઙ્કેશો દૂતં ખડ્ગેન જઘ્નિવાન્ । દદૌ ભક્ષયિતું હ્યેનં રાક્ષસાનાં દુરાત્મનામ્ ।। ૭.૧૩.
આવું કહીને લંકેશ્વરે દૂતને તલવારથી ઘાયલ કર્યો અને તેને દુષ્ટ રાક્ષસો પાસે ખાવા માટે આપી દીધો.
એવં કૃતસ્વસ્ત્યયનો રથમારુહ્ય રાવણઃ । ત્રૈલોક્યવિજયાકાઙ્ક્ષી યયૌ યત્ર ધનેશ્વરઃ ।। ૭.૧૩.
વિદાયવિધિ કરી રાવણે રથ પર ચડીને ત્રણેય લોકમાં વિજય મેળવવાની ઈચ્છા સાથે ધનનીશ્વર જ્યાં હતા ત્યાં ગયો.
તતસ્તુ સચિવૈઃ સાર્ધં ષડ્ભિર્નિત્યં બલોદ્ધતૈઃ । મહોદરપ્રહસ્તાભ્યાં મારીચશુકસારણૈઃ ।। ૭.૧૪.
પછી તે પોતાના છ હંમેશા શક્તિશાળી મંત્રીઓ—મહોદર, પ્રહસ્ત, મારીચ, શુક અને સારણ—સાથે નીકળ્યો.
ધૂમ્રાક્ષેણ ચ વીરેણ નિત્યં સમરગૃધ્નુના । વૃતઃ સંપ્રયયૌ શ્રીમાન્ક્રોધાલ્લોકાન્દહન્નિવ ।। ૭.૧૪.
અને હંમેશા યુદ્ધ માટે તત્પર એવા ધૂમ્રાક્ષ નામના વીર સાથે, રાવણ ક્રોધથી ભરાઈને જાણે લોકને દહાળી નાખવા નીકળ્યો.
પુરાણિ સ નદીઃ શૈલાન્વનાન્યુપવનાનિ ચ । અતિક્રમ્ય મુહૂર્તેન કૈલાસં ગિરિમાગમત્ ।। ૭.૧૪.
એણે પૌરાણિક શહેરો, નદીઓ, પર્વતો, જંગલો અને ઉપવનો એક ક્ષણમાં પાર કરી કૈલાસ પર્વત પર પહોંચ્યો.
સન્નિવિષ્ટં ગિરૌ તસ્મિન્રાક્ષસેન્દ્રં નિશમ્ય તુ । યુદ્ધે ઽત્યર્થકૃતોત્સાહં દુરાત્માનં સમન્ત્રિણમ્ ।। ૭.૧૪.
તે પર્વત પર રાક્ષસોના રાજા પોતાના મંત્રીઓ સાથે યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને આવી પડ્યો છે, એવું સાંભળીને—
યક્ષા ન શેકુઃ સંસ્થાતું પ્રમુખે તસ્ય રક્ષસઃ । રાજ્ઞો ભ્રાતેતિ વિજ્ઞાય ગતા યત્ર ધનેશ્વરઃ ।। ૭.૧૪.
યક્ષો એ રાક્ષસ રાજા સામે ઊભા રહી શક્યા નહીં; રાજાના ભાઈ છે એમ જાણી તેઓ ધનનીશ્વર પાસે ગયા.
તે ગત્વા સર્વમાચખ્યુર્ભ્રાતુસ્તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્ । અનુજ્ઞાતા યયુર્હષ્ટા યુદ્ધાય ધનદેન તે ।। ૭.૧૪.
ત્યાં જઈને તેમણે ભાઈ શું કરવા માંગે છે એ બધું કહી દીધું; પછી ધનદેવાની આજ્ઞાથી ખુશ થઈ યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા.
તતો બલાનાં સઙ્ક્ષોભો વ્યવર્ધત મહોદધેઃ । તસ્ય નૈર્ઋતરાજસ્ય શૈલં સઞ્ચાલયન્નિવ ।। ૭.૧૪.
પછી સૈન્યનો ગજગમાટ મહાસાગર જેવો વધ્યો, જાણે રાતના વાસી રાજા માટે પર્વત હલાવી રહ્યો હોય.
તતો યુદ્ધં સમભવદ્યક્ષરાક્ષસસઙ્કુલમ્ । વ્યથિતાશ્ચાભવંસ્તત્ર સચિવા રાક્ષસસ્ય તે ।। ૭.૧૪.
પછી યક્ષો અને રાક્ષસોથી ભરેલું યુદ્ધ શરૂ થયું; ત્યાં રાક્ષસોના મંત્રીઓ ગભરાઈ ગયા.
સ દૃષ્ટ્વા તાદૃશં સૈન્યં દશગ્રીવો નિશાચરઃ । હર્ષનાદાન્બહૂન્કૃત્વા સ ક્રોધાદભ્યધાવત ।। ૭.૧૪.
એવું મોટું સૈન્ય જોઈને દશમુખ રાત્રિચર ખુશીથી અનેક ઉદ્ઘોષો કરી ક્રોધથી આગળ ધસી ગયો.
યે તુ તે રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સચિવા ઘોરવિક્રમાઃ । તેષાં સહસ્રમેકૈકં યક્ષાણાં સમયોધયન્ ।। ૭.૧૪.
પણ રાક્ષસ રાજાના જે ભયાનક પરાક્રમી મંત્રીઓ હતા, તેઓ દરેકે એક હજાર યક્ષો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
તતો ગદાભિર્મુસલૈરસિભિઃ શક્તિતોમરૈઃ । હન્યમાનો દશગ્રીવસ્તત્સૈન્યં સમગાહત ।। ૭.૧૪.
પછી દશમુખને ગદા, મુસળ, તલવાર, ભાલા અને તીરો વડે ઘાયલ કરીને એ સૈન્ય પર હુમલો કર્યો.
સ નિરુચ્છ્વાસવત્તત્ર વધ્યમાનો દશાનનઃ । વર્ષદ્ભિરિવ જીમૂતૈર્ધારાભિરવરુધ્યત ।। ૭.૧૪.
ત્યાં દશાનન સતત માર ખાતા શ્વાસે શ્વાસે થાકી ગયો, જાણે વર્ષો સુધી મેઘના ધોધથી દબાઈ ગયો હોય.
ન ચકાર વ્યથાં ચૈવ યક્ષશસ્ત્રૈઃ સમાહતઃ । મહીધર ઇવામ્ભોદૈર્ધારાશતસમુક્ષિતઃ ।। ૭.૧૪.
યક્ષોના શસ્ત્રોથી ઘાયલ થવા છતાં, એણે કોઈ દુઃખ માન્યું નહીં, જેમ પર્વત પર વરસાદના અનેક ધોધ પડે તો પણ પર્વત અડગ રહે છે.
સ દુરાત્મા સમુદ્યમ્ય કાલદણ્ડોપમાં ગદામ્ । પ્રવિવેશ તતઃ સૈન્યં નયન્યક્ષાન્યમક્ષયમ્ ।। ૭.૧૪.
પછી એ દુષ્ટ રાવણે કાળદંડ જેવી ગદા ઉંચકી અને સૈન્યમાં ઘૂસી જઈ યક્ષોને સંપૂર્ણ નાશ કરી નાખ્યા.
સ કક્ષમિવ વિસ્તીર્ણં શુષ્કેન્ધનમિવાકુલમ્ । વાતેનાગ્નિરિવાયત્તો યક્ષસૈન્યં દદાહ તત્ ।। ૭.૧૪.
એણે યક્ષ સૈન્યને એવી રીતે સળગાવી નાખ્યું, જેમ પવનથી પ્રેરિત અગ્નિ વિશાળ જંગલ કે everywhere સુકાં લાકડાંને સળગાવી દે છે.
તૈસ્તુ તત્ર મહામાત્યૈર્મહોદરશુકાદિભિઃ । અલ્પાવશેષાસ્તે યક્ષાઃ કૃતા વાતૈરિવામ્બુદાઃ ।। ૭.૧૪.
મહોદર, શુક અને અન્ય મહામંત્રીઓ દ્વારા, યક્ષો બહુ ઓછા રહી ગયા, જેમ પવનથી વાદળો છૂટા પડે છે.
કેચિત્સમાહતા ભગ્નાઃ પતિતાઃ સમરક્ષિતૌ । ઓષ્ઠાંશ્ચ દશનૈસ્તીક્ષ્ણૈરદશન્કુપિતા રણે ।। ૭.૧૪.
કેટલાક યક્ષો ઘાયલ થઈ, યુદ્ધભૂમિમાં પડી ગયા; અને રોષમાં, તેમણે પોતાની તીક્ષ્ન દાંતથી હોઠ કટ્યા.
શ્રાન્તાશ્ચાન્યોન્યમાલિઙ્ગ્ય ભ્રષ્ટશસ્ત્રા રણાજિરે । સીદન્તિ ચ તદા યક્ષાઃ કૂલા ઇવ જલેન હ ।। ૭.૧૪.
યક્ષો થાકીને એકબીજાને આલિંગન કરતા, તેમના હથિયારો પડી ગયા, અને યુદ્ધભૂમિમાં પાણીથી કિનારા ધસી જાય તેમ ઢળી પડ્યા.