તથાવૃત્તં તુ વિજ્ઞાય દશગ્રીવં ધનેશ્વરઃ । કુલાનુરૂપં ધર્મજ્ઞો વૃત્તં સંસ્મૃત્ય ચાત્મનઃ ।। ૭.૧૩.
આવી ઘટના જાણી ધનની સ્વામી, જે ધર્મને જાણતો અને પોતાના કુળને અનુરૂપ વર્તન યાદ કરતો હતો, તેણે દશગ્રિવ વિશે વિચાર્યું.
સૌભ્રાત્રદર્શનાર્થં તુ દૂતં વૈશ્રવણસ્તદા । લઙ્કાં સમ્પ્રેષયામાસ દશગ્રીવસ્ય વૈ હિતમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી વૈશ્વરણે ભાઈપ્રેમના હિતાર્થે દશગ્રિવના કલ્યાણ માટે લંકામાં દૂત મોકલ્યો.
સ ગત્વા નગરીં લઙ્કામાસસાદ વિભીષણમ્ । માનિતસ્તેન ધર્મેણ પૃષ્ટશ્ચાગમનં પ્રતિ ।। ૭.૧૩.
તે દૂત લંકા શહેરમાં ગયો અને વિભીષણને મળ્યો; વિભીષણે ધર્મ પ્રમાણે તેનું સન્માન કર્યું અને આવવાના હેતુ વિશે પૂછ્યું.
પૃષ્ટ્વા ચ કુશલં રાજ્ઞો જ્ઞાતીનાં ચ બિભીષણઃ । સભાયાં દર્શયામાસ તમાસીનં દશાનનમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી વિભીષણે રાજા અને તેના સંબંધીઓની ખેરખબર પૂછ્યા પછી, તેને સભામાં બેઠેલા દશાનનને દેખાડ્યો.
સ દૃષ્ટ્વા તત્ર રાજાનં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા । જયેતિ વાચા સમ્પૂજ્ય તૂષ્ણીં સમભિવર્તત ।। ૭.૧૩.
ત્યાં રાજાને પોતાના તેજથી તેજસ્વી જોઈ, દૂતે 'જય હો' કહી વંદન કર્યું અને પછી શાંતિથી ઊભો રહ્યો.
તં તત્રોત્તમપર્યઙ્કે વરાસ્તરણશોભિતે । ઉપવિષ્ટં દશગ્રીવં દૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૧૩.
પછી તે ઉત્તમ અને સુંદર પથારી પર બેઠેલા દશગ્રિવને દૂતે આ રીતે સંદેશ આપ્યો.
રાજન્વદામિ તે સર્વં ભ્રાતા તવ યદબ્રવીત્ । ઉભયોઃ સદૃશં વીર વૃત્તસ્ય ચ કુલસ્ય ચ ।। ૭.૧૩.
રાજા, હું તારો ભાઈ જે કહ્યો છે તે બધું કહું છું; એ બંનેના વર્તન અને કુળને યોગ્ય છે, હે વીર.
સાધુ પર્યાપ્તમેતાવત્કૃતશ્ચારિત્રસઙ્ગ્રહઃ । સાધુ ધર્મે વ્યવસ્થાનં ક્રિયતાં યદિ શક્યતે ।। ૭.૧૩.
શાબાશ, એટલું પૂરતું છે; સારા ગુણોનું સંચય થઇ ગયું છે. જો શક્ય હોય તો, ધર્મમાં સ્થિર રહેવું.
દૃષ્ટં મે નન્દનં ભગ્નમૃષયો નિહતાઃ શ્રુતાઃ । દેવતાનાં સમુદ્યોગસ્ત્વત્તો રાજન્મમ શ્રુતઃ ।। ૭.૧૩.
મેં નંદન ઉદ્યાન તૂટેલું જોયું છે, ઋષિઓના વિનાશની વાત સાંભળી છે અને દેવતાઓ તારી સામે તૈયારી કરી રહ્યા છે એ પણ જાણ્યું છે, હે રાજા.
નિરાકૃતશ્ચ બહુશસ્ત્વયા ઽહં રાક્ષસાધિપ । અપરાદ્ધા હિ બાલ્યાચ્ચ રમણીયાઃ સ્વબાન્ધવાઃ ।। ૭.૧૩.
હે રાક્ષસાધિપતિ, તું મને ઘણી વખત અવગણ્યો છે; બાળપણમાં તું પોતાના પ્રિય સગાંઓને પણ દુઃખ આપ્યું છે.
અહં તુ હિમવત્પૃષ્ઠં ગતો ધર્મમુપાસિતુમ્ । રૌદ્રં વ્રત્તં સમાસ્થાય નિયતો નિયતેન્દ્રિયઃ ।। ૭.૧૩.
પણ હું ધર્મની આરાધના માટે હિમવંતની ચોટી પર ગયો, કઠોર વ્રત ધારણ કરીને, નિયમિત અને ઇન્દ્રિયજિત બનીને.
તત્ર દેવો મયા દૃષ્ટઃ સહ દેવ્યા મયા પ્રભુઃ । સવ્યં ચક્ષુર્મયા દૈવાત્તત્ર દેવ્યાં નિપાતિતમ્ ।। ૭.૧૩.
ત્યાં મેં દેવને તેમની પત્ની સાથે જોયા; દૈવી ઈચ્છાથી, મારું ડાબું આંખ દેવી પર પડી ગયું.
કા ન્વિયં સ્યાદિતિ શુભા ન ખલ્વન્યેન હેતુના । રૂપં હ્યનુપમં કૃત્વા રુદ્રાણી તત્ર તિષ્ઠતિ ।। ૭.૧૩.
હું વિચાર્યું, 'આ સુંદર સ્ત્રી કોણ હશે?' કારણ કે બીજું કોઈ કારણ નહોતું, રુદ્રાણી ત્યાં અનન્ય રૂપ ધારણ કરીને ઉભી હતી.
દેવ્યા દિવ્યપ્રભાવેણ દગ્ધં સવ્યં મમેક્ષણમ્ । રેણુધ્વસ્તમિવ જ્યોતિઃ પિઙ્ગુલત્વમુપાગતમ્ ।। ૭.૧૩.
દેવીના દૈવી તેજથી મારું ડાબું આંખ દાઝી ગયું, ધૂળથી ઢંકાયેલ પ્રકાશ જેવું પીળાશ પડતું થઈ ગયું.
તતો ઽહમન્યદ્વિસ્તીર્ણં ગત્વા તસ્ય ગિરેસ્તટમ્ । તૂષ્ણીં વર્ષશતાન્યષ્ટૌ સમાધારં મહાવ્રતમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી હું એ પર્વતના બીજા વિશાળ ઢાળ પર ગયો અને ત્યાં મૌન રહીને આઠસો વર્ષ સુધી મહાન વ્રતનું પાલન કર્યું.
સમાપ્તે નિયમે તસ્મિંસ્તત્ર દેવો મહેશ્વરઃ । પ્રીતઃ પ્રીતેન મનસા પ્રાહ વાક્યમિદં પ્રભુઃ ।। ૭.૧૩.
જ્યારે એ નિયમ પૂર્ણ થયો, ત્યારે મહાદેવ ત્યાં પ્રસન્ન થઈને આનંદિત મનથી મને કહ્યું.
પૈઙ્ગલ્યં યદવાપ્તં હિ દેવ્યા રૂપનિરીક્ષણાત્ । પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ધર્મજ્ઞ તપસા નેન સુવ્રત ।। ૭.૧૩.
દેવીના રૂપને જોવાથી તને જે પીળાશ પડતું દૃષ્ટિ મળ્યું છે, એ તારી તપસ્યાથી હું પ્રસન્ન છું, ધર્મને જાણનારા સુવ્રત.
મયા ચૈતદ્વ્રતં ચીર્ણં ત્વયા ચૈવ ધનાધિપ । તૃતીયઃ પુરુષો નાસ્તિ યશ્ચરેવ્રતમીદૃશમ્ ।। ૭.૧૩.
આ વ્રત મેં અને તું, ધનના સ્વામી, બંનેએ કર્યું છે; આવું વ્રત કરનાર ત્રીજો કોઈ નથી.
વ્રતં સુનિશ્ચયં હ્યેતન્મયા હ્યુત્પાદિતં પુરા । તત્સખિત્વં મયા સૌમ્ય રોચયસ્વ ધનેશ્વર ।। ૭.૧૩.
આ દૃઢ વ્રત મેં બહુ પહેલાંથી સ્થાપિત કર્યું છે; તેથી, ધનપતિ, તું મારી મિત્રતા સ્વીકાર.
તપસા નિર્જિતશ્ચૈવ સખા ભવ મમાનઘ । દેવ્યા દગ્ધં પ્રભાવેણ યચ્ચ સવ્યં તવેક્ષણમ્ ।। ૭.૧૩.
તારી તપસ્યાથી જીતાઈને, નિર્દોષ, તું હવે મારો મિત્ર બન; અને તારી ડાબી આંખ, જે દેવીના તેજથી દાઝી છે—
એકાક્ષિપિઙ્ગલેત્યેવ નામ સ્થાસ્યતિ શાશ્વતમ્ । એવં તેન સખિત્વં ચ પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં ચ શઙ્કરાત્ ।। ૭.૧૩.
'એક આંખ પીળાશવાળો' એ નામ હંમેશા રહેશે. આમ, શંકર પાસેથી મિત્રતા અને અનુમતિ મેળવી—
આગત્ય ચ શ્રુતો ઽયં મે તવ પાપવિનિશ્ચયઃ ।। ૭.૧૩.
હું પાછો આવીને, તારા પાપના નિશ્ચય વિશે જાણ્યું.
તદધર્મિષ્ઠસંયોગાન્નિવર્ત કુલદૂષણાત્ । ચિન્ત્યતે હિ વધોપાયઃ સર્ષિસઙ્ઘૈઃ સુરૈસ્તવ ।। ૭.૧૩.
આથી, અધર્મી સંગથી અને કુળને કલંકિત કરવાથી પાછો ફર; દેવો અને ઋષિઓ તારી વિનાશની રીત વિચારી રહ્યા છે.
એવમુક્તો દશગ્રીવઃ ક્રુદ્ધસંરક્તલોચનઃ । હસ્તૌ દન્તાંશ્ચ સમ્પીડ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૧૩.
આ રીતે કહેતાં, દશમુખ રાવણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી, હાથ અને દાંત ભીંચી બોલ્યો—
વિજ્ઞાતં તે મયા દૂત વાક્યં યસ્ય પ્રભાષસે । નૈતત્ત્વમસિ નૈવાસૌ ભ્રાત્રા યેનાસિ ચોદિતઃ ।। ૭.૧૩.
દૂત, તું જે વચન બોલે છે એનો અર્થ હું સમજી ગયો છું; તું એ વ્યક્તિ નથી, ન તો તને મારા ભાઈએ મોકલ્યો છે.
હિતં નૈષ મમૈતદ્ધિ બ્રવીતિ ધનરક્ષકઃ । મહેશ્વરસખિત્વં તુ મૂઢ શ્રાવયતે કિલ ।। ૭.૧૩.
આ મારી ભલાઈ માટેનો ઉપદેશ નથી, ધનના રક્ષક ફક્ત મહાદેવ સાથેની મિત્રતાની ડંકો પીટે છે, મૂર્ખ.
ન ચેદં ક્ષમણીયં મે યદેતદ્ભાષિતં ત્વયા । યદેતાવન્મયા કાલં દૂત તસ્ય તુ મર્ષિતમ્ ।। ૭.૧૩.
તું જે બોલ્યો છે એ સહન કરવું મને યોગ્ય નથી; છતાં, દૂત, આટલો સમય મેં સહન કર્યું છે.
ન હન્તવ્યો ગુરુર્જ્યેષ્ઠો મયા ઽયમિતિ મન્યતે । તસ્ય ત્વિદાનીં શ્રુત્વા મે વાક્યમેષા કૃતા મતિઃ ।। ૭.૧૩.
તે માને છે કે, 'એ મારા મોટા ભાઈ છે, ગુરુ છે, તેથી હું તેને મારવો નહીં'; પણ હવે, તેની વાત સાંભળી, મેં મનમાં નક્કી કર્યું છે.
ત્રીઁલ્લોકાનપિ જેષ્યામિ બાહુવીર્યમુપાશ્રિતઃ ।। ૭.૧૩.
મારા બળ પર આધાર રાખીને, હું ત્રણેય લોકને પણ જીતીને બતાવીશ.
એતન્મુહૂર્તમેવાહં તસ્યૈકસ્ય તુ વૈ કૃતે । ચતુરો લોકપાલાંસ્તાન્નયિષ્યામિ યમક્ષયમ્ ।। ૭.૧૩.
હું આ ક્ષણે જ, માત્ર એના માટે, ચારેય દિશાના રક્ષકોને યમના ઘર તરફ મોકલી દઈશ.